ଵହ୍ନିନା ଦ୍ରଵମାଣସ୍ଯ ନିତରାଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ଭଵ । ସମ୍ଭାଵନେନ ସ୍ଵସ୍ଯୈଵ ଯୋଽଧମୋଽପି ନରାଧମଃ
ଅଗ୍ନିରେ ଗଳିଥିବା ଲୋହା ଯେତେବେଳେ ସେମାନେକୁ ପକାଯାଏ, ହେ ବ୍ରହ୍ମାସଂଭବ, ନିଜ ଜନ୍ମର ଗର୍ବରେ ଥିବା ନିମ୍ନତମ ମନୁଷ୍ୟମାନେ—
ଵିଦ୍ଯାଜନ୍ମତପୋଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରଵତୋ ନରାନ୍ । ଵରୀଯସୋଽପି ନ ବହୁ ମନ୍ଯତେ ପୁରୁଷାଧମଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ, ଜନ୍ମ, ତପ, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଆଚାରରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେକୁ ମାନ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିମ୍ନତମ ମନୁଷ୍ୟ—
ସ ନୀଯତେ ଯମଭଟୈଃ କ୍ଷାରକର୍ଦମନାମକେ । ନିରଯେଽର୍ଵାକ୍ଶିରା ଘୋରା ଦୁରନ୍ତଯାତନାଶ୍ନୁତେ
ସେମାନେକୁ ଯମର ସେବକମାନେ କ୍ଷାରକାଦମ ନାମକ ନରକକୁ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ ନେଇଯାନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୟାନକ ଓ ଶେଷ ନ ହୋଇଥିବା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଯେ ଵୈ ନରା ଯଜନ୍ତ୍ଯନ୍ଯଂ ନରମେଧେନ ମୋହିତାଃ । ସ୍ତ୍ରିଯୋଽପି ଵା ନରପଶୁଂ ଖାଦନ୍ତ୍ଯତ୍ର ମହାମୁନେ
ଯେ ଲୋକମାନେ ମୂଢ଼ ହୋଇ ମନୁଷ୍ୟ ବଳି ଦେଇଥାନ୍ତି, କିମ୍ବା ନାରୀମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମାଂସ ଖାଉଥାନ୍ତି, ମହାମୁନି—
ପଶଵୋ ନିହିତାସ୍ତେ ତୁ ଯମସଦ୍ଯନି ସଙ୍ଗତାଃ । ସୌନିକା ଇଵ ତେ ସର୍ଵେ ଵିଦାର୍ଯ ଶିତଧାରଯା
ସେଠାରେ ବଳି ଦିଆଯାଇଥିବା ପଶୁମାନେ ଯମର ସଭାରେ ଏକଠା ହୋଇଥାନ୍ତି; ସେମାନେ ସମସ୍ତେ କସାଇ ଭଳି ତିକ୍ତ ଚାକୁ ଦ୍ୱାରା ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରନ୍ତି—
ଅସୃକ୍ପିବନ୍ତି ନୃତ୍ଯନ୍ତି ଗାଯନ୍ତି ବହୁଧା ମୁନେ । ଯଥେହ ମାଂସଭୋକ୍ତାରଃ ପୁରୁଷାଦା ଦୁରାସଦାଃ
ସେମାନେ ରକ୍ତ ପିଉଥାନ୍ତି, ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଗୀତ ଗାଉଥାନ୍ତି, ମୁନି; ଏଠାରେ ମାଂସ ଖାଇଥିବା ଲୋକମାନେ ଭୟାନକ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ଷକ ଭଳି।
ଅନାଗସୋଽପି ଯେଽରଣ୍ଯେ ଗ୍ରାମେ ଵା ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରକ । ଵୈଶ୍ରମ୍ଭକୈରୁପସୃତାନ୍ଵିଶ୍ରମ୍ଭଯ୍ଯଜିଜୀଵିଷୂନ୍
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ଯେଉଁମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ, ସେମାନେ ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଗାଁରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି ଠକେଇବା ଲୋକମାନେ ଆସି, ସେମାନଙ୍କୁ ଭଲପାଇ ଭରସା କରି ଜୀବନ ଚାଲାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି—
ଶୂଲସୂତ୍ରାଦିଷୁ ପ୍ରୋତାନ୍କ୍ରୀଡନୋତ୍କାରକାନିଵ । ପାତଯନ୍ତି ଚ ତେ ପ୍ରେତ୍ଯ ଶୂଲପାତେ ପତନ୍ତି ହ
