ବଭୂଵ ମୂକଵତ୍ସୋଽପି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ । ତଦା ତାଂ ସ ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ କଶ୍ଯପାଜ୍ଞଯା
ସେ ମୁକ ଶିଶୁ ପରି ହେଇଗଲେ, ନିଜ ମତ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। ତାପରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତତଶ୍ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ନିର୍ମଲଂ ଭ୍ରମଭଞ୍ଜନମ୍ । ଵ୍ଯାସଃ ପୁରାଣସୂତ୍ରଂ ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାଲ୍ମିକିଂ ଯଦା
ତାପରେ ସେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଭ୍ରମ ଦୂର କରିଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ବ୍ୟାସ ଭାଲ୍ମିକିଙ୍କୁ ପୁରାଣସୂତ୍ର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ମୌନୀଭୂତଶ୍ଚ ସସ୍ମାର ତାମେଵ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ତଦା ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ତଦ୍ଵରେଣ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ, ସେଇ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୟାରେ, ମୁନିଶ୍ୱର ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭ୍ରମାନ୍ଧଧ୍ଵଂସଦୀପକମ୍ । ପୁରାଣସୂତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଵ୍ଯାସଃ କୃଷ୍ଣକଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ଦୀପ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, କୃଷ୍ଣ କଳିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସ ପୁରାଣସୂତ୍ର ଶୁଣିଲେ।
ତାଂ ଶିଵାଂ ଵେଦ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ଶତଵର୍ଷଂ ଚ ପୁଷ୍କରେ । ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ବଭୂଵ ହ
ସେ ଶିବାଙ୍କୁ, ଏବଂ ବେଦକୁ, ପୁଷ୍କରରେ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ତୁମରୁ ଏକ ଵର ପାଇ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେଲେ।
ତଦା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ପୁରାଣଂ ଚ ଚକାର ସଃ । ଯଦା ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଂ ସଦାଶିଵମ୍
ତାପରେ ସେ ବେଦ ଭାଗ କଲେ ଏବଂ ପୁରାଣ ରଚନା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ମହେନ୍ଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ,
କ୍ଷଣଂ ତାମେଵ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦୌ ଵିଭୁଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍
ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବିଭୁ ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ସ ତ୍ଵାଂ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ପୁଷ୍କରେ । ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ସେ ପୁଷ୍କରରେ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ତୁମରୁ ଏକ ଵର ପାଇ, ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଲାଭ କଲେ।
ଉଵାଚ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ତଦର୍ଥଂ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍ । ଅଧ୍ଯାପିତାଶ୍ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଯା ଯୈରଧୀତଂ ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ
ସେ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥ ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୁନିଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ,
ତେ ଚ ତାଂ ପରିସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସୁରେଶ୍ଵରୀମ୍ । ତ୍ଵଂ ସଂସ୍ତୁତା ପୂଜିତା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈର୍ମନୁମାନଵୈଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସୁରେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି। ତୁମେ ମୁନିନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତା ଏବଂ ପୂଜିତା।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁରୈଶ୍ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ । ଜଡୀଭୂତଃ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ସୁରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ସହସ୍ରାସ୍ୟ ଜଡି ହେଲେ, ପଞ୍ଚମୁଖ ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯାଂ ସ୍ତୋତୁଂ କିମହଂ ସ୍ତୌମି ତାମେକାସ୍ଯେନ ମାନଵଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରଃ
ଏମାନେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ମୁଖ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି? ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଗଲା ନମ୍ର କଣ୍ଠ ନମାଇଲେ।
ପ୍ରଣନାମ ନିରାହାରୋ ରୁରୋଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପା ମହାମାଯା ତେନ ଦୃଷ୍ଟାପ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍
ସେ ନିରାହାର ହୋଇ, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ମହାମାୟା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ।
ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଚ ଜଗାମ ହ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯକୃତଂ ଵାଣୀସ୍ତୋତ୍ରମେତତ୍ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍
‘ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ରଚିଥିବା ଏହି ବାଣୀସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ,
ସ କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ମହାଵାଗ୍ମୀ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ଭଵେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଵର୍ଷମେକଂ ଯଦା ପଠେତ୍
ସେ କବିନ୍ଦ୍ର, ମହାବାଗ୍ମୀ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ହେବେ। ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପଢ଼ିଲେ, ମହାମୂର୍ଖ ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ,
