ଦୁର୍ଗାଯାଶ୍ଚୈଵ ରାଧାଯା ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ଚରିତଂ ମହତ୍ । ତଦ୍ଵତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଂକ୍ଷେପକ୍ରମତଃ ଶୃଣୁ
ଦୁର୍ଗା ଓ ରାଧାଙ୍କର ବିସ୍ତୃତ ଓ ମହାନ କାର୍ଯ୍ୟ — ଏହାକୁ ପରେ ବିସ୍ତାରରେ କହିବି । ଏବେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଭାବରେ ଶୁଣନ୍ତୁ ।
ଆଦୌ ସରସ୍ଵତୀପୂଜା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣେନ ଵିନିର୍ମିତା । ଯତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୂର୍ଖୋ ଭଵତି ପଣ୍ଡିତଃ
ପ୍ରଥମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା । ତାଙ୍କର କୃପାରେ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ବିଦ୍ୱାନ ହୋଇଯାନ୍ତି ।
ଆଵିର୍ଭୂତା ଯଥା ଦେଵୀ ଵକ୍ତ୍ରତଃ କୃଷ୍ଣଯୋଷିତଃ । ଇଯେଷ କୃଷ୍ଣଂ କାମେନ କାମୁକୀ କାମରୂପିଣୀ
ଦେବୀ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କର ମୁଖରୁ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ସେ କାମନାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଚାହିଲେ, ନିଜେ କାମିନୀ ରୂପ ନେଇଲେ ।
ସ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ତଦ୍ଭାଵଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵମାତରମ୍ । ତାମୁଵାଚ ହିତଂ ସତ୍ଯଂ ପରିଣାମେ ସୁଖାଵହମ୍
ସେ, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ମାତା ହୋଇ, ଦେବୀଙ୍କ ଭାବକୁ ବୁଝି, ତାଙ୍କୁ ଭଲ, ସତ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ସୁଖ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ ଭଜ ନାରାଯଣଂ ସାଧ୍ଵି ମଦଂଶଂ ଚ ଚତୁର୍ଭୁଜମ୍ । ଯୁଵାନଂ ସୁନ୍ଦରଂ ସର୍ଵଗୁଣଯୁକ୍ତଂ ଚ ମତ୍ସମମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ମହିଳା, ତୁମେ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କର, ମୋର ଚାରିଭୁଜା ଅଂଶ, ଯୁବକ, ସୁନ୍ଦର, ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଭରିତ ଓ ମୋ ସମାନ ।
କାମଜ୍ଞଂ କାମିନୀନାଂ ଚ ତାସାଂ ଚ କାମପୂରକମ୍ । କୋଟିକନ୍ଦର୍ପଲାଵଣ୍ଯଂ ଲୀଲାଲଙ୍କତମୀଶ୍ଵରମ୍
ସେ ସମସ୍ତ କାମିନୀଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଜାଣିଥିବା, ତାଙ୍କର କାମ ପୂରଣ କରିଥିବା, କୋଟି କାମଦେବଙ୍କ ସୁନ୍ଦରତାରେ ଶୋଭିତ, ଲୀଳାରେ ଅଳଙ୍କୃତ ଏକ ଈଶ୍ୱର ।
କାନ୍ତେ କାନ୍ତଂ ଚ ମାଂ କୃତ୍ଵା ଯଦି ସ୍ଥାତୁମିହେଚ୍ଛସି । ତ୍ଵତ୍ତୋ ବଲଵତୀ ରାଧା ନ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଭଵିଷ୍ଯତି
ତୁମେ ଯଦି ମୋତେ ପ୍ରିୟ ଭାବରେ ରଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଜାଣ, ରାଧା ତୁମଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ । ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ କିଛି ହେବ ନାହିଁ ।
ଯୋ ଯସ୍ମାଦ୍ ବଲଵାନ୍ଵାପି ତତୋଽନ୍ଯଂ ରକ୍ଷିତୁଂ କ୍ଷମଃ । କଥଂ ପରାନ୍ସାଧଯତି ଯଦି ସ୍ଵଯମନୀଶ୍ଵରଃ
ଯେଉଁଠାରେ କିଏ ଅନ୍ୟଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ । ଯଦି ନିଜେ ନିଜ ଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ କିପରି ଅନ୍ୟମାନେର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରିପାରିବେ?
