ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାଂସ୍ତାତ ଵିଦେହେ ପରିଵର୍ତତେ । ମୋକ୍ଷଃ କିଂ ଵଦତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଗତାନାମିଵାପରଃ
ତାତ, ବିଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଘୁରୁଛି: ମୁକ୍ତି କଣ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଭଳି, କି ଅନ୍ୟ ଭଳି?
କଥଂ ଭୁକ୍ତମଭୁକ୍ତଂ ସ୍ଯାଦକୃତଂ ଚ କୃତଂ କଥମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରଃ କଥଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ମହାମତେ
ଖାଇଥିବା ଅଖାଇଥିବା କିପରି ହୁଏ, କରିନଥିବା କିପରି କରାଯାଇଥିବା ହୁଏ? ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କିପରି ଛାଡିବା ଉଚିତ?
ମାତା ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ଭାର୍ଯା ଭଗିନୀ କୁଲଟା ତଥା । ଭେଦାଭେଦଃ କଥଂ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ଯେତନ୍ମୁକ୍ତତା କଥମ୍
ମା, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଭଉଣୀ, ଏବଂ ବେଶ୍ୟା—କିପରି ତଥା ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ନ ଥାଏ? ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ମୁକ୍ତି କଣ?
କଟୁ କ୍ଷାରଂ ତଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂ କଷାଯଂ ମିଷ୍ଟମେଵ ଚ । ରସନା ଯଦି ଜାନାତି ଭୁଂକ୍ତେ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍
ଜିହ୍ବା କଟୁ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷାୟ ଓ ମିଠା ରସ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଶୀତୋଷ୍ଣୁସୁଖଦୁଃଖାଦିପରିଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ମୁକ୍ତତା କୀଦୃଶୀ ତାତ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାଦ୍ଭୁତଃ
ଯେବେ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅନୁଭବ ଜଣାପଡ଼େ, ତେବେ ଏହି ମୁକ୍ତି କିପରି, ତାତ? ଏହି ମୋର ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେହ।
ଶତ୍ରୁମିତ୍ରପରିଜ୍ଞାନଂ ଵୈରଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ସଦା । ଵ୍ଯଵହାରେ ପରେ ତିଷ୍ଠନ୍କଥଂ ନ କୁରୁତେ ନୃପଃ
ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିବା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରେମକୁ ସଦା ଅନୁଭବ କରିବା ସତ୍ୱେ, ରାଜା ସଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହି କିପରି ସେମାନେ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ?
ଚୌରଂ ଵା ତାପସଂ ଵାପି ସମାନଂ ମନ୍ଯତେ କଥମ୍ । ଅସମା ଯଦି ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାନ୍ମୁକ୍ତତା ତର୍ହି କୀଦୃଶୀ
ଏକ ଚୋର ଓ ଏକ ତାପସଙ୍କୁ କିପରି ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବେ? ଯଦି ବିବେକ ନଥାଏ, ତେବେ ସେ କେମିତି ମୁକ୍ତି ହେବ?
ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୋ ନ ମେ କଶ୍ଚିଜ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ଚ ଭୂପତିଃ । ଶଙ୍କେଯଂ ମହତୀ ତାତ ଗୃହେ ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ନୃପଃ
ମୁଁ କେବେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ରାଜା ହୋଇଥିବା କାହାକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ରାଜା! ମୋର ଏହି ଭାରି ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ଘରେ ରୁହି ରାଜା କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ?
ଦିଦୃକ୍ଷା ମହତୀ ଜାତା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ଭୂପତିଂ ତଥା । ସନ୍ଦେହଵିନିଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛାମି ମିଥିଲାଂ ପ୍ରତି
ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ମୋର ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଛି; ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ମିଥିଳାକୁ ଯିବି।
ଶୁକସ୍ଯ ରାଜମନ୍ଦିରପ୍ରଵେଶଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପିତରଂ ପୁତ୍ରଃ ପାଦଯୋଃ ପତିତଃ ଶୁକଃ । ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚେଦଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ମହାମନାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି ପୁଅ ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, ମନରେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ନେଇ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହିଁଲେ।
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ମହାଭାଗ ଗ୍ରାହ୍ଯଂ ତେ ଵଚନଂ ମଯା । ଵିଦେହାନ୍ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ପାଲିତାଞ୍ଜନକେନ ତୁ
ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ନେଉଛି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପିତା; ତୁମ କଥା ମୋ ପାଇଁ ମାନ୍ୟ। ମୁଁ ଜନକଙ୍କ ଶାସିତ ବିଦେହ ଦେଶକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଵିନା ଦଣ୍ଡଂ କଥଂ ରାଜ୍ଯଂ କରୋତି ଜନକଃ କିଲ । ଧର୍ମେ ନ ଵର୍ତତେ ଲୋକୋ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚେନ୍ନ ଭଵେଦ୍ଯଦି
ଜନକ କିପରି ଦଣ୍ଡ ଛାଡ଼ି ରାଜ୍ୟ ଚଲାନ୍ତି? ଯଦି ଦଣ୍ଡ ନଥାଏ, ଲୋକମାନେ ଧର୍ମରେ ଚାଲିବେ କିପରି?