—ସେମାନେ ଶୂଳ କିମ୍ବା ଦୌର୍ବଳ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାନ୍ତି, ଖେଳନା ପରି ତାଳି ଦିଆଯାଏ; ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନେ ଶୂଳପାତ ନାମକ ନରକକୁ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଶୂଲାଦିଷୁ ପ୍ରୋତଦେହାଃ କ୍ଷୁତ୍ତୃଡ୍ଭ୍ଯାଂ ଚାତିପୀଡିତାଃ । ତିଗ୍ମତୁଣ୍ଡୈଃ କଙ୍କବକୈରିତଶ୍ଚେତଶ୍ଚ ତାଡିତାଃ
ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଶୂଳ ଉପରେ ଝୁଲାଯାଏ, ଭୟଙ୍କର ଭୋକ ଓ ତିଆରିରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି; ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଚୁଞ୍ଚ ଥିବା ଗିଧ ଓ କାଉଁ ଏଠାଉଠି ମାଡ଼ି ଦେଉଛନ୍ତି।
ପୀଡିତା ଆତ୍ମଶମଲଂ ବହୁଧା ସଂସ୍ମରନ୍ତି ହି । ଯେ ଭୂତାନୁଦ୍ଵେଜଯନ୍ତି ନରା ଉଲ୍ବଣଵୃତ୍ତଯଃ
ଏପରି ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ସେମାନେ ନିଜ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ କ୍ରୁର ଚରିତ୍ରରେ ଜୀବମାନେକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତି—
ଯଥା ସର୍ପାଦିକାସ୍ତେଽପି ନରକେ ନିପତନ୍ତି ହି । ଦନ୍ଦଶୂକାଭିଧାନେ ଚ ଯତ୍ରୋତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତି ସର୍ଵତଃ
—ସେମାନେ ସାପ ଓ ଏହା ପରି ଜନ୍ତୁମାନେ ପରି ନରକକୁ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି; ଦଣ୍ଡଶୂକ ନାମକ ନରକରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠାରେ ଉଠିଆସନ୍ତି।
ପଞ୍ଚାନନଃ ସପ୍ତମୁଖା ଗ୍ରସନ୍ତି ନରକାଗତାନ୍ । ଯଥା ବିଲେଶଯା ଵିପ୍ର କ୍ରୂରବୁଦ୍ଧିସମନ୍ଵିତାଃ
ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ ମୁହଁ ଥିବା ଜନ୍ତୁମାନେ ନରକକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକମାନେକୁ ଖାଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଗୁହାରେ ବସୁଥିବା କ୍ରୁର ମନର ଜନ୍ତୁମାନେ ତାଙ୍କ ଶିକାରକୁ ଧରନ୍ତି।
ଯେଽଵଟେଷୁ କୁସୂଲାଦିଗୁହାଦିଷୁ ନିରୁନ୍ଧତେ । ତାନମୁତ୍ରୋଦ୍ଯତକରାଃ କୀନାଶପରିସେଵକାଃ ॥ ୧୯ ତେଷ୍ଵେଵୋପଵିଶିତ୍ଵା ଚ ସଗରେଣ ଚ ଵହ୍ନିନା । ଧୂମେନ ଚ ନିରୁନ୍ଧନ୍ତି ପାପକର୍ମରତାନ୍ନରାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଗଡ଼, କାଠି, ଗୁହା ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ଧକାର ସ୍ଥାନରେ ଆଟକାଇ ଦିଅନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯମର ଦୂତମାନେ ହାତ ଉଠାଇ ସେମାନେକୁ ଧରିନେଇ, ଏଠି ବସି, ଅଗ୍ନି, ଧୂଆଁ ଓ ସମୁଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ପାପୀମାନେକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦିଅନ୍ତି।
ଯୋଽତିଥୀନ୍ସମଯପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଦିଧକ୍ଷୁରିଵ ଚକ୍ଷୁଷା । ପାପେନେହାଲୋକଯେଚ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ଗୃହପତିର୍ଦ୍ଵିଜଃ
ହେ ଦ୍ୱିଜ, ଯଦି ଗୃହସ୍ଥ ନିଜ ଘରକୁ ସମୟରେ ଆସିଥିବା ଅତିଥିମାନେକୁ ପାପ ଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଜଳିଯିବା ପରି ଚାହିଁଥାଏ—
ତସ୍ଯାପି ପାପଦୃଷ୍ଟେର୍ହି ନିରଯେ ଯମକିଙ୍କରାଃ । ଅକ୍ଷିଣୀ ଵଜ୍ରତୁଣ୍ଡା ଯେ କଙ୍କାଃ କାକଵଟାଦଯଃ
—ତେବେ ସେହି ପାପ ଦୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ନରକରେ ଯମର ଦୂତମାନେ, ହୀରା ଚୁଞ୍ଚ ଥିବା କାଉଁ, କାକ ଓ ଅନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ, ତାଙ୍କ ଆଖିକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି।
ଗୃଧ୍ରାଃ କ୍ରୂରତରାଶ୍ଚାପି ପ୍ରସହ୍ଯୋତ୍ପାଟଯନ୍ତି ହି । ଯ ଆଢ୍ଯାଭିମତିର୍ଯାତି ଅହଙ୍କୃତ୍ଯାତିଗର୍ଵିତଃ
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କ୍ରୁର ଗିଧମାନେ ଜୋରକରି ତାଙ୍କ ଆଖି ଉଖଳି ନେଇଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଧନୀ ଓ ଅହଂକାରରେ ଭରିଥାନ୍ତି—
ତିର୍ଯକ୍ପ୍ରେକ୍ଷଣ ଏଵାତ୍ରାଭିଵିଶଙ୍କୀ ନରାଧମଃ । ଚିନ୍ତଯାର୍ଥସ୍ଯ ସର୍ଵତ୍ରାଯତିଵ୍ଯଯସ୍ଵରୂପଯା
—ସେଉଁଠି ଏପରି ମନୁଷ୍ୟ, ସବୁଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରି, ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଟେଢ଼ା ଚାହିଁଥାଏ, ଏବଂ ସେ ନିଜ ଧନ ଓ ତାହାର ହାନି ନେଇ ସବୁବେଳେ ଚିନ୍ତାରେ ରହେ।
ଶୁଷ୍ଯଦ୍ଧୃଦଯଵକ୍ତ୍ରଶ୍ଚ ନିର୍ଵୃତିଂ ନୈଵ ଗଚ୍ଛତି । ଗ୍ରହଵଦ୍ରକ୍ଷତେ ଚାର୍ଥଂ ସ ପ୍ରେତୋ ଯମକିଙ୍କରୈଃ
ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଓ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଏ, ସେ କେବେ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହାନ୍ତି; ଭୂତ ପରି ନିଜ ଧନକୁ ଧରି ରହନ୍ତି, ଯମର ଦୂତମାନେ ତାହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ସୂଚୀମୁଖେ ଚ ନରକେ ପାତ୍ଯତେ ନିଜକର୍ମଣା । ଵିତ୍ତଗ୍ରହଂ ଚ ପୁରୁଷଂ ଵାଯକା ଇଵ ଯାମ୍ଯକାଃ
ନିଜ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ସୂଚୀମୁଖ ନାମକ ନରକକୁ ପକାଯାଏ; ଧନରେ ଆସକ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଯମର ଦୂତମାନେ ବୁନାଇବା ପରି ସୂତାରେ ବାନ୍ଧି ଦିଅନ୍ତି।
କିଙ୍କରାଃ ସର୍ଵତୋଽଙ୍ଗେଷୁ ସୂତ୍ରୈଃ ପରିଵଯନ୍ତି ହି । ଏତେ ବହୁଵିଧା ଵିପ୍ର ନରକାଃ ପାପକର୍ମଣାମ୍
ଦୂତମାନେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ସୂତାରେ ବୁନି ଦିଅନ୍ତି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାର ନରକ ପାପ କର୍ମ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି।
ନରାଣାଂ ଶତଶଃ ସନ୍ତି ଯାତନାସ୍ଥାନଭୂମଯଃ । ସହସ୍ରଶୋଽପି ଦେଵର୍ଷେ ଉକ୍ତାନୁକ୍ତାଂସ୍ତଥାପି ହି
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଶତଶଃ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବା ସ୍ଥାନ ଅଛି; ହେ ଦେବ ଋଷି, ଏହା ସହସ୍ର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅଛି, କିଛି ବର୍ଣ୍ଣିତ, କିଛି ଅବର୍ଣ୍ଣିତ।
ଵିଶନ୍ତି ନରକାନେତାନ୍ଯାତନାବହୁଲାନ୍ମୁନେ । ତଥା ଧର୍ମପରାଶ୍ଚାପି ଲୋକାନ୍ଯାନ୍ତି ସୁଖୋଦ୍ଗତାନ୍
ହେ ମୁନି, ଏହି ଅନେକ ପ୍ରକାର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥିବା ନରକକୁ ଲୋକମାନେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସୁଖ ଦେଇଥିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସ୍ଵଧର୍ମୋ ବହୁଧା ଗୀତୋ ଯଥା ତଵ ମହାମୁନେ । ଦେଵୀପୂଜନରୂପୋ ହି ଦେଵ୍ଯାରାଧନଲକ୍ଷଣଃ
ହେ ମହାମୁନି, ତୁମର ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି; ଏହା ଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ରୂପ, ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ହେଉଛି ତାହାର ଲକ୍ଷଣ।
ଯେନାନୁଷ୍ଠିତମାତ୍ରେଣ ନରୋ ନ ନରକଂ ଵ୍ରଜେତ୍ । ସା ଦେଵୀ ଭଵପାଥୋଧେରୁଦ୍ଧର୍ତ୍ରୀ ପୂଜିତା ନୃଣାମ୍
ଏହି କର୍ମ କେବଳ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ନରକକୁ ଯାଏନାହିଁ; ସେଇ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ପୂଜିତ, ଲୋକମାନେକୁ ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର କରନ୍ତି।
ଦେଵୀପୂଜନଵିଧିନିରୂପଣମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ କୀଦୃଶସ୍ତାତ ଦେଵ୍ଯାରାଧନଲକ୍ଷଣଃ । କଥମାରାଧିତା ଦେଵୀ ସା ଦଦାତି ପରଂ ପଦମ୍
ଦେବୀପୂଜାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିବରଣ। ନାରଦ କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପୂଜିବାର ଧର୍ମ କେମିତି? କେମିତି ଓ କେବେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ସେ ଉତ୍ତମ ପଦ ଦେଇଥାନ୍ତି?
ଆରାଧନଵିଧିଃ କୋ ଵା କଥମାରାଧିତା କଦା । କେନ ସା ଦୁର୍ଗନରକାଦ୍ଦୁର୍ଗା ତ୍ରାଣପ୍ରଦା ଭଵେତ୍
ପୂଜା କରିବାର ଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ? କେମିତି ଓ କେବେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ? କିଏ ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେ ଭୟଙ୍କର ନରକ ଓ ସଙ୍କଟରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି?
ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ଚିତ୍ତୈକାଗ୍ର୍ଯେଣ ମେ ଵିଦୁଷାଂ ଵର । ଯଥା ପ୍ରସୀଦତେ ଦେଵୀ ଧର୍ମାରାଧନତଃ ସ୍ଵଯମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ଦେବର୍ଷି, ମନ ଏକାଗ୍ର କରି ଶୁଣ, କିପରି ଧର୍ମରେ ଦେବୀ ପୂଜା କଲେ ସେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ଏହି କଥା ମୁଁ କହୁଛି।
ସ୍ଵଧର୍ମୋ ଯାଦୃଶଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଂ ଚ ମେ ଶୃଣୁ ନାରଦ । ଅନାଦାଵିହ ସଂସାରେ ଦେଵୀ ସଶୃଜିତା ସ୍ଵଯମ୍
ନାରଦ, ନିଜର ଧର୍ମ କଣ ତାହା ମୋ ପାଖରୁ ଶୁଣ। ଏହି ଅନାଦି ସଂସାରରେ ଦେବୀ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଚାଲାନ୍ତି।
ପରିପାଲଯତେ ଘୋରସଙ୍କଟାଦିଷୁ ସା ମୁନେ । ସା ଦେଵୀ ପୂଜ୍ଯତେ ଲୋକୈର୍ଯଥାଵତ୍ତଦ୍ଵିଧିଂ ଶୃଣୁ
ମୁନି, ଭୟଙ୍କର ସଙ୍କଟ ଓ ଦୁଃଖରେ ଦେବୀ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଲୋକମାନେ ଯଥାବିଧି ପୂଜିବା ଉଚିତ, ସେଇ ପ୍ରକ୍ରିୟା ମୁଁ କହୁଛି, ଶୁଣ।
ପ୍ରତିପତ୍ତିଥିମାସାଦ୍ଯ ଦେଵୀମାଜ୍ଯେନ ପୂଜଯେତ୍ । ଘୃତଂ ଦଦ୍ଯାଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ରୋଗହୀନୋ ଭଵେତ୍ସଦା
ପ୍ରତିପଦ ତିଥିରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଘିଅ ଦେଇ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନ ଘିଅ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଲେ ସେ ସଦା ରୋଗମୁକ୍ତ ରହିଥାଏ।