ସର୍ଵେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ନୃପାଶ୍ଚ ମାନଵାଦଯଃ । ବଭୂଵ ପୂଜିତା ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକୈଃ ସରସ୍ଵତୀ
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୁନି, ରାଜା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ସରସ୍ୱତୀ ସବୁ ଲୋକରେ ସଦା ପୂଜିତା ହେଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୂଜାଵିଧାନଂ କଵଚଂ ଧ୍ଯାନଂ ଚାପି ନିରନ୍ତରମ୍ । ପୂଜୋପଯୁକ୍ତଂ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଂ ଚ ଚନ୍ଦନାଦିକମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ, କବଚ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ—
ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ମମ । ଵର୍ତତେ ହୃଦଯେ ଶଶ୍ଵତ୍କିମିଦଂ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦରମ୍
ବେଦ ଜଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶୁଭ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ସବୁବେଳେ ଆଗ୍ରହ ରହିଛି, ଦୟାକରି କହ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତପଦ୍ଧତିମ୍ । ଜଗନ୍ମାତୁଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପୂଜାଵିଧିସମନ୍ଵିତାମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ କଣ୍ବ ଶାଖାରେ ଶିଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ପୂଜା ବିଧି ସହିତ ଜଗତ୍ ମାତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ କହିବି।
ମାଘସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାରମ୍ଭଦିନେଽପି ଚ । ପୂର୍ଵେଽହ୍ନି ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ରାହ୍ନି ସଂଯତଃ ଶୁଚିଃ
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ, ପୂର୍ବ ଦିନେ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସେ ଦିନ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ହେବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାଃ କୃତ୍ଵା ଘଟଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । ସ୍ଵଶାଖୋକ୍ତଵିଧାନେନ ତାନ୍ତ୍ରିକେଣାଥଵା ପୁନଃ
ସ୍ନାନ କରି, ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଘଡ଼ା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଶାଖାର ନିୟମ କିମ୍ବା ତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ।
ଗଣେଶଂ ପୂର୍ଵମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତତୋଽଭୀଷ୍ଟାଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । ଧ୍ଯାନେନ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣେନ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାହ୍ଯଘଟେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ପ୍ରଥମେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାପରେ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ଯେପରି ଧ୍ୟାନ କହାଯିବ, ସେପରି ଘଡ଼ାକୁ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ।