ଧର୍ମସ୍ଯ କାରଣଂ ଦଣ୍ଡୋ ମନ୍ଵାଦିପ୍ରହିତଃ ସଦା । ସ କଥଂ ଵର୍ତତେ ତାତ ସଂଶଯୋଽଯଂ ମହାନ୍ମମ
ଧର୍ମର କାରଣ ହେଉଛି ଦଣ୍ଡ, ଯାହାକୁ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି; ସେଠାରେ ଏହା କିପରି ଚାଲିଛି, ପିତା? ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।
ମମ ମାତା ତ୍ଵିଯଂ ଵନ୍ଧ୍ଯା ତଦ୍ଵଦ୍ଭାତି ଵିଚେଷ୍ଟିତମ୍ । ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ମହାଭାଗ ଗଚ୍ଛାମି ଚ ପରନ୍ତପ
ମୋର ମାଆ ବନ୍ଧ୍ୟା, ତାଙ୍କର ବ୍ୟବହାର ମୋତେ ଅଜବ ଲାଗେ; ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପିତା, ଏବେ ମୁଁ ଯିବି, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରୁଥିବା ପିତା।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗନ୍ତୁକାମଂ ଚ ଶୁକଂ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ । ଆଲିଙ୍ଗ୍ଯୋଵାଚ ପୁତ୍ରଂ ତଂ ଜ୍ଞାନିନଂ ନିଃସ୍ପୃହଂ ଦୃଢମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଶୁକଙ୍କୁ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଦେଖି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ନିର୍ମୋହ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ପୁଅକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି କହିଲେ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ସ୍ଵସ୍ତ୍ଯସ୍ତୁ ଶକ ଦୀର୍ଘାଯୁର୍ଭଵ ପୁତ୍ର ମହାମତେ । ସତ୍ଯାଂ ଵାଚଂ ପ୍ରଦତ୍ତ୍ଵା ମେ ଗଚ୍ଛ ତାତ ଯଥାସୁଖମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଶୁକ, ତୁମେ ଭଲରେ ରୁହ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ହେଉ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପୁଅ। ମୋତେ ସତ୍ୟ କଥା ଦେଇ, ଚାହିଁଥିବା ପରି ଯାଅ।
ଆଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ପୁନର୍ଗତ୍ଵା ମମାଶ୍ରମମନୁତ୍ତମମ୍ । ନ କୁତ୍ରାପି ଚ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ପୁତ୍ର କଥଞ୍ଚନ
ଯାଇ ଆଉଥରେ ମୋର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବାକୁ ହେବ; ପୁଅ, କେଉଁଠି ଅନ୍ୟଠାରେ କେବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସୁଖଂ ଜୀଵାମି ପୁତ୍ରାହଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତେ ମୁଖପଙ୍କଜମ୍ । ଅପଶ୍ଯନ୍ଦୁଃଖମାପ୍ନୋମି ପ୍ରାଣସ୍ତ୍ଵମସି ମେ ସୁତ
ପୁଅ, ତୁମର ପଦ୍ମମୁଖ ଦେଖି ମୁଁ ଖୁସିରେ ବଞ୍ଚେଉଛି; ତୁମକୁ ନ ଦେଖିଲେ ମୋତେ ଦୁଃଖ ହୁଏ—ପୁଅ, ତୁମେ ମୋର ପ୍ରାଣ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଜନକଂ ପୁତ୍ର ସନ୍ଦେହଂ ଵିନିଵର୍ତ୍ଯ ଚ । ଅତ୍ରାଗତ୍ଯ ସୁଖଂ ତିଷ୍ଠ ଵେଦାଧ୍ଯଯନତତ୍ପରଃ
ପୁଅ, ଜନକଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁମର ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରି, ଏଠାକୁ ଫେରି ଆସି ସୁଖରେ ରୁହ, ବେଦାଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସୋଽଭିଵାଦ୍ଯାର୍ଯଂ କୃତ୍ଵା ଚୈଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣାମ୍ । ଚଲିତସ୍ତରସାତୀଵ ଧନୁର୍ମୁକ୍ତଃ ଶରୋ ଯଥା
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସେ ଆଦର ସହିତ ପ୍ରଣାମ କଲେ, ପିତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଧନୁରୁ ଛୁଟିଥିବା ତୀର ଭଳି ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଗଲେ।
ସମ୍ପଶ୍ଯନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଦେଶାଁଲ୍ଲୋକାଂଶ୍ଚ ଵିତ୍ତଧର୍ମିଣଃ । ଵନାନି ପାଦପାଂଶ୍ଚୈଵ କ୍ଷେତ୍ରାଣି ଫଲିତାନି ଚ
ସେ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ, ଧନ ଓ ଧର୍ମରେ ଲାଗିଥିବା ଲୋକମାନେ, ଜଙ୍ଗଲ, ଗଛ ଓ ଫଳ ହୋଇଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଦେଖିଲେ।
