ତତୋଽଧସ୍ତାସ୍ତୁଵିଖ୍ଯାତଂ ମହାତଲମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସର୍ପାଣାଂ କାଦ୍ରଵେଯାଣାଂ ଗଣଃ କ୍ରୋଧଵଶୋ ମହାନ୍
ତାହାଠାରୁ ତଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାତଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ କାଦ୍ରବେୟ ସର୍ପମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଅନେକଶିରସାଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଧାନାନ୍କୀର୍ତଯାମି ତେ । କୁହକସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ ସୁଷେଣଃ କାଲିଯସ୍ତଥା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନମାନେ କୁହିବି—କୁହକ, ତକ୍ଷକ, ସୁଷେଣ ଏବଂ କାଳିୟ।
ମହାଭୋଗା ମହାସତ୍ତ୍ଵାଃ କ୍ରୂରାଃ କ୍ରୂରସ୍ଵଜାତଯଃ । ପତତ୍ରିରାଜାଧିପତେରୁଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଏବଂ କ୍ରୂର ବଂଶର; ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କ ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଵକଲତ୍ରାପତ୍ଯସୁହୃତ୍କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗତାଃ । ପ୍ରମତ୍ତା ଵିହରନ୍ତ୍ଯେଵ ନାନାକ୍ରୀଡାଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଜଣାନୀ, ପିଲା, ବନ୍ଧୁ ଓ ପରିବାର ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ, ଅନେକ ଖେଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଅବିବେକରେ ଘୁରିବା ମଜା କରନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଵିଵରେ ରସାତଲସମାହ୍ଵଯେ । ଦୈତେଯା ନିଵସନ୍ତ୍ଯେଵ ପଣଯୋ ଦାନଵାଶ୍ଚ ଯେ
ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ରସାତଳ ନାମକ ଗୁହାରେ ଦୈତ୍ୟ, ପଣି ଏବଂ ଦାନବମାନେ ବସନ୍ତି।
ନିଵାତକଵଚା ନାମ ହିରଣ୍ଯପୁରଵାସିନଃ । କାଲେଯା ଇତି ଚ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନୀକା ହଵିର୍ଭୁଜାମ୍
ଏମାନେ ନିବାତକବଚ ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିରଣ୍ୟପୁରର ବାସିନ୍ଦା ଏବଂ କାଳେୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଏମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ବିପକ୍ଷୀ।
ମହୌଜସଶ୍ଚୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୈଵ ମହାସାହସିନସ୍ତଥା । ସକଲେଶସ୍ଯ ଚ ହରେସ୍ତେଜସା ହତଵିକ୍ରମାଃ
ଏମାନେ ଜନ୍ମଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସୀ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର ହରିଙ୍କ ତେଜରେ ଦମିତ ହୋଇଗଲା।
ବିଲେଶଯା ଇଵ ସଦା ଵିଵରେ ନିଵସନ୍ତି ହି । ଯେ ଵୈ ଵାଗ୍ଭିଃ ସରମଯା ଶକ୍ରଦୂତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍
ଗୁହାବାସୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ସଦା ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପୀଡିତ।
ମନ୍ତ୍ରଵର୍ଣାଭିରସୁରାସ୍ତାଡିତା ବିଭ୍ଯତି ସ୍ମ ହ । ତତୋଽପ୍ଯଧସ୍ତାତ୍ପାତାଲେ ନାଗଲୋକାଧିପାଲକାଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେଇ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ; ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ପାତାଳରେ ନାଗଲୋକର ରକ୍ଷକମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଵାସୁକିପ୍ରମୁଖାଃ ଶଙ୍ଖଃ କୁଲିକଃ ଶ୍ଵେତ ଏଵ ଚ । ଧନଞ୍ଜଯୋ ମହାଶଙ୍ଖୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ—ବାସୁକି, ଶଂଖ, କୁଳିକ, ଶ୍ୱେତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାଶଂଖ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର।
