ସର୍ଵଂ ସମାଚରେଦ୍ଯସ୍ତୁ ପୂଜନଂ ମଧୁକାହ୍ଵଯମ୍ । ନ ତସ୍ଯ ରୋଗବାଧାଦିଭଯମୁଦ୍ଭଵତେଽନଘ
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମଧୁକା ନାମକ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କରେ, ହେ ନିର୍ମଳ, ସେ ରୋଗ, ବ୍ୟାଧି ଓ ଅନ୍ୟ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଅଥାନ୍ଯଦପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରକୃତେଃ ପଞ୍ଚକଂ ପରମ୍ । ନାମ୍ନା ରୂପେଣ ଚୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ଜଗଦାନନ୍ଦଦାଯକମ୍
ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାର ବିଷୟରେ ନାମ, ରୂପ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ସହିତ କହିବି, ଯାହା ଜଗତକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।
ସାଖ୍ଯାନଂ ଚ ସମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ପ୍ରକୃତେଃ ପଞ୍ଚକଂ ମୁନେ । କୁତୂହଲକର ଚୈଵ ଶୃଣୁ ମୁକ୍ତିଵିଧାଯକମ୍
ହେ ମୁନି, ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚ ଆକାରର ବିବରଣୀ ଓ ମହିମା, ଯାହା କୌତୁହଳ ଜନ୍ମାଏ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, ଶୁଣ।
ପ୍ରକୃତିଚରିତ୍ରଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଗଣେଶଜନନୀ ଦୁର୍ଗା ରାଧା ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସରସ୍ଵତୀ । ସାଵିତ୍ରୀ ଚ ସୃଷ୍ଟିଵିଧୌ ପ୍ରକୃତିଃ ପଞ୍ଚଧା ସ୍ମୃତା
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଗଣେଶଙ୍କ ଜନନୀ, ଦୁର୍ଗା, ରାଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ସରସ୍ୱତୀ ଓ ସାବିତ୍ରୀ—ସୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରକୃତିର ପଞ୍ଚ ଆକାର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଆଵିର୍ବଭୂଵ ସା କେନ କା ଵା ସା ଜ୍ଞାନିନାଂଵର । କିଂ ଵା ତଲ୍ଲକ୍ଷଣଂ ସାଧୋ ବଭୂଵ ପଞ୍ଚଧା କଥମ୍
ନାରଦ କହିଲେ: କିଏ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ସେ କିଏ, ହେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ତାଙ୍କର କି ଲକ୍ଷଣ, କିପରି ସେ ପଞ୍ଚ ଆକାର ହେଲେ?
ସର୍ଵାସାଂ ଚରିତଂ ପୂଜାଵିଧାନଂ ଗୁଣ ଈପ୍ସିତଃ । ଅଵତାରଃ କୁତ୍ର କସ୍ଯାସ୍ତନ୍ମେ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତୁମର୍ହସି
ସମସ୍ତଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ, ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ, ଗୁଣ, ଆବଶ୍ୟକ ଅବତାର ଓ କେଉଁଠି କିଏ ପ୍ରକାଶ ହେଲେ, ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପ୍ରକୃତେର୍ଲକ୍ଷଣଂ ଵତ୍ସ କୋ ଵା ଵକ୍ତୁଂ କ୍ଷମୋ ଭଵେତ୍ । କିଞ୍ଚିତ୍ତଥାପି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଚ୍ଛ୍ରୁତଂ ଧର୍ମଵକ୍ତ୍ରତଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି, ପ୍ରକୃତିର ସ୍ୱଭାବ କିଏ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରିବ? ତଥାପି, ଧର୍ମର ମୁଖରୁ ଯେଉଁ କଥା ଶୁଣିଛି, ତାହାର କିଛି ଅଂଶ ମୁଁ କହିବି।
ପ୍ରକୃଷ୍ଟଵାଚକଃ ପ୍ରଶ୍ନ କୃତିଶ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିଵାଚକଃ । ସୃଷ୍ଟୌ ପ୍ରକୃଷ୍ଟା ଯା ଦେଵୀ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