ସ ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚ ମେଧାଵୀ ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଣ୍ଡିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଗଙ୍ଗାସରସ୍ଵତୀନାଂ ଭୂଲୋକେଽଵତରଣଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସରସ୍ଵତୀ ତୁ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣାନ୍ତିକେ । ଗଙ୍ଗାଶାପେନ କଲହାତ୍କଲଯା ଭାରତେ ସରିତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଭୂଲୋକରେ ଅବତରଣ ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱୟଂ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶାପ ଓ ବିବାଦ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭାରତରେ ଏକ ନଦୀ ହେଲେ।
ପୁଣ୍ଯଦା ପୁଣ୍ଯରୂପା ଚ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥସ୍ଵରୂପିଣୀ । ପୁଣ୍ଯଵଦ୍ଭିର୍ନିଷେଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ମୁନେ
ସେ ପୁଣ୍ୟ ଦେବାଳି, ପୁଣ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି। ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବାସ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁନି।
ତପସ୍ଵିନାଂ ତପୋରୂପା ତପସଃ ଫଲରୂପିଣୀ । କୃତପାପେଧ୍ମଦାହାଯ ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିସ୍ଵରୂପିଣୀ
ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ତପସ୍ୟାର ଆକାର ଅଟୁଟ ଫଳ ଅଟୁଟ ଆକାର ଅଟୁଟ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଅଟୁଟ ତିନି ଏଠାରେ ସଂଚିତ ପାପର ଜଳାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନାତ୍ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ମୃତା ଯେ ମାନଵା ଭୁଵି । ତେଷାଂ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସୁଚିରଂ ହରିସଂସଦି
ଯେଉଁ ମାନବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ସଭାରେ ହୁଏ।
ଭାରତେ କୃତପାପଶ୍ଚ ସ୍ନାତ୍ଵା ତତ୍ର ଚ ଲୀଲଯା । ମୁଚ୍ଯତେ ସର୍ଵପାପେଭ୍ଯୋ ଵିଷ୍ଣୁଲୋକେ ଵସେଚ୍ଚିରମ୍
ଭାରତରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ପାପ କରିଥିଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ ଖେଳି ଖେଳି ସ୍ନାନ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହନ୍ତି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯାଂ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାମକ୍ଷଯାଯାଂ ଦିନକ୍ଷଯେ । ଵ୍ଯତୀପାତେ ଚ ଗ୍ରହଣେଽନ୍ଯସ୍ମିନ୍ପୁଣ୍ଯଦିନେଽପି ଚ
ଚାରିମାସ ଅବଧି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅକ୍ଷୟ ଦିନର ଶେଷ, ଗ୍ରହ ଯୁଗ, ଗ୍ରହଣ, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁଣ୍ୟ ଦିନରେ—
ଅନୁଷଙ୍ଗେଣ ଯଃ ସ୍ନାତୋ ହେତୁନା ଶ୍ରଦ୍ଧଯାପି ଵା । ସାରୂପ୍ଯଂ ଲଭତେ ନୂନଂ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ ହରେରପି
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏଠାରେ କାହିଁକି ନାହିଁ କିମ୍ବା ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ପରି ଆକାର ପାଇଥାନ୍ତି।
ସରସ୍ଵତୀମନୁଂ ତତ୍ର ମାସମେକଂ ଚ ଯୋ ଜପେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଃ କଵୀନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ସ ଭଵେନ୍ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ସରସ୍ୱତୀ ମନ୍ତ୍ର ଏଠାରେ ଏକ ମାସ ଯପ କରନ୍ତି, ସେ ମହା ମୂର୍ଖ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କବି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଯାନ୍ତି—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ନିତ୍ଯଂ ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ଯଃ ସ୍ନାଯାନ୍ମୁଣ୍ଡଯନ୍ନରଃ । ନ ଗର୍ଭଵାସଂ କୁରୁତେ ପୁନରେଵ ସ ମାନଵଃ
ଯେଉଁ ମାନବ ପ୍ରତିଦିନ ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ସ୍ନାନ କରି, ମୁଣ୍ଡ ମୁଣ୍ଡାଇଥାନ୍ତି, ସେ ପୁନି ମାନବ ରୂପରେ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ କଥିତଂ କିଞ୍ଚିଦ୍ଭାରତୀଗୁଣକୀର୍ତନମ୍ । ସୁଖଦଂ କାମଦଂ ସାରଂ ଭୂଯଃ କିଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଏପରି ଭାରତର ଗୁଣର କିଛି କଥା କହିଯାଇଛି, ଯାହା ସୁଖ ଦେଇଥାଏ, ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ, ଏହି କଥାର ମୂଳ ଅଟୁଟ। ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ସୂତ ଉଵାଚ ନାରାଯଣଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦୋ ମୁନିସତ୍ତମଃ । ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସନ୍ଦେହମିମଂ ଶୌନକ ସତ୍ଵରମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ନାରାୟଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ ଶୀଘ୍ର ଏହି ସନ୍ଦେହ ପୁନି ସୌନକଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ କଥଂ ସରସ୍ଵତୀ ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗାଶାପେନ ଭାରତେ । କଲଯା କଲହେନୈଵ ବଭୂଵ ପୁଣ୍ଯଦା ସରିତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ କେମିତି ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ଶାପରେ ଭାରତରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହେଲେ, ଏହି ବିବାଦ ଓ ଅସମ୍ମତି ଦ୍ୱାରା?
ଶ୍ରଵଣେ ଶ୍ରୁତିସାରାଣାଂ ଵର୍ଧତେ କୌତୁକଂ ମମ । କଥାମୃତେନ ମେ ତୃପ୍ତିଃ କେନ ଶ୍ରେଯସି ତୃପ୍ଯତେ
ଶାସ୍ତ୍ରର ମୂଳ କଥା ଶୁଣିଲେ ମୋର ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ିଯାଏ; କଥାର ଅମୃତ ମୋତେ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାଏ—କେମିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠତାରେ ଏହି ତୃପ୍ତି ମିଳେ?
କଥଂ ଶଶାପ ସା ଗଙ୍ଗା ପୂଜିତାଂ ତାଂ ସରସ୍ଵତୀମ୍ । ସା ତୁ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଯା ପୁଣ୍ଯଦା ଶୁଭଦା ସଦା
ଗଙ୍ଗା କେମିତି ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ, ଯେଉଁ ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ପୂଜିତ, ନିତ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଓ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥିବା ଦେବୀ?