ଶଙ୍ଖଚୂଡଃ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରୋ ଦେଵୋପଦତ୍ତକଃ । ମହାମର୍ଷା ମହାଭୋଗା ନିଵସନ୍ତି ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ
ଶଂଖଚୂଡ଼, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ଓ ଦେଵୋପଦତ୍ତକ—ଏମାନେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧୀ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର, ସେଠି ବସନ୍ତି।
ପଞ୍ଚମସ୍ତକଵନ୍ତଶ୍ଚ ଫଣାସପ୍ତକଭୂଷିତାଃ । କେଚିଦ୍ଦଶଫଣାଃ କେଚିଚ୍ଛତଶୀର୍ଷାସ୍ତଥାପରେ
କିଛି ସର୍ପଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ ସାତଟି ଫଣା ଅଛି; କିଛିର ଦଶଟି ଫଣା, ଆଉ କିଛିର ଶତମୁଣ୍ଡ ଅଛି।
ସହସ୍ରଶିରସଃ କେଽପି ରୋଚିଷ୍ଣୁମଣିଧାରକାଃ । ପାତାଲରନ୍ଧ୍ରତିମିରନିକରଂ ସ୍ଵମରୀଚିଭିଃ
କିଛି ସର୍ପଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ମଣି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଆଲୋକରେ ପାତାଳର ଗୁହାର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ।
ଵିଧମନ୍ତି ଚ ଦେଵର୍ଷେ ସଦା ସଞ୍ଜାତମନ୍ଯଵଃ । ଅସ୍ଯ ମୂଲପ୍ରଦେଶେ ହି ତ୍ରିଂଶତ୍ସାହସ୍ରକେଽନ୍ତରେ
ହେ ଦେବଋଷି, ସେମାନେ ସଦା କ୍ରୋଧିତ ରହି, ନିଜ ଆଲୋକରେ ପାତାଳର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚିତ୍ରିକରି ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯୋଜନୈଃ ପରିସଂଖ୍ଯାତେ ତାମସୀ ଭଗଵତ୍କଲା । ଅନନ୍ତାଖ୍ଯା ସମାସ୍ତେ ହି ସର୍ଵଦେଵପ୍ରପୂଜିତା
ଏହି ସ୍ଥାନର ମୂଳଭାଗରେ, ତ୍ରିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ, ଭଗବାନଙ୍କ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ ନାମରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଅହମିତ୍ଯଭିମାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ସଙ୍କର୍ଷଣଂ ସାତ୍ଵତୀଯାଃ କର୍ଷଣଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ଟଦୃଶ୍ଯଯୋଃ
ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସାତ୍ୱତମାନେ ତାହାକୁ ସଂକର୍ଷଣ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
ଇଦଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ଯସ୍ଯ ସହସ୍ରଶିରସଃ ପ୍ରଭୋଃ । ଅନନ୍ତମୂର୍ତେଃ ଶେଷସ୍ଯ ଧ୍ରିଯମାଣଂ ଚ ଶୀର୍ଷକେ
ଏହି ପୃଥିବୀ ଗୋଳକଟିଏ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଅନନ୍ତ ରୂପୀ ଶେଷ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଥିବା ଅଛି।
ପୃଧ୍ଵୀଗୋଲମଶେଷଂ ହି ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଯସ୍ଯ କାଲେନ ଦେଵସ୍ଯ ସଞ୍ଜିହୀର୍ଷୋଃ ସମଂ ଵିଭୋଃ
ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଗୋଳକଟିଏ ଏମିତି ଦିଶେ ଯେ, ଯେପରି ଏହା ଏକ ସଫଳ ଧନର ଭାଣ୍ଡାର; ଏହା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଧାରଣ ହେଉଛି, ଯିଏ କାଳକ୍ରମେ ଏହାକୁ ନିଜରେ ଆଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଚରାଚରଂ ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତର୍ଵିଵରାଦୁଦପଦ୍ଯତ । ସାଙ୍କର୍ଷଣୋ ନାମ ରୁଦ୍ରୋ ଵ୍ଯୂହୈକାଦଶଶୋଭିତଃ
ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସାଙ୍କର୍ଷଣ ନାମକ ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ତ୍ରିଲୋଚନଶ୍ଚ ତ୍ରିଶିଖଂ ଶୂଲମୁତ୍ତମ୍ଭଯନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଉଦତିଷ୍ଠନ୍ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ମହାଭୂତକ୍ଷଯଙ୍କରଃ
ତିନି ଆଖି ଓ ତିନି ଚୁଲି ଥିବା ସେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାଭୂତମାନଙ୍କର ସଂହାରକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଯସ୍ଯାଙ୍ଘ୍ରିକମଲଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶୋଣାଚ୍ଛନଖମଣ୍ଡଲେ । ଵିରାଜନ୍ମଣିବିମ୍ବେଷୁ ମହାହିପତଯୋଽନିଶମ୍