ସର୍ଵେଶଃ ସର୍ଵଶାସ୍ତାହଂ ରାଧାଂ ବାଧିତୁମକ୍ଷମଃ । ତେଜସା ମତ୍ସମା ସା ଚ ରୂପେଣ ଚ ଗୁଣେନ ଚ
ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ରାଧାଙ୍କୁ ବିରୋଧ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ । ସେ ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ମୋ ସମାନ ।
ପ୍ରାଣାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀ ସା ପ୍ରାଣାଂସ୍ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଚ କଃ କ୍ଷମଃ । ପ୍ରାଣତୋଽପି ପ୍ରିଯଃ ପୁତ୍ରଃ କେଷାଂ ଵାସ୍ତି ଚ କଶ୍ଚନ
ସେ ପ୍ରାଣର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ — କିଏ ନିଜ ପ୍ରାଣକୁ ଛାଡିପାରିବ? ପ୍ରାଣଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର କିଏଠାରେ ଅଛି?
ତ୍ଵଂ ଭଦ୍ରେ ଗଚ୍ଛ ଵୈକୁଣ୍ଠଂ ତଵ ଭଦ୍ରଂ ଭଵିଷ୍ଯତି । ପତିଂ ତମୀଶ୍ଵରଂ କୃତ୍ଵା ମୋଦସ୍ଵ ସୁଚିରଂ ସୁଖମ୍
ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ବୈକୁଣ୍ଠକୁ ଯାଅ। ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେବ। ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ସୁଖରେ ରୁହ।
ଲୋଭମୋହକାମକ୍ରୋଧମାନହିଂସାଵିଵର୍ଜିତା । ତେଜସା ତ୍ଵତ୍ସମା ଲକ୍ଷ୍ମୀ ରୂପେଣ ଚ ଗୁଣେନ ଚ
ଲୋଭ, ମୋହ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ମାନ ଓ ହିଂସାରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବା, ତୁମ ତେଜ, ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତୁମ ସମାନ ହେବେ।
ତଯା ସାର୍ଧଂ ତଵ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଶଶ୍ଵତ୍କାଲଃ ପ୍ରଯାସ୍ଯତି । ଗୌରଵଂ ଚ ହରିସ୍ତୁଲ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯତି ଦ୍ଵଯୋରପି
ସେ ସହିତ, ତୁମ ପ୍ରେମରେ ଅନେକ କାଳ କଟିବ। ଓ ହରି ଦୁହେଁକୁ ସମାନ ସମ୍ମାନ ଦେବେ।
ପ୍ରତିଵିଶ୍ଵେଷୁ ତାଂ ପୂଜାଂ ମହତୀଂ ଗୌରଵାନ୍ଵିତାମ୍ । ମାଘସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାରମ୍ଭେ ଚ ସୁନ୍ଦରି
ସୁନ୍ଦରୀ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସେ ବଡ଼ ପୂଜା ଓ ସମ୍ମାନ ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ଓ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭରେ ହେବ।
ମାନଵା ମନଵୋ ଦେଵା ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଶ୍ଚ ମୁମୁକ୍ଷଵଃ । ଵସଵୋ ଯୋଗିନଃ ସିଦ୍ଧା ନାଗା ଗନ୍ଧର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ
ମାନବ, ମନୁ, ଦେବତା, ମହାମୁନି, ମୁକ୍ତିକାମୀ, ବସୁ, ଯୋଗୀ, ସିଦ୍ଧ, ନାଗ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—
ମଦ୍ଵରେଣ କରିଷ୍ଯନ୍ତି କଲ୍ପେ କଲ୍ପେ ଲଯାଵଧି । ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ଵୈ ଚୋପଚାରାଣି ଷୋଡଶ
ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ସେମାନେ ପ୍ରତି କଳ୍ପରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭକ୍ତି ସହିତ ଏହି ପୂଜା, ଷୋଳୋଟି ଉପଚାର ଦେଇ, କରିବେ।
କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତଵିଧିନା ଧ୍ଯାନେନ ସ୍ତଵନେନ ଚ । ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ ସଂଯତାଶ୍ଚ ଘଟେ ଚ ପୁସ୍ତକେଽପି ଚ
କଣ୍ବ ଶାଖାର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତୁତି ସହିତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥିବା ଲୋକେ ଘଡ଼ା କିମ୍ବା ପୁସ୍ତକ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିବେ।
କୃତ୍ଵା ସୁଵର୍ଣଗୁଟିକାଂ ଗନ୍ଧଚନ୍ଦନଚର୍ଚିତାମ୍ । କଵଚଂ ତେ ଗ୍ରହୀଷ୍ଯନ୍ତି କଣ୍ଠେ ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ଭୁଜେ
ସୁନାର ଗୁଟିକା ତିଆରି କରି, ଗନ୍ଧ ଓ ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇ, ତୁମ କବଚ କଣ୍ଠ କିମ୍ବା ଡାହାଣ ହାତରେ ପିନ୍ଧିବେ।
ପଠିଷ୍ଯନ୍ତି ଚ ଵିଦ୍ଵାଂସଃ ପୂଜାକାଲେ ଚ ପୂଜିତେ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପୂଜଯାମାସ ତାଂ ଦେଵୀଂ ସର୍ଵପୂଜିତାମ୍
ବିଦ୍ୱାନମାନେ ପୂଜା ସମୟରେ ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବେ, ପୂଜା ପରେ ମଧ୍ୟ। ଏପରି କହି, ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜିତା ଦେବୀଙ୍କୁ ସେ ପୂଜା କଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ପୂଜନଂ ଚକୁର୍ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାଦଯଃ । ଅନନ୍ତଶ୍ଚାପି ଧର୍ମଶ୍ଚ ମୁନୀନ୍ଦ୍ରାଃ ସନକାଦଯଃ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଅନନ୍ତ, ଧର୍ମ ଓ ସନକ ଆଦି ମହାମୁନିମାନେ ସେହି ପୂଜା କଲେ।
ସର୍ଵେ ଦେଵାଶ୍ଚ ମୁନଯୋ ନୃପାଶ୍ଚ ମାନଵାଦଯଃ । ବଭୂଵ ପୂଜିତା ନିତ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକୈଃ ସରସ୍ଵତୀ
ସମସ୍ତ ଦେବତା, ମୁନି, ରାଜା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—ସରସ୍ୱତୀ ସବୁ ଲୋକରେ ସଦା ପୂଜିତା ହେଲେ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ପୂଜାଵିଧାନଂ କଵଚଂ ଧ୍ଯାନଂ ଚାପି ନିରନ୍ତରମ୍ । ପୂଜୋପଯୁକ୍ତଂ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପଂ ଚ ଚନ୍ଦନାଦିକମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ, କବଚ, ଧ୍ୟାନ, ପୂଜା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ନୈବେଦ୍ୟ, ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ—
ଵଦ ଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୋତୁଂ କୌତୂହଲଂ ମମ । ଵର୍ତତେ ହୃଦଯେ ଶଶ୍ଵତ୍କିମିଦଂ ଶ୍ରୁତିସୁନ୍ଦରମ୍
ବେଦ ଜଣା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଶୁଭ ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ମୋ ହୃଦୟରେ ସବୁବେଳେ ଆଗ୍ରହ ରହିଛି, ଦୟାକରି କହ।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଶୃଣୁ ନାରଦ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି କଣ୍ଵଶାଖୋକ୍ତପଦ୍ଧତିମ୍ । ଜଗନ୍ମାତୁଃ ସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ପୂଜାଵିଧିସମନ୍ଵିତାମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ନାରଦ, ଶୁଣ, ମୁଁ କଣ୍ବ ଶାଖାରେ ଶିଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଥିବା, ସମସ୍ତ ପୂଜା ବିଧି ସହିତ ଜଗତ୍ ମାତା ସରସ୍ୱତୀଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ କହିବି।
