ପ୍ରତିଭାଂ ସତ୍ସଭାଯାଂ ଚ ଵିଚାରକ୍ଷମତାଂ ଶୁଭାମ୍ । ଲୁପ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ଦୈଵଯୋଗାନ୍ନଵୀଭୂତଂ ପୁନଃ କୁରୁ
ସତ୍ସଭାରେ ପ୍ରତିଭା ଓ ଶୁଭ ବିଚାର କ୍ଷମତା ଦିଅ; ଭାଗ୍ୟରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ସବୁକୁ ପୁନି ନୂତନ କର।
ଯଥାଙ୍କୁରଂ ଭସ୍ମନି ଚ କରୋତି ଦେଵତା ପୁନଃ । ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପା ପରମା ଜ୍ଯୋତୀରୂପା ସନାତନୀ
ଯେପରି ଦେବତା ଭସ୍ମରୁ ମୁଞ୍ଚି ଅଙ୍କୁର ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେପରି ହେ ଚିରନ୍ତନ, ପରମ ଜ୍ୟୋତି, ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପା।
ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାଧିଦେଵୀ ଯା ତସ୍ଯୈ ଵାଣ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । ଵିସର୍ଗବିନ୍ଦୁମାତ୍ରାସୁ ଯଦଧିଷ୍ଠାନମେଵ ଚ
ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ବାଣୀକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର; ଯେ ଦେବୀ ବିସର୍ଗ ଓ ବିନ୍ଦୁର ଆଧାର।
ତଦଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଯା ଦେଵୀ ତସ୍ଯୈ ନିତ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାସ୍ଵରୂପା ସା ଦେଵୀ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାଧିଷ୍ଠାତୃରୂପିଣୀ
ଯେ ଦେବୀ ଏହାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ, ନିତ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର; ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଆକୃତି ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟାର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ।
ଯଯା ଵିନା ପ୍ରସଂଖ୍ଯାଵାନ୍ ସଂଖ୍ଯାଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । କାଲସଂଖ୍ଯାସ୍ଵରୂପା ଯା ତସ୍ଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ
ତାଙ୍କ ବିନା ଗଣନା କିମ୍ବା ଗଣିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; କାଳ ଓ ସଂଖ୍ୟାର ଆକୃତି ଦେବୀକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର।
ଭ୍ରମସିଦ୍ଧାନ୍ତରୂପା ଯା ତସ୍ଯୈ ଦେଵ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । ସ୍ମୃତିଶକ୍ତିଜ୍ଞାନଶକ୍ତିବୁଦ୍ଧିଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପିଣୀ
ଭ୍ରମ ନିୟମର ଆକୃତି ଦେବୀକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର; ସ୍ମୃତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଶକ୍ତିର ଆକୃତି।
ପ୍ରତିଭାକଲ୍ପନାଶକ୍ତିର୍ଯା ଚ ତସ୍ଯୈ ନମୋ ନମଃ । ସନତ୍କୁମାରୋ ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ଜ୍ଞାନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଯତ୍ର ଵୈ
ପ୍ରତିଭା ଓ କଳ୍ପନା ଶକ୍ତି ଦେବୀକୁ ପୁନିପୁନି ନମସ୍କାର; ଯେଉଁଠାରେ ସନତ୍କୁମାର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ।
ବଭୂଵ ମୂକଵତ୍ସୋଽପି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ । ତଦାଽଽଜଗାମ ଭଗଵାନାତ୍ମା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଈଶ୍ଵରଃ
ସେ ମୁକ ଶିଶୁ ପରି ହୋଇଗଲେ, ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେବେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ପରମାତ୍ମା, ଆସିଲେ।
ଉଵାଚ ସ ତାଂ ସ୍ତୌହି ଵାଣୀମିଷ୍ଟାଂ ପ୍ରଜାପତେ । ସ ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ତାଂ ବ୍ରହ୍ମା ଚାଜ୍ଞଯା ପରମାତ୍ମନଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ପ୍ରଜାପତି, ଚାହିଁଥିବା ବାଣୀକୁ ଷ୍ଟୋତ୍ର କର।' ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଷ୍ଟୋତ୍ର କଲେ।
ଚକାର ତତ୍ପ୍ରସାଦେନ ତଦା ସିଦ୍ଧାନ୍ତମୁତ୍ତମମ୍ । ଯଦାପ୍ଯନନ୍ତଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଜ୍ଞାନମେକଂ ଵସୁନ୍ଧରା
ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ ସେ ଉତ୍ତମ ନିୟମ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ଯେବେ ଭୂମି ଅନନ୍ତକୁ ଏକ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ବଭୂଵ ମୂକଵତ୍ସୋଽପି ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ କର୍ତୁମକ୍ଷମଃ । ତଦା ତାଂ ସ ଚ ତୁଷ୍ଟାଵ ସଂତ୍ରସ୍ତଃ କଶ୍ଯପାଜ୍ଞଯା
