ଅପରାଧୋ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯନ୍ନିଵାରିତଵାନହମ୍ । ତତ୍କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଵିମୁକ୍ତାନାଂ କ୍ଷମା ବଲମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକିଥିବା ମୋର ଦୋଷ। ଭାଗ୍ୟବାନ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର; ମୁକ୍ତମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖ୍ଷମା ହିଁ ସକ୍ତି।'
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ତେଽତ୍ର ଦୂଷଣଂ କ୍ଷତ୍ତଃ ପରତନ୍ତ୍ରୋଽସି ସର୍ଵଦା । ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ସେଵକେନ ଯଥୋଚିତମ୍
ଶୁକ କହିଲେ, 'ଏଠି ତୁମର କଣ ଦୋଷ, ପାହାରାଲୋକ? ତୁମେ ସଦା ଅନ୍ୟର ଆଧୀନ। ଚାକରକୁ ମାଲିକଙ୍କ ଆଦେଶ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ନ ଭୂପଦୂଷଣଂ ଚାତ୍ର ଯଦହଂ ରକ୍ଷିତସ୍ତ୍ଵଯା । ଚୋରଶତ୍ରୁପରିଜ୍ଞାନଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନେଇ ସଚେତନ ରହିବା ଉଚିତ।
ମମୈଵ ସର୍ଵଥା ଦୋଷୋ ଯଦହଂ ସମୁପାଗତଃ । ଗମନଂ ପରଗେହେ ଯଲ୍ଲଘୁତାଯାଶ୍ଚ କାରଣମ୍
ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଅନ୍ୟର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ମୋର ଅପମାନର କାରଣ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ କିଂ ସୁଖଂ ଦ୍ଵିଜ କିଂ ଦୁଃଖଂ କିଂ କାର୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । କଃ ଶତ୍ରୁର୍ହିତକର୍ତା କୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ମମାଦ୍ଯ ଵୈ
ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସାରରେ ସୁଖ କଣ, ଦୁଃଖ କଣ, ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଶତ୍ରୁ କିଏ, ମିତ୍ର କିଏ? ଏହି ସବୁ ମତେ ଆଜି କହ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜନଃ । ରାଗୀ ଚୈଵ ଵିରାଗୀ ଚ ତଯୋଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ଵିଧା ପୁନଃ
ଶୁକ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଏକେ ଆସକ୍ତି ଥିବା, ଅନ୍ୟେ ନିରାସକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।
ଵିରାଗୀ ତ୍ରିଵିଧଃ କାମଂ ଜ୍ଞାତୋଽଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ । ରାଗୀ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ତଥା
ନିରାସକ୍ତ ତିନି ପ୍ରକାର—ଏକେ ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟମ। ଆସକ୍ତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ମୂର୍ଖ ଓ ଚତୁର।
ଚାତୁର୍ଯଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜଂ ମତିଜଂ ତଥା । ମତିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧା ଲୋକେ ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତେତି ସର୍ଵଥା
ଚତୁରତା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶାସ୍ତ୍ର ଜନିତ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଜନିତ। ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଯଥାଯଥ ଓ ଅଯଥ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭଵତା ଵିଦ୍ଵନ୍ନାର୍ଥଜ୍ଞୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣାଦ୍ଯ ଯଥାର୍ଥଂ ଵଦ ସତ୍ତମ
ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ: ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଆପଣ କହିଥିବା କଥାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବୁଝିପାରିନି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ରାଗୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସଂସାରେ ସ ରାଗୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦୁଃଖଂ ବହୁଵିଧଂ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଚ ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ
ଶୁକ କହିଲେ: ଯାହାଙ୍କର ଏହି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ 'ଆସକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁଖ ମିଳେ।
ଧନଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁତାନ୍ଦାରାନ୍ମାନଂ ଚ ଵିଜଯଂ ତଥା । ତଦପ୍ରାପ୍ଯ ମହଦ୍ଦୁଃଖଂ ଭଵତ୍ଯେଵ କ୍ଷଣେ କ୍ଷଣେ
ଧନ, ପୁଅ, ଜଣାଣୀ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବିଜୟ ମିଳିଲେ ବା ନମିଳିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରତିକ୍ଷଣରେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବନ୍ତି।
କାର୍ଯସ୍ତସ୍ଯ ସୁଖୋପାଯଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଖସାଧନମ୍ । ତସ୍ଯାରାତିଃ ସ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ସୁଖଵିଘ୍ନଂ କରୋତି ଯଃ
ସେମାନଙ୍କର କାମ ହେଉଛି ସୁଖ ପାଇବା ଉପାୟ ଖୋଜିବା ଓ ସୁଖ ଦେଇଥିବା କାମ କରିବା। ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନଙ୍କ ସୁଖର ବାଧା ହୁଏ, ସେଠି ସେମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଅଛି ବୋଲି ଜଣାଯିବ।
ସୁଖୋତ୍ପାଦଯିତା ମିତ୍ରଂ ରାଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା । ଚତୁରୋ ନୈଵ ମୁହ୍ଯେତ ମୂର୍ଖଃ ସର୍ଵତ୍ର ମୁହ୍ଯତି
ଆସକ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ସେଇ ମିତ୍ର ଯେଉଁଠାରୁ ସୁଖ ମିଳେ। ଚତୁର ଲୋକ କେବେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ମୂର୍ଖ ସବୁଠାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଵିରକ୍ତସ୍ଯାତ୍ମରକ୍ତସ୍ଯ ସୁଖମେକାନ୍ତସେଵନମ୍ । ଆତ୍ମାନୁଚିନ୍ତନଂ ଚୈଵ ଵେଦାନ୍ତସ୍ଯ ଚ ଚିନ୍ତନମ୍
ନିରାସକ୍ତ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ସୁଖ ହେଉଛି ଏକାନ୍ତରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ଆତ୍ମାକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ଓ ବେଦାନ୍ତ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରିବା।
ଦୁଃଖଂ ତଦେତତ୍ସର୍ଵଂ ହି ସଂସାରକଥନାଦିକମ୍ । ଶତ୍ରଵୋ ବହଵସ୍ତସ୍ଯ ଵିଜ୍ଞସ୍ଯ ଶୁଭମିଚ୍ଛତଃ
ସଂସାର ଆଦିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଃଖ। ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଅଛନ୍ତି।
କାମଃ କ୍ରୋଧଃ ପ୍ରମାଦଶ୍ଚ ଶତ୍ରଵୋ ଵିଵିଧାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ବନ୍ଧୁଃ ସନ୍ତୋଷ ଏଵାସ୍ଯ ନାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଭୁଵନତ୍ରଯେ
କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଅବିବେକ ତାଙ୍କର ବିଭିନ୍ନ ଶତ୍ରୁ। ତିନି ଭୁବନରେ ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ବନ୍ଧୁ ହେଉଛି ସନ୍ତୋଷ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ମତ୍ଵା ତଂ ଜ୍ଞାନିନଂ ଦ୍ଵିଜମ୍ । କ୍ଷତ୍ତା ପ୍ରଵେଶଯାମାସ କକ୍ଷାଂ ଚାତିମନୋରମାମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ସେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଓ ଚିହ୍ନି, ଦ୍ୱାରପାଳ ତାଙ୍କୁ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ ଭିତର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ।
ନଗରଂ ଵୀକ୍ଷମାଣଃ ସଂସ୍ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଜନସଙ୍କୁଲମ୍ । ନାନାଵିପଣିଦ୍ରଵ୍ଯାଢ୍ଯଂ କ୍ରଯଵିକ୍ରଯକାରକମ୍
ସେ ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକ ଭିଡ଼ ଲାଗିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ବଜାର ସାମଗ୍ରୀ ଥିଲା ଓ କ୍ରୟ ବିକ୍ରୟ ଚାଲିଥିଲା।
ରାଗଦ୍ଵେଷଯୁତଂ କାମଲୋଭମୋହାକୁଲଂ ତଥା । ଵିଵଦତ୍ସୁଜନାକୀର୍ଣଂ ଵସୁପୂର୍ଣଂ ମହତ୍ତରମ୍
ସେହି ସ୍ଥାନ ଆସକ୍ତି ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, କାମ, ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଉତ୍ତେଜିତ, ବିବାଦର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜାମି, ତଥାପି ଭଲ ଲୋକ ଓ ଧନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା ଏକ ମହାନ ନଗର।
ପଶ୍ଯନ୍ସ ତ୍ରିଵିଧାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ପ୍ରାସରଦ୍ରାଜମନ୍ଦିରମ୍ । ପ୍ରାପ୍ତଃ ପରମତେଜସ୍ଵୀ ଦ୍ଵିତୀଯ ଇଵ ଭାସ୍କରଃ
ସେ ତିନି ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାଜମହଳକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପ୍ରତୀତ ହେଉଥିଲେ।
ନିଵାରିତଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ ପ୍ରତୀହାରେଣ କାଷ୍ଠଵତ୍ । ତତ୍ରୈଵ ଚ ସ୍ଥିତୋ ଦ୍ଵାରି ମୋକ୍ଷମେଵାନୁଚିନ୍ତଯନ୍
ସେଠାରେ ଦ୍ୱାରପାଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯାଇ, ଦ୍ୱାରରେ କାଠର ଦଳିଯାଏଁ ନିଷ୍ପ୍ରାଣ ଭାବେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ମୁକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ।
ଛାଯାଯାମାତପେ ଚୈଵ ସମଦର୍ଶୀ ମହାତପାଃ । ଧ୍ଯାନଂ କୃତ୍ଵା ତଥୈକାନ୍ତେ ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଚଲଃ
ଛାୟା କିମ୍ବା ଧୂପ ଭିତରେ ସମଭାବରେ ଦେଖି, ସେ ମହାତପସ୍ବୀ ଏକାକି ଧ୍ୟାନରେ ଅଚଳ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଥିବା ଦଣ୍ଡା ପରି।
ତଂ ମୁହୂର୍ତାଦୁପାଗତ୍ଯ ରାଜ୍ଞୋଽମାତ୍ଯଃ କୃତାଞ୍ଜଲିଃ । ପ୍ରାଵେଶଯତ୍ତତଃ କକ୍ଷାଂ ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ରାଜଵେଶ୍ମନଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ରାଜାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ହାତ ଜୋଡି ଆସି, ତାଙ୍କୁ ରାଜମହଳର ଦ୍ୱିତୀୟ କକ୍ଷରେ ନେଇଗଲେ।
ତତ୍ର ଦିଵ୍ଯଂ ମନୋରମ୍ଯଂ ପୁଷ୍ପିତଂ ଦିଵ୍ଯପାଦପମ୍ । ତଦ୍ଵନଂ ଦର୍ଶଯିତ୍ଵା ତୁ କୃତ୍ଵା ଚାତିଥିସତ୍କ୍ରିଯାମ୍
ସେଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଓ ମନୋହର, ଫୁଲେଇଥିବା ଦିବ୍ୟ ବୃକ୍ଷ ଥିବା ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇ, ଅତିଥି ସମ୍ମାନ ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ କଲେ।
ଵାରମୁଖ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯସ୍ତତ୍ର ରାଜସେଵାପରାଯଣାଃ । ଗୀତଵାଦିତ୍ରକୁଶଲାଃ କାମଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ସେଠାରେ ରାଜସେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟରେ ପାରଙ୍ଗତ, କାମଶାସ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଭିନ୍ନ ମୁଖ୍ୟା ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ।
ତା ଆଦିଶ୍ଯ ଚ ସେଵାର୍ଥଂ ଶୁକସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରିସତ୍ତମଃ । ନିର୍ଗତଃ ସଦନାତ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯାସପୁତ୍ରଃ ସ୍ଥିତସ୍ତଦା
ମନ୍ତ୍ରୀଶ୍ରେଷ୍ଠ ତାହାଙ୍କୁ ସେବା ପାଇଁ ସେଇ ମହିଳାମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ଘରୁ ବାହାରିଗଲେ; ବ୍ୟାସଙ୍କ ପୁଅ ସେଠାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ।
ପୂଜିତଃ ପରଯା ଭକ୍ତ୍ଯା ତାଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଭିର୍ଯଥାଵିଧି । ଦେଶକାଲୋପପନ୍ନେନ ନାନାନ୍ନେନାତିତୋଷିତଃ
ସେ ମହିଳାମାନେ ଯଥାବିଧି ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ଦେଶକାଳଉପଯୁକ୍ତ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କଲେ।
ତତୋଽନ୍ତଃପୁରଵାସିନ୍ଯସ୍ତସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରକାନନମ୍ । ରମ୍ଯଂ ସଂଦର୍ଶଯାମାସୁରଙ୍ଗନାଃ କାମମୋହିତାଃ
ତାପରେ ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ, କାମନାରେ ମୋହିତ, ସେଠାର ରମ୍ୟ ଅନ୍ତଃପୁର ଉଦ୍ୟାନ ଦେଖାଇଲେ।
ସ ଯୁଵା ରୂପଵାନ୍କାନ୍ତୋ ମୃଦୁଭାଷୀ ମନୋରମଃ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତା ମୁମୁହୁଃ ସର୍ଵାସ୍ତଂ ଚ କାମମିଵାପରମ୍
ସେ ଯୁବକ, ରୂପବାନ୍, ଆକର୍ଷକ, ମୃଦୁଭାଷୀ ଓ ମନୋରମ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ମୂର୍ଛିତ ହେଲେ, ଯେପରି ଅନ୍ୟ କାମଦେବଙ୍କୁ ଦେଖିଥିବେ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ମୁନିଂ ମତ୍ତ୍ଵା ସର୍ଵାଃ ପର୍ଯଚରଂସ୍ତଦା । ଆରଣେଯସ୍ତୁ ଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ମାତୃଭାଵମକଲ୍ପଯତ୍
ତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ମୁନି ଭାବି ସମସ୍ତେ ସେବା କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ମାତୃଭାବରେ ଦେଖିଲେ।