ସମ୍ପଶ୍ଯନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଦେଶାଁଲ୍ଲୋକାଂଶ୍ଚ ଵିତ୍ତଧର୍ମିଣଃ । ଵନାନି ପାଦପାଂଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ଫଲିତାନି ଚ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକମାନେ, ଜଙ୍ଗଲ, ଗଛ ଓ ଫଳ ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଲେ।
ତାପସାଂସ୍ତପ୍ଯମାନାଂଶ୍ଚ ଯାଜକାନ୍ଦୀକ୍ଷଯାନ୍ଵିତାନ୍ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତାନ୍ଯୋଗିଵାନପ୍ରସ୍ଥାନ୍ଵନୌକସଃ
ତାପସମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ, ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା ଯୋଗୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ବାନପ୍ରସ୍ଥୀମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଶୈଵାନ୍ପାଶୁପତାଂଶ୍ଚୈଵ ସୌରାଞ୍ଛାକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନାନାଵିଧାନ୍ଧର୍ମାଞ୍ଜଗାମାତିସ୍ମଯନ୍ମୁନିଃ
ସେ ଶିବଭକ୍ତ, ପାଶୁପତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଉପାସକ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ—ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଦେଖି, ମୁନି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେନ ମେରୁଂ ଚ ସମୁଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ମହାମତିଃ । ହିମାଚଲଂ ଚ ଵର୍ଷେଣ ଜଗାମ ମିଥିଲାଂ ପ୍ରତି
ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ସେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଚାଲିଗଲେ, ଆଉ ଏକ ବର୍ଷରେ ହିମାଳୟ ପାର କରି ମିଥିଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମିଥିଲାଂ ମଧ୍ଯେ ପଶ୍ଯନ୍ସର୍ଵର୍ଦ୍ଧିମୁତ୍ତମାମ୍ । ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସୁଖିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସଦାଚାରାଃ ସୁସଂସ୍ଥିତାଃ
ମିଥିଲା ନଗର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି ରହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରା ନିଵାରିତସ୍ତତ୍ର କସ୍ତ୍ଵମତ୍ର ସମାଗତଃ । କିଂ ତେ କାର୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵେତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ ନ ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ଏକ ପାହାରାଲୋକ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଜିଗ୍ୟାସା କଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? ଏଠି କାହିଁକି ଆସିଛ? କଣ କାମ ଆଛି? କହ,' କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନିଃସୃତ୍ଯ ନଗରଦ୍ଵାରାତ୍ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଚଲଃ । ଵିସ୍ମିତୋଽତିହସଂସ୍ତସ୍ଥୌ ଵଚୋ ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚନ
ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ଯାଇ, ସେ ଏକ ଥାମ ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ ବ୍ରୂହି ମୂକୋଽସି କିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତଃ । ଚଲନଂ ଚ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ଭଵେଦିତି ମେ ମତିଃ