ସେ ମୁକ ଶିଶୁ ପରି ହେଇଗଲେ, ନିଜ ମତ ଦେବାରେ ଅସମର୍ଥ ଥିଲେ। ତାପରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ତତଶ୍ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ନିର୍ମଲଂ ଭ୍ରମଭଞ୍ଜନମ୍ । ଵ୍ଯାସଃ ପୁରାଣସୂତ୍ରଂ ଚ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଵାଲ୍ମିକିଂ ଯଦା
ତାପରେ ସେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଭ୍ରମ ଦୂର କରିଥିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ବ୍ୟାସ ଭାଲ୍ମିକିଙ୍କୁ ପୁରାଣସୂତ୍ର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ମୌନୀଭୂତଶ୍ଚ ସସ୍ମାର ତାମେଵ ଜଗଦମ୍ବିକାମ୍ । ତଦା ଚକାର ସିଦ୍ଧାନ୍ତଂ ତଦ୍ଵରେଣ ମୁନୀଶ୍ଵରଃ
ସେ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ, ସେଇ ଜଗଦମ୍ବିକାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଦୟାରେ, ମୁନିଶ୍ୱର ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ନିର୍ମଲଂ ଜ୍ଞାନଂ ଭ୍ରମାନ୍ଧଧ୍ଵଂସଦୀପକମ୍ । ପୁରାଣସୂତ୍ରଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ଵ୍ଯାସଃ କୃଷ୍ଣକଲୋଦ୍ଭଵଃ
ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରମର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିଥିବା ଦୀପ ପ୍ରାପ୍ତ କରି, କୃଷ୍ଣ କଳିରେ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟାସ ପୁରାଣସୂତ୍ର ଶୁଣିଲେ।
ତାଂ ଶିଵାଂ ଵେଦ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ଶତଵର୍ଷଂ ଚ ପୁଷ୍କରେ । ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସତ୍କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ବଭୂଵ ହ
ସେ ଶିବାଙ୍କୁ, ଏବଂ ବେଦକୁ, ପୁଷ୍କରରେ ଶତ ବର୍ଷ ଧରି ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ତୁମରୁ ଏକ ଵର ପାଇ, ସେ ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେଲେ।
ତଦା ଵେଦଵିଭାଗଂ ଚ ପୁରାଣଂ ଚ ଚକାର ସଃ । ଯଦା ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନଂ ସଦାଶିଵମ୍
ତାପରେ ସେ ବେଦ ଭାଗ କଲେ ଏବଂ ପୁରାଣ ରଚନା କଲେ। ଯେତେବେଳେ ମହେନ୍ଦ୍ର ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ବିଷୟରେ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ,
କ୍ଷଣଂ ତାମେଵ ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ତସ୍ମୈ ଜ୍ଞାନଂ ଦଦୌ ଵିଭୁଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ବୃହସ୍ପତିମ୍
ସେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବିଭୁ ସେଠି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ। ମହେନ୍ଦ୍ର ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ବିଷୟରେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଦିଵ୍ଯଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରଂ ଚ ସ ତ୍ଵାଂ ଦଧ୍ଯୌ ଚ ପୁଷ୍କରେ । ତଦା ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଦିଵ୍ଯଵର୍ଷସହସ୍ରକମ୍
ସେ ପୁଷ୍କରରେ ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତୁମକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ତାପରେ ତୁମରୁ ଏକ ଵର ପାଇ, ଦିବ୍ୟ ହଜାର ବର୍ଷ ଲାଭ କଲେ।
ଉଵାଚ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ତଦର୍ଥଂ ଚ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍ । ଅଧ୍ଯାପିତାଶ୍ଚ ଯେ ଶିଷ୍ଯା ଯୈରଧୀତଂ ମୁନୀଶ୍ଵରୈଃ
ସେ ଶବ୍ଦଶାସ୍ତ୍ର ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥ ସୁରେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲେ। ଯେଉଁ ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୁନିଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିଲେ,
ତେ ଚ ତାଂ ପରିସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ ସୁରେଶ୍ଵରୀମ୍ । ତ୍ଵଂ ସଂସ୍ତୁତା ପୂଜିତା ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରୈର୍ମନୁମାନଵୈଃ
ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ସୁରେଶ୍ୱରୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିବାରେ ଲଗିଥାନ୍ତି। ତୁମେ ମୁନିନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ତୁତିତା ଏବଂ ପୂଜିତା।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରୈଶ୍ଚ ସୁରୈଶ୍ଚାପି ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ । ଜଡୀଭୂତଃ ସହସ୍ରାସ୍ଯଃ ପଞ୍ଚଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖଃ
ଦୈତ୍ୟେନ୍ଦ୍ର, ସୁରମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ସହସ୍ରାସ୍ୟ ଜଡି ହେଲେ, ପଞ୍ଚମୁଖ ଓ ଚତୁର୍ମୁଖ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯାଂ ସ୍ତୋତୁଂ କିମହଂ ସ୍ତୌମି ତାମେକାସ୍ଯେନ ମାନଵଃ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯଶ୍ଚ ଭକ୍ତିନମ୍ରାତ୍ମକନ୍ଧରଃ
ଏମାନେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ମୁଁ ଏକ ମୁଖ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିପାରିବି? ଏହିପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ଗଲା ନମ୍ର କଣ୍ଠ ନମାଇଲେ।
ପ୍ରଣନାମ ନିରାହାରୋ ରୁରୋଦ ଚ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ଜ୍ଯୋତୀରୂପା ମହାମାଯା ତେନ ଦୃଷ୍ଟାପ୍ଯୁଵାଚ ତମ୍
ସେ ନିରାହାର ହୋଇ, ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ଜ୍ୟୋତିରୂପ ମହାମାୟା ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଦେଲେ ଏବଂ କଥା କହିଲେ।
ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ଚ ଜଗାମ ହ । ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯକୃତଂ ଵାଣୀସ୍ତୋତ୍ରମେତତ୍ତୁ ଯଃ ପଠେତ୍
‘ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବୁ’ ବୋଲି କହି, ସେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଗଲେ। ଯେଉଁଠି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ରଚିଥିବା ଏହି ବାଣୀସ୍ତୋତ୍ର ପଢ଼ିବେ,
ସ କଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ମହାଵାଗ୍ମୀ ବୃହସ୍ପତିସମୋ ଭଵେତ୍ । ମହାମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ଵର୍ଷମେକଂ ଯଦା ପଠେତ୍
ସେ କବିନ୍ଦ୍ର, ମହାବାଗ୍ମୀ ଏବଂ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ହେବେ। ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ପଢ଼ିଲେ, ମହାମୂର୍ଖ ଓ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ,
ସ ପଣ୍ଡିତଶ୍ଚ ମେଧାଵୀ ସୁକଵୀନ୍ଦ୍ରୋ ଭଵେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପଣ୍ଡିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ କବି ହେବେ।
ଲକ୍ଷ୍ମୀଗଙ୍ଗାସରସ୍ଵତୀନାଂ ଭୂଲୋକେଽଵତରଣଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ସରସ୍ଵତୀ ତୁ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସ୍ଵଯଂ ନାରାଯଣାନ୍ତିକେ । ଗଙ୍ଗାଶାପେନ କଲହାତ୍କଲଯା ଭାରତେ ସରିତ୍
ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଗଙ୍ଗା ଓ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ଭୂଲୋକରେ ଅବତରଣ ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସରସ୍ୱତୀ ସ୍ୱୟଂ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ନାରାୟଣଙ୍କ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଶାପ ଓ ବିବାଦ ଦ୍ୱାରା, ସେ ଭାରତରେ ଏକ ନଦୀ ହେଲେ।
ପୁଣ୍ଯଦା ପୁଣ୍ଯରୂପା ଚ ପୁଣ୍ଯତୀର୍ଥସ୍ଵରୂପିଣୀ । ପୁଣ୍ଯଵଦ୍ଭିର୍ନିଷେଵ୍ଯା ଚ ସ୍ଥିତିଃ ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ମୁନେ
ସେ ପୁଣ୍ୟ ଦେବାଳି, ପୁଣ୍ୟ ରୂପ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟତୀର୍ଥର ମୂର୍ତ୍ତି। ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବାସ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ମୁନି।
ତପସ୍ଵିନାଂ ତପୋରୂପା ତପସଃ ଫଲରୂପିଣୀ । କୃତପାପେଧ୍ମଦାହାଯ ଜ୍ଵଲଦଗ୍ନିସ୍ଵରୂପିଣୀ
ତପସ୍ୱୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ତପସ୍ୟା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ତିନି ତପସ୍ୟାର ଆକାର ଅଟୁଟ ଫଳ ଅଟୁଟ ଆକାର ଅଟୁଟ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଅଟୁଟ ତିନି ଏଠାରେ ସଂଚିତ ପାପର ଜଳାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଜ୍ଞାନାତ୍ସରସ୍ଵତୀତୋଯେ ମୃତା ଯେ ମାନଵା ଭୁଵି । ତେଷାଂ ସ୍ଥିତିଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ସୁଚିରଂ ହରିସଂସଦି
ଯେଉଁ ମାନବ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସରସ୍ୱତୀ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୈକୁଣ୍ଠରେ ହରିଙ୍କ ସଭାରେ ହୁଏ।