ତାପସାଂସ୍ତପ୍ଯମାନାଂଶ୍ଚ ଯାଜକାନ୍ଦୀକ୍ଷଯାନ୍ଵିତାନ୍ । ଯୋଗାଭ୍ଯାସରତାନ୍ଯୋଗିଵାନପ୍ରସ୍ଥାନ୍ଵନୌକସଃ
ତାପସମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା, ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତ, ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ ଲାଗିଥିବା ଯୋଗୀ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ବାନପ୍ରସ୍ଥୀମାନେ ଦେଖିଲେ।
ଶୈଵାନ୍ପାଶୁପତାଂଶ୍ଚୈଵ ସୌରାଞ୍ଛାକ୍ତାଂଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାନ୍ । ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ନାନାଵିଧାନ୍ଧର୍ମାଞ୍ଜଗାମାତିସ୍ମଯନ୍ମୁନିଃ
ସେ ଶିବଭକ୍ତ, ପାଶୁପତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଉପାସକ, ଶାକ୍ତ, ବୈଷ୍ଣବ—ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଅନୁୟାୟୀମାନେ ଦେଖି, ମୁନି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ।
ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେନ ମେରୁଂ ଚ ସମୁଲ୍ଲଙ୍ଘ୍ଯ ମହାମତିଃ । ହିମାଚଲଂ ଚ ଵର୍ଷେଣ ଜଗାମ ମିଥିଲାଂ ପ୍ରତି
ଦୁଇ ବର୍ଷରେ ସେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ ଚାଲିଗଲେ, ଆଉ ଏକ ବର୍ଷରେ ହିମାଳୟ ପାର କରି ମିଥିଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ମିଥିଲାଂ ମଧ୍ଯେ ପଶ୍ଯନ୍ସର୍ଵର୍ଦ୍ଧିମୁତ୍ତମାମ୍ । ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସୁଖିତାଃ ସର୍ଵାଃ ସଦାଚାରାଃ ସୁସଂସ୍ଥିତାଃ
ମିଥିଲା ନଗର ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସେଠାରେ ଉତ୍ତମ ସମୃଦ୍ଧି ରହିଛି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକେ ଖୁସି ଓ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
କ୍ଷତ୍ରା ନିଵାରିତସ୍ତତ୍ର କସ୍ତ୍ଵମତ୍ର ସମାଗତଃ । କିଂ ତେ କାର୍ଯଂ ଵଦସ୍ଵେତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତେନ ନ ଚାବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠାରେ ଏକ ପାହାରାଲୋକ ତାଙ୍କୁ ରୋକି ଜିଗ୍ୟାସା କଲେ, 'ତୁମେ କିଏ? ଏଠି କାହିଁକି ଆସିଛ? କଣ କାମ ଆଛି? କହ,' କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନିଃସୃତ୍ଯ ନଗରଦ୍ଵାରାତ୍ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଚଲଃ । ଵିସ୍ମିତୋଽତିହସଂସ୍ତସ୍ଥୌ ଵଚୋ ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚନ
ନଗର ଦ୍ୱାର ଛାଡ଼ି ବାହାରେ ଯାଇ, ସେ ଏକ ଥାମ ଭଳି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିଲେ, କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
ପ୍ରତୀହାର ଉଵାଚ ବ୍ରୂହି ମୂକୋଽସି କିଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିମର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତଃ । ଚଲନଂ ଚ ଵିନା କାର୍ଯଂ ନ ଭଵେଦିତି ମେ ମତିଃ
ପାହାରାଲୋକ କହିଲେ, 'କହ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ କି ଗୁଙ୍ଗା? କାହିଁକି ଏଠି ଆସିଛ? ମୋ ମତରେ ଚଳନ ବିନା କୌଣସି କାମ ହୁଏନା।'
ରାଜାଜ୍ଞଯା ପ୍ରଵେଷ୍ଟଵ୍ଯଂ ନଗରେଽସ୍ମିନ୍ସଦା ଦ୍ଵିଜ । ଅଜ୍ଞାତକୁଲଶୀଲସ୍ଯ ପ୍ରଵେଶୋ ନାତ୍ର ସର୍ଵଥା
'ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଅନୁସାରେ, ଏହି ନଗରକୁ ପ୍ରବେଶ ସବୁବେଳେ ନିୟମିତ। ଯାହାଙ୍କର ବଂଶ ଓ ଆଚରଣ ଅଜଣା, ସେଠି ପ୍ରବେଶ କେବେ ହୁଏନା।'
ତେଜସ୍ଵୀ ଭାସି ନୂନଂ ତ୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦଵିତ୍ତମଃ । କୁଲଂ କାର୍ଯଂ ଚ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ମାନଦ
'ତୁମେ ଦେଖିବାକୁ ତେଜସ୍ୱୀ ଲାଗୁଛ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ। ତୁମର ବଂଶ ଓ କାମ କହ, ପରେ ମନ ଚାହିଁଲେ ଯାଅ, ମାନ୍ୟବ।'