ଧ୍ଯାତ୍ଵା ପୁନଃ ଷୋଡଷୋପଚାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ ଵ୍ରତୀ । ପୂଜୋପଯୁକ୍ତଂ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ଵେଦନିରୂପିତମ୍
ପୁନି ଧ୍ୟାନ କରି, ଉପବାସୀ ଷୋଳୋଟି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବେ। ପୂଜା ପାଇଁ ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମ୍ଯ ତତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଯଥାଧୀତଂ ଯଥାଗମମ୍ । ନଵନୀତଂ ଦଧି କ୍ଷୀରଂ ଲାଜାଂଶ୍ଚ ତିଲଲଡ୍ଡୁକମ୍
ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ମୋ ପଠିଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁପରି ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି ନବନୀତ, ଦହି, କ୍ଷୀର, ଲାଜା, ତିଳର ଲଡ୍ଡୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର ବିଷୟରେ କହିବି।
ଇକ୍ଷୁମିକ୍ଷୁରସଂ ଶୁକ୍ଲଵର୍ଣଂ ପଞ୍ଚଗୁଡଂ ମଧୁ । ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଶର୍କରାଂ ଶୁକ୍ଲଧାନ୍ଯସ୍ଯାକ୍ଷତମକ୍ଷତମ୍
ଇଖ, ଇଖର ରସ, ଧଳା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗୁଡ଼, ମଧୁ, ପବିତ୍ର ଚାଉଳ, ଚିନି, ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ଧଳା ଚାଉଳ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର।
ଅଚ୍ଛିନ୍ନଶୁକ୍ଲଧାନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଥୁକଂ ଶୁକ୍ଲମୋଦକମ୍ । ଘୃତସୈନ୍ଧଵସଂଯୁକ୍ତଂ ହଵିଷ୍ଯାନ୍ନଂ ଯଥୋଦିତମ୍
ଅଖଣ୍ଡ ଧଳା ଚାଉଳ, ଚିରା, ଧଳା ମିଠା ମୁଖ୍ୟା, ଘିଅ ଓ ସିନ୍ଧୁ ଲୁଣ ମିଶାଇ ଯଥାଯଥ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ହବିଷ୍ୟ ଅନ୍ନ।
ଯଵଗୋଧୂମଚୂର୍ଣାନାଂ ପିଷ୍ଟକଂ ଘୃତସଂଯୁତମ୍ । ପିଷ୍ଟକଂ ସ୍ଵସ୍ତିକସ୍ଯାପି ପକ୍ଵରମ୍ଭାଫଲସ୍ଯ ଚ
ଯବ ଓ ଗହମର ଚୂଣାରୁ ତିଆରି କରାଯାଇଥିବା ଘିଅ ମିଶା ମୁଖ୍ୟା, ପବିତ୍ର ଚାଉଳର ମୁଖ୍ୟା ଓ ପକ୍କା ଆମ୍ବ ଫଳ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର।
ପରମାନ୍ନଂ ଚ ସଘୃତଂ ମିଷ୍ଟାନ୍ନଂ ଚ ସୁଧୋପମମ୍ । ନାରିକେଲଂ ତଦୁଦକଂ କସେରୁଂ ମୂଲମାର୍ଦ୍ରକମ୍
ଘିଅ ମିଶା ପରମାନ୍ନ, ମିଠା ଚାଉଳ ଯେଉଁଠି ଅମୃତ ସମାନ, ନାଡ଼ିଆ ଓ ତାହାର ପାଣି, ନାଡ଼ିଆ ଗୁଡ଼ି, ଏବଂ ତାଜା ଆଦା ମୂଳ।
ପକ୍ଵରମ୍ଭାଫଲଂ ଚାରୁ ଶ୍ରୀଫଲଂ ବଦରୀଫଲମ୍ । କାଲଦେଶୋଦ୍ଭଵଂ ଚାରୁ ଫଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଚ ସଂସ୍କତମ୍
ପକ୍କା ଆମ୍ବ ଫଳ, ସୁନ୍ଦର ବେଳ ଫଳ, ବଦରୀ ଫଳ, ଏବଂ ନିଜ ସମୟ ଓ ଦେଶରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସୁନ୍ଦର ଧଳା ଫଳ ଏବଂ ଭଲ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଫଳ।
ସୁଗନ୍ଧଂ ଶୁକ୍ଲପୁଷ୍ପଂ ଚ ସୁଗନ୍ଧଂ ଶୁକ୍ଲଚନ୍ଦନମ୍ । ନଵୀନଂ ଶୁକ୍ଲଵସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଶଙ୍ଖଂ ଚ ସୁନ୍ଦରଂ ମୁନେ