ଯାହାଙ୍କର ଦୁଇଟି ପଦପଙ୍କଜର ଲାଲ ନଖର ଚକ୍ରରେ ଜହ୍ନ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ, ମହାନ ନାଗରାଜମାନେ ସେମାନଙ୍କର ମୁହଁକୁ ସଦା ଦେଖନ୍ତି।
ଏକାନ୍ତଭକ୍ତିଯୋଗେନ ସହ ସାତ୍ତ୍ଵତପୁଙ୍ଗଵୈଃ । ପ୍ରଣମନ୍ତଃ ସ୍ଵମୂର୍ଧ୍ନା ତେ ସ୍ଵମୁଖାନି ସମୀକ୍ଷତେ
ଏକାଗ୍ର ଭକ୍ତି ସହିତ, ସାତ୍ତ୍ୱତମାନଙ୍କ ସହ, ସେମାନେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି ଏବଂ ନିଜ ମୁହଁକୁ ତାଙ୍କ ପଦପଦ୍ମରେ ଦେଖନ୍ତି।
ସ୍ଫୁରତ୍କୁଣ୍ଡଲମାଣିକ୍ଯପ୍ରଭାମଣ୍ଡଲଭାଞ୍ଜ୍ଯପି । ସୁକପୋଲାନି ଚାରୂଣି ଗଣ୍ଡସ୍ଥଲଦ୍ଯୁମନ୍ତି ଚ
ତାଙ୍କର ଚମକୁଥିବା ମାଣିକ୍ୟ କୁଣ୍ଡଳର ଆଲୋକ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଶୋଭାମୟ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗଣ୍ଡସ୍ଥଳର ରୂପକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନାଗରାଜକୁମାର୍ଯୋଽପି ଚାର୍ଵଙ୍ଗଵିଲସତ୍ତ୍ଵିଷଃ । ଵିଶଦୈର୍ଵିପୁଲୈସ୍ତଦ୍ଵଦ୍ଧଵଲୈଃ ସୁଭଗୈସ୍ତଥା
ନାଗରାଜଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ, ତାଙ୍କର ଶରୀର ଅଙ୍ଗ ଶୋଭା ଓ ତେଜରେ ଭରିଥିବା, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ, ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଶୁଭ୍ର ହସ୍ତ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ରୁଚିରୈର୍ଭୁଜଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ଶୋଭମାନା ଇତସ୍ତତଃ । ଚନ୍ଦନାଗୁରୁକାଶ୍ମୀରପଙ୍କଲେପେନ ଭୂଷିତାଃ
ସୁନ୍ଦର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ଚନ୍ଦନ, ଅଗୁରୁ ଓ କେଶର ଲେପରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛନ୍ତି।
ତଦଭିମର୍ଷସଞ୍ଜାତକାମାଵେଶସମାଯୁତାଃ । ଲଲିତସ୍ମିତସଂଯୁକ୍ତାଃ ସଵ୍ରୀଡଂ ଲୋକଯନ୍ତି ଚ
ତାଙ୍କର ସ୍ପର୍ଶରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମୋହରେ ଭରିଯାଇ, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ଓ ଲଜ୍ଜା ସହିତ, ସେମାନେ ସଂକୋଚରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଅନୁରାଗମଦୋନ୍ମତ୍ତଵିଘୂର୍ଣାରୁଣଲୋଚନମ୍ । କରୁଣାଵଲୋକନେତ୍ରଂ ଚ ଆଶାସାନାସ୍ତଥାଶିଷଃ
ପ୍ରେମର ମଦରେ ମତ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କର ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତାଙ୍କର କୃପାଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି।
ସୋଽନନ୍ତୋ ଭଗଵାନ୍ଦେଵୋଽନନ୍ତସତ୍ତ୍ଵୋ ମହାଶଯଃ । ଅନନ୍ତଗୁଣଵାର୍ଧିଶ୍ଚ ଆଦିଦେଵୋ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ସେ ଅନନ୍ତ, ଭଗବାନ୍, ଅପାର ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାଶକ୍ତିର ଧନା, ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ସାଗର, ଆଦିଦେବ ଓ ମହାତେଜସ୍ବୀ।
ସଂହୃତାମର୍ଷରୋଷାଦିଵେଗୋ ଲୋକଶୁଭାଯ ଚ । ଆସ୍ତେ ମହାସତ୍ତ୍ଵନିଧିଃ ସର୍ଵଦେଵପ୍ରପୂଜିତଃ
ସେ ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କ୍ରୋଧ ଓ ରୋଷକୁ ଦମନ କରି, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ ଏବଂ ମହାଶକ୍ତିର ଧନା ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି।
ଧ୍ଯାଯମାନଃ ସୁରୈଃ ସିଦ୍ଧୈରସୁରୈଶ୍ଚୋରଗୈସ୍ତଥା । ଵିଦ୍ଯାଧରୈଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୈର୍ମୁନିସଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଶଃ
ସେ ସଦା ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଅସୁର, ନାଗ, ବିଦ୍ୟାଧର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କରାଯାନ୍ତି।