'ପ୍ରକୃଷ୍ଟ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଏବଂ 'କୃତି' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି। ଯେଉଁ ଦେବୀ ସୃଷ୍ଟିରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ସେହିଁ ହେଉଛନ୍ତି ପ୍ରକୃତି।
ଗୁଣେ ସତ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରକୃଷ୍ଟେ ଚ ପ୍ରଶବ୍ଦୋ ଵର୍ତତେ ଶ୍ରୁତଃ । ମଧ୍ଯମେ ରଜସି କୃଶ୍ଚ ତିଶବ୍ଦସ୍ତମସି ସ୍ମୃତଃ
ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହେଲେ 'ପ୍ର' ଶବ୍ଦ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ, ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହା ଶୁଣିଯାଇଛି। ରଜସ ମଧ୍ୟମ ହେଲେ 'କୃ' ଶବ୍ଦ ହୁଏ, ତମସ ଅଧିକ ହେଲେ 'ତି' ଶବ୍ଦ ମନେ ପକାଯାଏ।
ତ୍ରିଗୁଣାତ୍ମସ୍ଵରୂପା ଯା ସା ଚ ଶକ୍ତିସମନ୍ଵିତା । ପ୍ରଧାନା ସୃଷ୍ଟିକରଣେ ପ୍ରକୃତିସ୍ତେନ କଥ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଦେବୀ ତିନି ଗୁଣର ମୂଳ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଶକ୍ତିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସୃଷ୍ଟିରେ ସେ 'ପ୍ରଧାନା' ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରଥମେ ଵର୍ତତେ ପ୍ରଶ୍ନ କୃତିଶ୍ଚ ସୃଷ୍ଟିଵାଚକଃ । ସୃଷ୍ଟେରାଦୌ ଚ ଯା ଦେଵୀ ପ୍ରକୃତିଃ ସା ପ୍ରକୀର୍ତିତା
ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ 'ପ୍ର' ଶବ୍ଦ ରହିଛି, 'କୃତି' ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସୃଷ୍ଟି। ଯେଉଁ ଦେବୀ ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହିଁ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ପରିଚିତ।
ଯୋଗେନାତ୍ମା ସୃଷ୍ଟିଵିଧୌ ଦ୍ଵିଧାରୂପୋ ବଭୂଵ ସଃ । ପୁମାଂଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣାର୍ଧାଙ୍ଗୋ ଵାମାର୍ଧା ପ୍ରକୃତିଃ ସ୍ମୃତା
ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା; ଦହାଣ ଅଂଶ ପୁରୁଷ ଭାବେ ଏବଂ ବାମ ଅଂଶ ପ୍ରକୃତି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ।
ସା ଚ ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପା ଚ ନିତ୍ଯା ସା ଚ ସନାତନୀ । ଯଥାଽଽତ୍ମା ଚ ତଥା ଶକ୍ତିର୍ଯଥାଗ୍ନୌ ଦାହିକା ସ୍ଥିତା
ସେ ଦେବୀ ବ୍ରହ୍ମର ସ୍ୱଭାବର, ନିତ୍ୟ ଏବଂ ସନାତନ। ଯେପରି ଆତ୍ମା ଅଛି, ସେପରି ଶକ୍ତି ଅଛି; ଯେପରି ଅଗ୍ନିରେ ଜଳାଇବାର ଶକ୍ତି ରହିଛି।
ଅତ ଏଵ ହି ଯୋଗୀନ୍ଦ୍ରୈଃ ସ୍ତ୍ରୀପୁମ୍ଭେଦୋ ନ ମନ୍ଯତେ । ସର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମମଯଂ ବ୍ରହ୍ମଞ୍ଛଶ୍ଵତ୍ସଦପି ନାରଦ
ଏହି କାରଣରୁ, ନାରଦ, ମହାଯୋଗୀମାନେ ନାରୀ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ଭେଦ ମନେ କରନ୍ତିନାହିଁ। ସବୁଠି ବ୍ରହ୍ମ ରହିଛି, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଏକା ଚିରକାଳୀନ।
ସ୍ଵେଚ୍ଛାମଯସ୍ଯେଚ୍ଛଯା ଚ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣସ୍ଯ ସିସୃକ୍ଷଯା । ସାଽଽଵିର୍ବଭୂଵ ସହସା ମୂଲପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରୀ
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା, ଯେଉଁ ଦେବୀ ସ୍ୱଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେ ମୂଳପ୍ରକୃତି ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବୀ ଅଚିରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ତଦାଜ୍ଞଯା ପଞ୍ଚଵିଧା ସୃଷ୍ଟିକର୍ମଵିଭେଦିକା । ଅଥ ଭକ୍ତାନୁରୋଧାଦ୍ଵା ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହଵିଗ୍ରହା
ତାଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ସୃଷ୍ଟିର ପାଞ୍ଚ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲା। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖି, ସେ ଦେବୀ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା ଦେବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
ଗଣେଶମାତା ଦୁର୍ଗା ଯା ଶିଵରୂପା ଶିଵପ୍ରିଯା । ନାରାଯଣୀ ଵିଷ୍ଣୁମାଯା ପୂର୍ଣବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପିଣୀ
ସେ ଦେବୀ ଗଣେଶଙ୍କ ମାଆ ଦୁର୍ଗା, ଶିବର ରୂପ ଏବଂ ଶିବର ପ୍ରିୟା। ସେ ନାରାୟଣୀ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ମାୟା ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣବ୍ରହ୍ମର ମୂର୍ତ୍ତି।
ବ୍ରହ୍ମାଦିଦେଵୈର୍ମୁନିଭିର୍ମନୁଭିଃ ପୂଜିତା ସ୍ତୁତା । ସର୍ଵାଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵୀ ସା ଶର୍ଵରୂପା ସନାତନୀ
ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା, ଋଷି ଏବଂ ମନୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିତ ଏବଂ ସ୍ତୁତି କରିଛନ୍ତି। ସେ ସବୁର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବୀ, ରାତିର ରୂପ ଏବଂ ସନାତନ।
ଧର୍ମସତ୍ଯପୁଣ୍ଯକୀର୍ତିର୍ଯଶୋମଙ୍ଗଲଦାଯିନୀ । ସୁଖମୋକ୍ଷହର୍ଷଦାତ୍ରୀ ଶୋକାର୍ତିଦୁଃଖନାଶିନୀ
ସେ ଦେବୀ ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ପୁଣ୍ୟ, କୀର୍ତି ଏବଂ ମଙ୍ଗଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ସୁଖ, ମୋକ୍ଷ ଏବଂ ହର୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ଶୋକାକୁଳଙ୍କ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ କରିଥାନ୍ତି।
ଶରଣାଗତଦୀନାର୍ତପରିତ୍ରାଣପରାଯଣା । ତେଜଃସ୍ଵରୂପା ପରମା ତଦଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତା
ସେ ଦେବୀ ଶରଣାଗତ, ଦୀନ ଏବଂ ଆର୍ତ୍ତମାନେ ଉପରେ ରକ୍ଷାରେ ନିବେଶିତ। ତାଙ୍କର ରୂପ ତେଜସ୍ୱୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ସବୁ ଉପରେ ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଦେବତା।
ସର୍ଵଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପା ଚ ଶକ୍ତିରୀଶସ୍ଯ ସନ୍ତତମ୍ । ସିଦ୍ଧେଶ୍ଵରୀ ସିଦ୍ଧିରୂପା ସିଦ୍ଧିଦା ସିଦ୍ଧିରୀଶ୍ଵରୀ
ସେ ଦେବୀ ସବୁ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି, ମହାଇଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି ସଦା ରହିଛି। ସେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱରୀ, ସିଦ୍ଧିର ରୂପ, ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ସିଦ୍ଧିର ଅଧିପତି।
ବୁଦ୍ଧିର୍ନିଦ୍ରା କ୍ଷୁତ୍ପିପାସା ଛାଯା ତନ୍ଦ୍ରା ଦଯା ସ୍ମୃତିଃ । ଜାତିଃ କ୍ଷାନ୍ତିଶ୍ଚ ଭ୍ରାନ୍ତିଶ୍ଚ ଶାନ୍ତିଃ କାନ୍ତିଶ୍ଚ ଚେତନା
ସେ ଦେବୀ ବୁଦ୍ଧି, ନିଦ୍ରା, ଭୋକ, ତିଆଁ, ଛାୟା, ଅଳସ୍ୟ, ଦୟା, ସ୍ମୃତି, ଜନ୍ମ, ଖ୍ଷମା, ଭ୍ରମ, ଶାନ୍ତି, କାନ୍ତି ଏବଂ ଚେତନା।
ତୁଷ୍ଟିଃ ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଥା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଧୃତିର୍ମାଯା ତଥୈଵ ଚ । ସର୍ଵଶକ୍ତିସ୍ଵରୂପା ସା କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ପରମାତ୍ମନଃ