ସୁଗନ୍ଧ ଧଳା ଫୁଲ, ସୁଗନ୍ଧ ଧଳା ଚନ୍ଦନ, ନବୀନ ଧଳା ପୋଷାକ ଏବଂ ସୁନ୍ଦର ଶଂଖ, ମୁନି।
ମାଲ୍ଯଂ ଚ ଶୁକ୍ଲପୁଷ୍ପାଣାଂ ଶୁକ୍ଲହାରଂ ଚ ଭୂଷଣମ୍ । ଯାଦୃଶଂ ଚ ଶ୍ରୁତୌ ଧ୍ଯାନଂ ପ୍ରଶସ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦରମ୍
ଧଳା ଫୁଲର ମାଳା, ଧଳା ହାର ଭୂଷଣ ଭାବରେ, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁପରି ଧ୍ୟାନ ଗୁଣଗାନ କରାଯାଇଛି, ଶ୍ରବଣ କରିବାକୁ ସୁନ୍ଦର।
ତନ୍ନିବୋଧ ମହାଭାଗ ଭ୍ରମଭଞ୍ଜନକାରଣମ୍ । ସରସ୍ଵତୀଂ ଶୁକ୍ଲଵର୍ଣାଂ ସସ୍ମିତାଂ ସୁମନୋହରାମ୍
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଯାହା ଭ୍ରମ ଦୂର କରେ, ସେଥିରେ ଶିକ୍ଷା ନିଅ; ଶୁଭ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ସାରସ୍ୱତୀ, ହସୁଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର।
କୋଟିଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭାମୁଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଶ୍ରୀଯୁକ୍ତଵିଗ୍ରହାମ୍ । ଵହ୍ନିଶୁଦ୍ଧାଂଶୁକାଧାନାଂ ଵୀଣାପୁସ୍ତକଧାରିଣୀମ୍
ତାଙ୍କର ଦେହ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଚନ୍ଦ୍ରର ପ୍ରଭାରେ ଭରିଥିବା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଶ୍ରୀରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅଗ୍ନିରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା, ବୀଣା ଓ ପୁସ୍ତକ ଧରିଥିବା।
ରତ୍ନସାରେନ୍ଦ୍ରନିର୍ମାଣନଵଭୂଷଣଭୂଷିତାମ୍ । ସୁପୂଜିତାଂ ସୁରଗଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦିଭିଃ
ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମଣି ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ନୂତନ ଭୂଷଣରେ ସଜିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ଵନ୍ଦେ ଭକ୍ତ୍ଯା ଵନ୍ଦିତାଂ ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରମନୁମାନଵୈଃ । ଏଵଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଚ ମୂଲେନ ସର୍ଵଂ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ମୁଁ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ, ଯେଉଁଥିରେ ମୁନିମାନେ ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏପରି ମୂଳ ଧ୍ୟାନ କରି, ସବୁକିଛି ଦେଇ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି—
ସଂସ୍ତୂଯ କଵଚଂ ଧୃତ୍ଵା ପ୍ରଣମେଦ୍ଦଣ୍ଡଵଦ୍ଭୁଵି । ଯେଷାଂ ଚେଯମିଷ୍ଟଦେଵୀ ତେଷାଂ ନିତ୍ଯକ୍ରିଯା ମୁନେ
ସ୍ତୁତି କରି, କବଚ ଧରି, ଭୂମିରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରିବା ଉଚିତ; ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଦେବୀକୁ ଇଷ୍ଟ ଦେବୀ ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଦୈନିକ କ୍ରିୟା ଏହି।
ଵିଦ୍ଯାରମ୍ଭେ ଚ ଵର୍ଷାନ୍ତେ ସର୍ଵେଷାଂ ପଞ୍ଚମୀଦିନେ । ସର୍ଵୋପଯୁକ୍ତଂ ମୂଲଂ ଚ ଵୈଦିକାଷ୍ଟାକ୍ଷରଃ ପରଃ