ପାହାରାଲୋକ କହିଲେ, 'କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କି ଗୁଙ୍ଗା? କାହିଁକି ଏଠି ଆସିଛ? ମୋ ମତରେ ଚଳନ ବିନା କୌଣସି କାମ ହୁଏନା।'
ରାଜାଜ୍ଞଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ନଗରେଽସ୍ମିନ୍ସଦା ଦ୍ଵିଜ । ଅଜ୍ଞାତକୁଲଶୀଲସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶୋ ନାତ୍ର ସର୍ଵଥା
'ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଏହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ ସବୁବେଳେ ନିୟମିତ। ଯାହାଙ୍କର ବଂଶ ଓ ଆଚରଣ ଅଜଣା, ସେଠି ପ୍ରବେଶ କେବେ ହୁଏନା।'
ତେଜସ୍ଵୀ ଭାସି ନୂନଂ ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵିତ୍ତମଃ । କୁଲଂ କାର୍ଯଂ ଚ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ମାନଦ
'ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଲାଗୁଛ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ। ତୁମର ବଂଶ ଓ କାମ କହ, ପରେ ମନ ଚାହିଁଲେ ଯାଅ, ମାନ୍ୟବ।'
ଶୁକ ଉଵାଚ ଯଦର୍ଥମାଗତୋଽସ୍ମ୍ଯତ୍ର ତତ୍ପ୍ରାପ୍ତଂ ଵଚନାତ୍ତଵ । ଵିଦେହନଗରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପ୍ରଵେଶୋ ଯତ୍ର ଦୁର୍ଲଭଃ
ଶୁକ କହିଲେ, 'ଯେ କାରଣରେ ମୁଁ ଏଠି ଆସିଥିଲି, ସେ କାମ ତୁମ ଉକ୍ତିରେ ପୂରା ହେଲା। ଏଠି ଯେଉଁଠି ପ୍ରବେଶ ଦୁର୍ଲଭ, ସେ ଭିଦେହ ନଗରକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆସିଥିଲି।'
ମୋହୋଽଯଂ ମମ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେଃ ସମୁଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ଗିରିଦ୍ଵଯମ୍ । ରାଜାନଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁକାମୋଽହଂ ପର୍ଯଟନ୍ସମୁପାଗତଃ
'ମୋର ମନର ଭ୍ରମ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଟପି ଆସିଲି। ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଘୁରି ଘୁରି ଏଠି ପହଞ୍ଚିଛି।'
ଵଞ୍ଚିତୋଽହଂ ସ୍ଵଯଂ ପିତ୍ରା ଦୂଷଣଂ କସ୍ଯ ଦୀଯତେ । ଭ୍ରାମିତୋଽହଂ ମହାଭାଗ କର୍ମଣା ଵା ମହୀତଲେ
'ମୋ ନିଜ ପିତା ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଠକାଯାଇଛି—ଏଠି କାହାର ଦୋଷ? ଭାଗ୍ୟବାନ, କର୍ମ କିମ୍ବା ଭାଗ୍ୟରେ ମୁଁ ଏ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଛି।'
ଧନାଶା ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ପରିଭ୍ରମଣକାରଣମ୍ । ସା ମେ ନାସ୍ତି ତଥାପ୍ଯତ୍ର ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତୋଽସ୍ମି ଭ୍ରମାତ୍କିଲ
'ଧନ ଆଶା ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକଙ୍କୁ ଘୁରାଇ ଦିଏ। ମୋ ପାଖରେ ସେ ଆଶା ନାହିଁ, ତଥାପି ଭ୍ରମରେ ଏଠିକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି।'
ନିରାଶସ୍ଯ ସୁଖଂ ନିତ୍ଯଂ ଯଦି ମୋହେ ନ ମଜ୍ଜତି । ନିରାଶୋଽହଂ ମହାଭାଗ ମଗ୍ନୋଽସ୍ମିନ୍ମୋହସାଗରେ
'ଯଦି ମନୁଷ୍ୟର କିଛି ଆଶା ନାହିଁ ଓ ଭ୍ରମରେ ଡୁବିଯାଏନି, ତେବେ ସେ ସଦା ଶାନ୍ତିରେ ରହେ। ମୋ ପାଖରେ ଆଶା ନାହିଁ, ଭାଗ୍ୟବାନ, ତଥାପି ଏହି ମୋହ ସାଗରରେ ଡୁବିଯାଇଛି।'
କ୍ଵ ମେରୁର୍ମିଥିଲା କ୍ଵେଯଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ସମୁପାଗତଃ । ପରିଶ୍ରମଫଲଂ କିଂ ମେ ଵଞ୍ଚିତୋ ଵିଧିନା କିଲ
'ମେରୁ ପାହାଡ଼ କେଉଁଠି, ମିଥିଲା କେଉଁଠି, ଏବଂ ମୁଁ ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା କିପରି ଏଠିକୁ ଆସିଲି? ମୋର ଶ୍ରମର ଫଳ କଣ? ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟ ମୋତେ ଠକାଇଛି।'
ପ୍ରାରବ୍ଧଂ କିଲ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଶୁଭଂ ଵାପ୍ଯଥଵାଶୁଭମ୍ । ଉଦ୍ଯମସ୍ତଦ୍ଵଶେ ନିତ୍ଯଂ କାରଯତ୍ଯେଵ ସର୍ଵଥା
'ଯେ କର୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି, ସେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଯେହେଉ, ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ। ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମ ସେହି ଭାଗ୍ୟର ଅଧୀନ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।'
ନ ତୀର୍ଥଂ ନ ଚ ଵେଦୋଽତ୍ର ଯଦର୍ଥମିହ ମେ ଶ୍ରମଃ । ଅପ୍ରଵେଶଃ ପୁରେ ଜାତୋ ଵିଦେହୋ ନାମ ଭୂପତିଃ
'ଏଠି କୌଣସି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ନାହିଁ, ବେଦ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ—ତେବେ ମୁଁ କାହିଁକି ଏତେ ଶ୍ରମ କଲି? ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ ମିଳିଲା ନାହିଁ; ରାଜାଙ୍କ ନାମ ଭିଦେହ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଯା ଵିରରାମାଶୁ ମୌନୀଭୂତ ଇଵ ସ୍ଥିତଃ । ଜ୍ଞାତୋ ହି ପ୍ରତିହାରେଣ ଜ୍ଞାନୀ କଶ୍ଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ
ଏଭଳି କହି, ସେ ଶୀଘ୍ର ନିରବ ହୋଇ ଥିଲେ, ଗୁଙ୍ଗା ଭଳି ଉଭୟ ଦଢ଼ି ରହିଲେ। ପାହାରାଲୋକ ଚିହ୍ନିଲେ ଯେ, ସେ କେହି ଜ୍ଞାନୀ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ସାମପୂର୍ଵମୁଵାଚାସୌ ତଂ କ୍ଷତ୍ତା ସଂସ୍ଥିତଂ ମୁନିମ୍ । ଗଚ୍ଛ ଭୋ ଯତ୍ର ତେ କାର୍ଯଂ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ମୃଦୁ କଥାରେ, ପାହାରାଲୋକ ସେଠି ଦଢ଼ି ଥିବା ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମହାଶୟ, ତୁମର କାମ ଯେଉଁଠି, ସେଠାକୁ ଇଚ୍ଛାମତେ ଯାଆ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ଅପରାଧୋ ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଯନ୍ନିଵାରିତଵାନହମ୍ । ତତ୍କ୍ଷନ୍ତଵ୍ଯଂ ମହାଭାଗ ଵିମୁକ୍ତାନାଂ କ୍ଷମା ବଲମ୍
'ମୁଁ ତୁମକୁ ରୋକିଥିବା ମୋର ଦୋଷ। ଭାଗ୍ୟବାନ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର; ମୁକ୍ତମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଖ୍ଷମା ହିଁ ସକ୍ତି।'
ଶୁକ ଉଵାଚ କିଂ ତେଽତ୍ର ଦୂଷଣଂ କ୍ଷତ୍ତଃ ପରତନ୍ତ୍ରୋଽସି ସର୍ଵଦା । ପ୍ରଭୁକାର୍ଯଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ସେଵକେନ ଯଥୋଚିତମ୍
ଶୁକ କହିଲେ, 'ଏଠି ତୁମର କଣ ଦୋଷ, ପାହାରାଲୋକ? ତୁମେ ସଦା ଅନ୍ୟର ଆଧୀନ। ଚାକରକୁ ମାଲିକଙ୍କ ଆଦେଶ ଠିକ୍ ଭାବେ ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ।'
ନ ଭୂପଦୂଷଣଂ ଚାତ୍ର ଯଦହଂ ରକ୍ଷିତସ୍ତ୍ଵଯା । ଚୋରଶତ୍ରୁପରିଜ୍ଞାନଂ କର୍ତଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଥା ବୁଧୈଃ