ସେ ଦେବୀ ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି ଏବଂ ମାୟା। ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ପରମାତ୍ମାର ସବୁ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି।
ଉକ୍ତଃ ଶ୍ରୁତୌ ଶ୍ରୁତଗୁଣଶ୍ଚାତିସ୍ଵଲ୍ପୋ ଯଥାଗମମ୍ । ଗୁଣୋଽସ୍ତ୍ଯନନ୍ତୋଽନନ୍ତାଯା ଅପରାଂ ଚ ନିଶାମଯ
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ଏହା ଅତି କମ୍; ପରମ୍ପରା ଅନୁଯାୟୀ। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଅନନ୍ତ, ନାରଦ, ଏବେ ଆଉ ଏକ କଥା ଶୁଣ।
ଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵସ୍ଵରୂପା ଯା ପଦ୍ମା ସା ପରମାତ୍ମନଃ । ସର୍ଵସମ୍ପତ୍ସ୍ଵରୂପା ସା ତଦଧିଷ୍ଠାତୃଦେଵତା
ଯିଏ ପ୍ରକୃତିର ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ରୂପ, ସେହି ପଦ୍ମା ଶ୍ରୀପରମାତ୍ମାଙ୍କର ଅଂଶ। ସେ ସମସ୍ତ ଧନ-ଧାନ୍ୟର ମୂଳ ଏବଂ ଏହାର ଅଧିପତି ଦେବୀ।
କାନ୍ତାତିଦାନ୍ତା ଶାନ୍ତା ଚ ସୁଶୀଲା ସର୍ଵମଙ୍ଗଲା । ଲୋଭମୋହକାମରୋଷମଦାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତା
ସେ ଅତି ସୁନ୍ଦର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିୟମିତ, ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଭଲ ଚରିତ୍ରର ମାଳିକା। ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣର ଅଧିକାରୀ, ଲୋଭ, ମୋହ, କାମ, କ୍ରୋଧ, ମଦ ଓ ଅହଂକାରରୁ ମୁକ୍ତ।
ଭକ୍ତାନୁରକ୍ତା ପତ୍ଯୁଶ୍ଚ ସର୍ଵାଭ୍ଯଶ୍ଚ ପତିଵ୍ରତା । ପ୍ରାଣତୁଲ୍ଯା ଭଗଵତଃ ପ୍ରେମପାତ୍ରଂ ପ୍ରିଯଂଵଦା
ସେ ଭକ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ଏବଂ ପତିଙ୍କ ପ୍ରତି ଅତି ଆସକ୍ତ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପତିଙ୍କୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇଥିବା ପତିବ୍ରତା। ଭଗବାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରାଣ ସମାନ, ପ୍ରେମର ଭାଣ୍ଡାର ଏବଂ ମଧୁର କଥା କହିଥିବା।
ସର୍ଵସସ୍ଯାତ୍ମିକା ଦେଵୀ ଜୀଵନୋପାଯରୂପିଣୀ । ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ଵୈକୁଣ୍ଠେ ପତିସେଵାରତା ସତୀ
ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଫସଲର ଆତ୍ମା, ଜୀବନ ଉପାୟର ରୂପ। ଶ୍ରୀବୈକୁଣ୍ଠରେ ସେ ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ, ପତି ସେବାରେ ନିରତ ଏବଂ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ।
ସ୍ଵର୍ଗେ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ରାଜଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ରାଜସୁ । ଗୃହେଷୁ ଗୃହଲକ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଗୃହିଣାଂ ତଥା
ସ୍ୱର୍ଗରେ ସେ ସ୍ୱର୍ଗ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଘରେ ଘର ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଏବଂ ମାନବ ଘରର ଗୃହିଣୀ।
ସର୍ଵପ୍ରାଣିଷୁ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ଶୋଭାରୂପା ମନୋହରା । କୀର୍ତିରୂପା ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ପ୍ରଭାରୂପା ନୃପେଷୁ ଚ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ବସ୍ତୁରେ ସେ ଶୋଭାର ରୂପ, ଦେଖିବାକୁ ମନୋହର। ନିର୍ମଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେ କୀର୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭା।