ସର୍ଵେ ଲୋକାଃ ସମାଚ୍ଛନ୍ନା ଯଯା ଯୋଗେନ ରାତ୍ରିଷୁ । କାଲସ୍ଯ ତିସ୍ରୋ ଭାର୍ଯାଶ୍ଚ ସଂଧ୍ଯା ରାତ୍ରିର୍ଦିନାନି ଚ
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ରାତିରେ ଯୋଗବଳରେ ଆବୃତ ହୋଇଯାଏ; କାଳର ତିନି ଘରବାଳି ଅଛନ୍ତି—ସନ୍ଧ୍ୟା, ରାତି ଓ ଦିନ।
ଯାଭିର୍ଵିନା ଵିଧାତା ଚ ସଂଖ୍ଯାଂ କର୍ତୁଂ ନ ଶକ୍ଯତେ । କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ଲୋଭଭାର୍ଯେ ଧନ୍ଯେ ମାନ୍ଯେ ଚ ପୂଜିତେ
ଏହି ମାନେ ଛାଡ଼ିଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ମଧ୍ୟ ଗଣନା କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; ଭୂକ୍ଷା ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ହେଉଛନ୍ତି ଧନ, ମାନ୍ୟତା ଓ ପୂଜାର ଘରବାଳି।
ଯାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ନିତ୍ଯଂ ଚିନ୍ତାତୁରଂ ଭଵେତ୍ । ପ୍ରଭା ଚ ଦାହିକା ଚୈଵ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ତେଜସସ୍ତଥା
ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ ସଦା ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ବ୍ୟାପ୍ତ; ପ୍ରଭା ଓ ଦାହିକା ହେଉଛନ୍ତି ତେଜସ୍ୱୀର ଦୁଇ ଘରବାଳି।
ଯାଭ୍ଯାଂ ଵିନା ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟା ଵିଧାତୁଂ ଚ ନ ହୀଶ୍ଵରଃ । କାଲକନ୍ଯେ ମୃତ୍ଯୁଜରେ ପ୍ରଜ୍ଵାରସ୍ଯ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ
ଏହି ଦୁଇଁ ଛାଡ଼ିଲେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ; କାଳର ଝିଅମାନେ—ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା—ପ୍ରଜ୍ୱାରର ପ୍ରିୟା ଓ ଅପ୍ରିୟା।
ଯାଭ୍ଯାଂ ଜଗତ୍ସମୁଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଵିଧାତ୍ରା ନିର୍ମିତଂ ଵିଧୌ । ନିଦ୍ରାକନ୍ଯା ଚ ତନ୍ଦ୍ରା ସା ପ୍ରୀତିରନ୍ଯା ସୁଖପ୍ରିଯେ
ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା, ଜଗତ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଏବଂ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରନ୍ତି; ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଝିଅ, ତନ୍ଦ୍ରା ଓ ପ୍ରୀତି ହେଉଛନ୍ତି ସୁଖର ପ୍ରିୟା।
ଯାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାପ୍ତଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵିଧିପୁତ୍ର ଵିଧେର୍ଵିଧୌ । ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ଯ ଚ ଦ୍ଵେ ଭାର୍ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭକ୍ତିଶ୍ଚ ପୂଜିତେ
ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା, ହେ ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ର, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ବ୍ୟାପି ରହିଛି; ବିରାଗର ଦୁଇ ଘରବାଳି ହେଉଛନ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି, ଦୁହିଁଁ ପୂଜିତ।
ଯାଭ୍ଯାଂ ଶଶ୍ଵଜ୍ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଯଜ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତିମନ୍ମୁନେ । ଅଦିତିର୍ଦେଵମାତା ଚ ସୁରଭୀ ଚ ଗଵାଂ ପ୍ରସୂଃ
ଏହି ଦୁଇଁ ଦ୍ୱାରା, ହେ ମୁନି, ସଦା ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଥିବା ସମସ୍ତ ଜଗତ ଅବସ୍ଥିତ; ଅଦିତି ହେଉଛନ୍ତି ଦେବମାତା, ସୁରଭି ହେଉଛନ୍ତି ଗାଈଙ୍କର ମାଆ।
ଦିତିଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯଜନନୀ କଦ୍ରୂଶ୍ଚ ଵିନତା ଦନୁଃ । ଉପଯୁକ୍ତାଃ ସୃଷ୍ଟିଵିଧାଵେତାସ୍ତୁ କୀର୍ତିତାଃ କଲାଃ
ଦିତି ହେଉଛନ୍ତି ଦୈତ୍ୟମାତା, କଦ୍ରୁ, ବିନତା ଓ ଦନୁ ମଧ୍ୟ; ସୃଷ୍ଟିରେ ଏହିମାନେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଛନ୍ତି, ଏହିମାନେ କଳା ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ।
କଲା ଅନ୍ଯାଃ ସନ୍ତି ବହ୍ଵ୍ଯସ୍ତାସୁ କାଶ୍ଚିନ୍ନିବୋଧ ମେ । ରୋହିଣୀ ଚନ୍ଦ୍ରପତ୍ନୀ ଚ ସଂଜ୍ଞା ସୂର୍ଯସ୍ଯ କାମିନୀ
ଅନେକ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଳା ଅଛନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛିକୁ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ; ରୋହିଣୀ ହେଉଛନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଘରବାଳି, ସଞ୍ଜ୍ଞା ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରିୟା।
ଶତରୂପା ମନୋର୍ଭାର୍ଯା ଶଚୀନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଗେହିନୀ । ତାରା ବୃହସ୍ପତେର୍ଭାର୍ଯା ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯାପ୍ଯରୁନ୍ଧତୀ
ଶତରୂପା ହେଉଛନ୍ତି ମନୁଙ୍କର ଘରବାଳି, ଶଚୀ ହେଉଛନ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଘରବାଳି; ତାରା ହେଉଛନ୍ତି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ଘରବାଳି, ଅରୁନ୍ଧତୀ ହେଉଛନ୍ତି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କର ଘରବାଳି।
ଅହଲ୍ଯା ଗୌତମସ୍ତ୍ରୀ ସାପ୍ଯନସୂଯାତ୍ରିକାମିନୀ । ଦେଵହୂତିଃ କର୍ଦମସ୍ଯ ପ୍ରସୂତିର୍ଦକ୍ଷକାମିନୀ
ଅହଲ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ଗୌତମଙ୍କର ଘରବାଳି, ଅନସୂୟା ହେଉଛନ୍ତି ଅତ୍ରିଙ୍କର ପ୍ରିୟା; ଦେବହୂତି ହେଉଛନ୍ତି କର୍ଦ୍ଦମଙ୍କର ଘରବାଳି, ପ୍ରସୂତି ହେଉଛନ୍ତି ଦକ୍ଷଙ୍କର ପ୍ରିୟା।
ପିତୄଣାଂ ମାନସୀ କନ୍ଯା ମେନକା ସାମ୍ବିକାପ୍ରସୂଃ । ଲୋପାମୁଦ୍ରା ତଥା କୁନ୍ତୀ କୁବେରକାମିନୀ ତଥା
ପିତୃମାନସ କନ୍ୟା ମେନକା, ଅମ୍ବିକାଙ୍କର ସନ୍ତାନ; ଲୋପାମୁଦ୍ରା, କୁନ୍ତୀ ଓ କୁବେରଙ୍କର ପ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଵରୁଣାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧା ଚ ବଲେର୍ଵିନ୍ଧ୍ଯାଵଲିସ୍ତଥା । କାନ୍ତା ଚ ଦମଯନ୍ତୀ ଚ ଯଶୋଦା ଦେଵକୀ ତଥା
ବରୁଣାନୀ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ବଳିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ବିନ୍ଧ୍ୟାବଳୀ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି; ତାପରେ ଦମୟନ୍ତୀ, ଯଶୋଦା ଓ ଦେବକୀ ମଧ୍ୟ ଖ୍ୟାତ।
ଗାନ୍ଧାରୀ ଦ୍ରୌପଦୀ ଶୈଵ୍ଯା ସା ଚ ସତ୍ଯଵତୀ ପ୍ରିଯା । ଵୃଷଭାନୁପ୍ରିଯା ସାଧ୍ଵୀ ରାଧାମାତା କୁଲୋଦ୍ଵହା
ଗାନ୍ଧାରୀ, ଦ୍ରୌପଦୀ, ଶୈବ୍ୟା ଓ ସତ୍ୟବତୀ ପ୍ରିୟା; ଭୃଷଭାନୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା ସାଧ୍ବୀ, ରାଧାଙ୍କ ମାଆ, ଗୌରବ ଆଣୁଥିବା।
ମନ୍ଦୋଦରୀ ଚ କୌସଲ୍ଯା ସୁଭଦ୍ରା କୌରଵୀ ତଥା । ରେଵତୀ ସତ୍ଯଭାମା ଚ କାଲିନ୍ଦୀ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ତଥା
ମଣ୍ଡୋଦରୀ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁଭଦ୍ରା ଓ କୌରବୀ; ରେବତୀ, ସତ୍ୟଭାମା, କାଳିନ୍ଦୀ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣା ମଧ୍ୟ।