ଏଠାରେ ରାଜାଙ୍କର କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିଥିଲ। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ଚୋର ଓ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନେଇ ସଚେତନ ରହିବା ଉଚିତ।
ମମୈଵ ସର୍ଵଥା ଦୋଷୋ ଯଦହଂ ସମୁପାଗତଃ । ଗମନଂ ପରଗେହେ ଯଲ୍ଲଘୁତାଯାଶ୍ଚ କାରଣମ୍
ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୋଷ, କାରଣ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଅନ୍ୟର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ମୋର ଅପମାନର କାରଣ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ କିଂ ସୁଖଂ ଦ୍ଵିଜ କିଂ ଦୁଃଖଂ କିଂ କାର୍ଯଂ ଶୁଭମିଚ୍ଛତା । କଃ ଶତ୍ରୁର୍ହିତକର୍ତା କୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ମମାଦ୍ଯ ଵୈ
ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଂସାରରେ ସୁଖ କଣ, ଦୁଃଖ କଣ, ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଶତ୍ରୁ କିଏ, ମିତ୍ର କିଏ? ଏହି ସବୁ ମତେ ଆଜି କହ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ଦ୍ଵୈଵିଧ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ସର୍ଵତ୍ର ଦ୍ଵିଵିଧୋ ଜନଃ । ରାଗୀ ଚୈଵ ଵିରାଗୀ ଚ ତଯୋଶ୍ଚିତ୍ତଂ ଦ୍ଵିଧା ପୁନଃ
ଶୁକ କହିଲେ: ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅଛନ୍ତି—ଏକେ ଆସକ୍ତି ଥିବା, ଅନ୍ୟେ ନିରାସକ୍ତ। ସେମାନଙ୍କର ମନ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର।
ଵିରାଗୀ ତ୍ରିଵିଧଃ କାମଂ ଜ୍ଞାତୋଽଜ୍ଞାତଶ୍ଚ ମଧ୍ଯମଃ । ରାଗୀ ଚ ଦ୍ଵିଵିଧଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମୂର୍ଖଶ୍ଚ ଚତୁରସ୍ତଥା
ନିରାସକ୍ତ ତିନି ପ୍ରକାର—ଏକେ ଜ୍ଞାନୀ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଜ୍ଞାନୀ, ତୃତୀୟ ମଧ୍ୟମ। ଆସକ୍ତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ମୂର୍ଖ ଓ ଚତୁର।
ଚାତୁର୍ଯଂ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଶାସ୍ତ୍ରଜଂ ମତିଜଂ ତଥା । ମତିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଵିଧା ଲୋକେ ଯୁକ୍ତାଯୁକ୍ତେତି ସର୍ଵଥା
ଚତୁରତା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶାସ୍ତ୍ର ଜନିତ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଜନିତ। ବୁଦ୍ଧି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଯଥାଯଥ ଓ ଅଯଥ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ ଯଦୁକ୍ତଂ ଭଵତା ଵିଦ୍ଵନ୍ନାର୍ଥଜ୍ଞୋଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଵିସ୍ତରେଣାଦ୍ଯ ଯଥାର୍ଥଂ ଵଦ ସତ୍ତମ
ଦ୍ୱାରପାଳ କହିଲେ: ହେ ପଣ୍ଡିତ, ଆପଣ କହିଥିବା କଥାର ଅର୍ଥ ମୁଁ ବୁଝିପାରିନି। ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ସବୁ କଥା ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବେ ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ।
ଶୁକ ଉଵାଚ ରାଗୋ ଯସ୍ଯାସ୍ତି ସଂସାରେ ସ ରାଗୀତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଦୁଃଖଂ ବହୁଵିଧଂ ତସ୍ଯ ସୁଖଂ ଚ ଵିଵିଧଂ ପୁନଃ
ଶୁକ କହିଲେ: ଯାହାଙ୍କର ଏହି ସଂସାରରେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ 'ଆସକ୍ତ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସୁଖ ମିଳେ।