ମାଘସ୍ଯ ଶୁକ୍ଲପଞ୍ଚମ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାରମ୍ଭଦିନେଽପି ଚ । ପୂର୍ଵେଽହ୍ନି ସମଯଂ କୃତ୍ଵା ତତ୍ରାହ୍ନି ସଂଯତଃ ଶୁଚିଃ
ମାଘ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ କିମ୍ବା ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ଦିନରେ, ପୂର୍ବ ଦିନେ ସମୟ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ସେ ଦିନ ନିୟମିତ ଓ ପବିତ୍ର ହେବା ଉଚିତ।
ସ୍ନାତ୍ଵା ନିତ୍ଯକ୍ରିଯାଃ କୃତ୍ଵା ଘଟଂ ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ଭକ୍ତିତଃ । ସ୍ଵଶାଖୋକ୍ତଵିଧାନେନ ତାନ୍ତ୍ରିକେଣାଥଵା ପୁନଃ
ସ୍ନାନ କରି, ନିତ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ଘଡ଼ା ସ୍ଥାପନ କରିବା ଉଚିତ, ନିଜ ଶାଖାର ନିୟମ କିମ୍ବା ତାନ୍ତ୍ରିକ ପଦ୍ଧତି ଅନୁଯାୟୀ।
ଗଣେଶଂ ପୂର୍ଵମଭ୍ଯର୍ଚ୍ଯ ତତୋଽଭୀଷ୍ଟାଂ ପ୍ରପୂଜଯେତ୍ । ଧ୍ଯାନେନ ଵକ୍ଷ୍ଯମାଣେନ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାହ୍ଯଘଟେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ପ୍ରଥମେ ଗଣେଶଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ତାପରେ ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବେ। ଯେପରି ଧ୍ୟାନ କହାଯିବ, ସେପରି ଘଡ଼ାକୁ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବେ।
ଧ୍ଯାତ୍ଵା ପୁନଃ ଷୋଡଷୋପଚାରେଣ ପୂଜଯେଦ୍ ଵ୍ରତୀ । ପୂଜୋପଯୁକ୍ତଂ ନୈଵେଦ୍ଯଂ ଯଚ୍ଚ ଵେଦନିରୂପିତମ୍
ପୁନି ଧ୍ୟାନ କରି, ଉପବାସୀ ଷୋଳୋଟି ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବେ। ପୂଜା ପାଇଁ ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନୈବେଦ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦେବା ଉଚିତ।
ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୌମ୍ଯ ତତ୍କିଞ୍ଚିଦ୍ଯଥାଧୀତଂ ଯଥାଗମମ୍ । ନଵନୀତଂ ଦଧି କ୍ଷୀରଂ ଲାଜାଂଶ୍ଚ ତିଲଲଡ୍ଡୁକମ୍
ହେ ସାଧୁ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ମୋ ପଠିଥିବା ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁପରି ଦିଆଯାଇଛି, ସେହିପରି ନବନୀତ, ଦହି, କ୍ଷୀର, ଲାଜା, ତିଳର ଲଡ୍ଡୁ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର ବିଷୟରେ କହିବି।
ଇକ୍ଷୁମିକ୍ଷୁରସଂ ଶୁକ୍ଲଵର୍ଣଂ ପଞ୍ଚଗୁଡଂ ମଧୁ । ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଶର୍କରାଂ ଶୁକ୍ଲଧାନ୍ଯସ୍ଯାକ୍ଷତମକ୍ଷତମ୍
ଇଖ, ଇଖର ରସ, ଧଳା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଗୁଡ଼, ମଧୁ, ପବିତ୍ର ଚାଉଳ, ଚିନି, ଏବଂ ଅଖଣ୍ଡ ଧଳା ଚାଉଳ ଦିଆଯାଉଥିବା ଉପହାର।