ଜାମ୍ବଵତୀ ନାଗ୍ନଜିତିର୍ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥାପରା । ଲକ୍ଷ୍ମଣା ରୁକ୍ମିଣୀ ସୀତା ସ୍ଵଯଂ ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ଜାମ୍ବବତୀ, ନାଗ୍ନଜିତି, ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ଓ ଅନ୍ୟେକ ଜଣେ; ଲକ୍ଷ୍ମଣା, ରୁକ୍ମିଣୀ, ସୀତା—ଯିଏ ନିଜେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଭାବେ ପରିଚିତ।
କାଲୀ ଯୋଜନଗନ୍ଧା ଚ ଵ୍ଯାସମାତା ମହାସତୀ । ବାଣପୁତ୍ରୀ ତଥୋଷା ଚ ଚିତ୍ରଲେଖା ଚ ତତ୍ସଖୀ
କାଳୀ, ଯୋଜନଗନ୍ଧା, ବ୍ୟାସଙ୍କ ମାଆ ମହାସତୀ; ବାଣଙ୍କ କନ୍ୟା ଉଷା, ତାଙ୍କ ସଖୀ ଚିତ୍ରଲେଖା।
ପ୍ରଭାଵତୀ ଭାନୁମତୀ ତଥା ମାଯାଵତୀ ସତୀ । ରେଣୁକା ଚ ଭୃଗୋର୍ମାତା ରାମମାତା ଚ ରୋହିଣୀ
ପ୍ରଭାବତୀ, ଭାନୁମତୀ ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ମାୟାବତୀ; ରେଣୁକା, ଭୃଗୁଙ୍କ ମାଆ, ରୋହିଣୀ ରାମଙ୍କ ଜନନୀ।
ଏକନନ୍ଦା ଚ ଦୁର୍ଗା ସା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଭଗିନୀ ସତୀ । ବହ୍ଵ୍ଯଃ ସତ୍ଯଃ କଲାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରକୃତେରେଵ ଭାରତେ
ଏକାନନ୍ଦା, ଦୁର୍ଗା ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଭଉଣୀ ସତୀ; ଏହିଭଳି ଅନେକ ସତ୍ୟ ଓ କଳା ଭାରତର ପ୍ରକୃତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।
ଯା ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଦେଵ୍ଯଃ ସ୍ଯୁସ୍ତାଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରକୃତେଃ କଲାଃ । କଲାଂଶାଂଶସମୁଦ୍ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଵିଶ୍ଵେଷୁ ଯୋଷିତଃ
ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମଦେବୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ପ୍ରକୃତିର କଳା; ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକର ନାରୀମାନେ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଓ ଉପଅଂଶରୁ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି।
ଯୋଷିତାମଵମାନେନ ପ୍ରକୃତେଶ୍ଚ ପରାଭଵଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ପୂଜିତା ଯେନ ପତିପୁତ୍ରଵତୀ ସତୀ
ନାରୀଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ ପ୍ରକୃତିର ଅବମାନ ହୁଏ; ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ, ସେ ସତୀ ଭାବେ ପତିପୁତ୍ର ସହ ଶୁଭାଗ୍ୟବତୀ ହୁଏ।
ପ୍ରକୃତିଃ ପୂଜିତା ତେନ ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଚନ୍ଦନୈଃ । କୁମାରୀ ଚାଷ୍ଟଵର୍ଷୀଯା ଵସ୍ତ୍ରାଲଙ୍କାରଚନ୍ଦନୈଃ
ଯିଏ ବସ୍ତ୍ର, ଆଳଙ୍କାର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ; ଏହିଭଳି ଅଷ୍ଟବର୍ଷୀୟ କୁମାରୀକୁ ମଧ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର, ଆଳଙ୍କାର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ।
ପୂଜିତା ଯେନ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରକୃତିସ୍ତେନ ପୂଜିତା । ସର୍ଵାଃ ପ୍ରକୃତିସମ୍ଭୂତା ଉତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ
ଯିଏ ଏଭଳି କୁମାରୀ ଆକାରରେ ପୂଜା କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ; ସମସ୍ତ ନାରୀ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅଧମ, ପ୍ରକୃତିରୁ ଜନ୍ମନେଇଛନ୍ତି।
ସତ୍ତ୍ଵାଂଶାଶ୍ଚୋତ୍ତମା ଜ୍ଞେଯାଃ ସୁଶୀଲାଶ୍ଚ ପତିଵ୍ରତାଃ । ମଧ୍ଯମା ରଜସଶ୍ଚାଂଶାସ୍ତାଶ୍ଚ ଭୋଗ୍ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଉତ୍ତମ ଗୁଣର ଯେଉଁମାନେ, ସେମାନେ ସୁଶୀଳ ଓ ପତିବ୍ରତା ଭାବେ ଜଣାଯିବେ; ମଧ୍ୟମ ମାନେ ରଜସ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମି, ଭୋଗ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ସୁଖସମ୍ଭୋଗଵଶ୍ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵକାର୍ଯେ ତତ୍ପରାଃ ସଦା । ଅଧମାସ୍ତମସଶ୍ଚାଂଶା ଅଜ୍ଞାତକୁଲସମ୍ଭଵାଃ
ସେମାନେ ସଦା ସୁଖ ଓ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ, ନିଜ କାମରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି; ଅଧମ ମାନେ ତମସ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମି, ଅଜଣା କୁଳର।
ଦୁର୍ମୁଖାଃ କୁଲହା ଧୂର୍ତାଃ ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାଃ କଲହପ୍ରିଯାଃ । ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କୁଲଟା ଯାଶ୍ଚ ସ୍ଵର୍ଗେ ଚାପ୍ସରସାଂ ଗଣାଃ
ଦୁଷ୍ଟମୁଖ, କୁଳନାଶକ, ଚତୁର, ସ୍ୱାଧୀନ ଓ ବିବାଦପ୍ରିୟ; ପୃଥିବୀରେ ସେମାନେ କୁଳଟା ଭାବେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅପ୍ସରାମାନେ।
ପ୍ରକୃତେସ୍ତମସଶ୍ଚାଂଶାଃ ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ । ଏଵଂ ନିଗଦିତଂ ସର୍ଵଂ ପ୍ରକୃତେ ରୂପଵର୍ଣନମ୍
ପ୍ରକୃତିର ତମସ ଅଂଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ପୁଂଶ୍ଚଲୀମାନେ; ଏଭଳି ପ୍ରକୃତିର ସମସ୍ତ ରୂପ ଓ ପ୍ରକାର ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା।
ତାଃ ସର୍ଵାଃ ପୂଜିତାଃ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ପୁଣ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ଚ ଭାରତେ । ପୂଜିତା ସୁରଥେନାଦୌ ଦୁର୍ଗା ଦୁର୍ଗାର୍ତିନାଶିନୀ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ, ବିଶେଷକରି ପୁଣ୍ୟ ଭାରତ ଭୂମିରେ ପୂଜା କରାଯାଏ; ପ୍ରଥମେ ସୁରଥଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗା, ଦୁଃଖ ନାଶିନୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା।
ତତଃ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ରେଣ ରାଵଣସ୍ଯ ଵଧାର୍ଥିନା । ତତ୍ପଶ୍ଚାଜ୍ଜଗତାଂ ମାତା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ପୂଜିତା
ତାପରେ ଶ୍ରୀରାମଚନ୍ଦ୍ର ରାବଣ ବଧ ପାଇଁ ପୂଜା କଲେ; ସେଠାରୁ ପରେ ତିନି ଲୋକର ମାଆ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ।
ଜାତାଽଽଦୌ ଦକ୍ଷକନ୍ଯା ଯା ନିହତ୍ଯ ଦୈତ୍ଯଦାନଵାନ୍ । ତତୋ ଦେହଂ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ଭର୍ତୁଶ୍ଚ ନିନ୍ଦଯା
ଆରମ୍ଭରେ ତିଏ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଭାବେ ଜନ୍ମନେଇ, ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେକୁ ବଧ କଲେ; ପରେ ଯଜ୍ଞରେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅପମାନରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।