ବିଦ୍ୟା ଆରମ୍ଭରେ, ବର୍ଷ ଶେଷରେ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଞ୍ଚମୀ ଦିନରେ, ସବୁବେଳେ ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଏବଂ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବେଦୀୟ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର।
ଯେଷାଂ ଯେନୋପଦେଶୋ ଵା ତେଷାଂ ସ ମୂଲ ଏଵ ଚ । ସରସ୍ଵତୀ ଚତୁର୍ଥ୍ଯନ୍ତଂ ଵହ୍ନିଜାଯାନ୍ତମେଵ ଚ
ଯେଉଁମାନେ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଉପଦେଶ ପାଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ମନ୍ତ୍ର ଏହି; ସାରସ୍ୱତୀ ମନ୍ତ୍ର 'ଚତୁର୍ଥୀ' ଏବଂ 'ଅଗ୍ନିଜାୟା' ଶେଷ ଥିବା।
ଲକ୍ଷ୍ମୀମାଯାଦିକଂ ଚୈଵ ମନ୍ତ୍ରୋଽଯଂ କଲ୍ପପାଦପଃ । ପୁରା ନାରାଯଣଶ୍ଚେମଂ ଵାଲ୍ମୀକାଯ କୃପାନିଧିଃ
ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଓ ମାୟା ଆଦି ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଏକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ; ପୂର୍ବରୁ କୃପାମୟ ନାରାୟଣ ଏହା ଭାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ପ୍ରଦଦୌ ଜାହ୍ନଵୀତୀରେ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଚ ଭାରତେ । ଭୃଗୁର୍ଦଦୌ ଚ ଶୁକ୍ରାଯ ପୁଷ୍କରେ ସୂର୍ଯପର୍ଵଣି
ଜାହ୍ନବୀ ତୀରେ, ପବିତ୍ର ଭାରତ ଭୂମିରେ ଏହା ଦିଆଯାଇଥିଲା; ଭୃଗୁ ପୁଷ୍କରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପର୍ବ ଦିନରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ଚନ୍ଦ୍ରପର୍ଵଣି ମାରୀଚୋ ଦଦୌ ଵାକ୍ପତଯେ ମୁଦା । ଭୃଗୋଶ୍ଚୈଵ ଦଦୌ ତୁଷ୍ଟୋ ବ୍ରହ୍ମା ବଦରିକାଶ୍ରମେ
ଚନ୍ଦ୍ର ପର୍ବ ଦିନରେ ମାରୀଚି ଆନନ୍ଦ ସହିତ ବାକ୍ପତିଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ; ଭୃଗୁ ଉପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମା ବଦରିକା ଆଶ୍ରମରେ ଦେଇଥିଲେ।
ଆସ୍ତିକସ୍ଯ ଜରତ୍କାରୁର୍ଦଦୌ କ୍ଷୀରୋଦସନ୍ନିଧୌ । ଵିଭାଣ୍ଡକୋ ଦଦୌ ମେରୌ ଋଷ୍ଯଶୃଙ୍ଗାଯ ଧୀମତେ
ଆସ୍ତିକଙ୍କ ପୁତ୍ର ଜରତ୍କାରୁ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ବିଭାଣ୍ଡକ ମେରୁ ପାହାଡରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଶିଵଃ କଣାଦମୁନଯେ ଗୌତମାଯ ଦଦୌ ମୁଦା । ସୂର୍ଯଶ୍ଚ ଯାଜ୍ଞଵଲ୍କ୍ଯାଯ ତଥା କାତ୍ଯାଯନାଯ ଚ
ଶିବ ଖୁସି ହୋଇ କଣାଦ ମୁନି ଓ ଗୌତମଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ଏହିପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ କାତ୍ୟାୟନଙ୍କୁ ଦେଲେ।
ଶେଷଃ ପାଣିନଯେ ଚୈଵ ଭାରଦ୍ଵାଜାଯ ଧୀମତେ । ଦଦୌ ଶାକଟାଯନାଯ ସୁତଲେ ବଲିସଂସଦି
ଶେଷ ପାଣିନି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ; ଶାକଟାୟନଙ୍କୁ ସୁତଳରେ ବଳିଙ୍କ ସଭାରେ ଦେଲେ।
ଚତୁର୍ଲକ୍ଷଜପେନୈଵ ମନ୍ତ୍ରଃ ସିଦ୍ଧୋ ଭଵେନ୍ନୃଣାମ୍ । ଯଦି ସ୍ଯାନ୍ମନ୍ତ୍ରସିଦ୍ଧୋ ହି ବୃହସ୍ପତିସମୋ ଭଵେତ୍
ଚାରି ଲକ୍ଷ ଥରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କଲେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ଯଦି କେହି ମନ୍ତ୍ର ସିଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ସେ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ହୁଏ।