ଆଶିଷାଂ ପ୍ରଭଵଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋ ମୂଢୋ ଲୋକସମ୍ପଦି । ଅସ୍ମତ୍ପିତାମହଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକସମ୍ପଦରେ ମନ ଲଗାଏ, ସେ ମୂଢ଼; ଆମ ପୂର୍ବଜ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏପରି କରିନଥିଲେ।
ଦାସ୍ଯଂ ଵଵ୍ରେ ଵିଭୋସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ । ପିତ୍ର୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯମତୁଲଂ ଦୀଯମାନଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା
ସେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଅପୂର୍ବ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ଶାସନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦାସ୍ୟତ୍ୱକୁ ବାଛିଥିଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ଵୀରେ ନୈଵୈଚ୍ଛଦ୍ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯାତୁଲାନୁଭାଵସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ବୀର ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେଇ ଏହି ଶାସନ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର ଓ ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଅସ୍ମଦ୍ଵିଧୋ ନାଲ୍ପପକ୍ଵେତରଦୋଷୋଽଵଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ଦୈତ୍ଯପତିଃ ସୋଽଯଂ ବଲିଃ ପରମପୂଜିତଃ
ମୋ ପରି ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜିତ।
ସୁତଲେ ଵର୍ତତେ ଯସ୍ଯ ଦ୍ଵାରପାଲୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଦା ଦିଗ୍ଵିଜଯେ ରାଜା ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ
ସେ ସୁତଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ପାହାଡ଼ିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏକଥର ଲୋକକୁ ବିପଦେ ପକାଇଥିବା ରାବଣ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଚାଲିଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ସୁତଲେ ଯେନ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରିଣା । ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତୋ ଯୋଜନାଯୁତମତ୍ର ହି
ସେ ସୁତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଚରଣାଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ।
ଏଵଂଭୂତାନୁଭାଵୋଽଯଂ ବଲିଃ ସର୍ଵସୁଖୈକଭୁକ୍ । ଆସ୍ତେ ସୁତଲରାଜସ୍ଥୋ ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦତଃ
ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ବଳିଙ୍କ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଓ ସୁତଳର ରାଜା ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତଲାତଲାଦିଲୋକଵର୍ଣନେଽନନ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତୋଽଧସ୍ତାଦ୍ଵିଵରକଂ ତଲାତଲମୁଦୀରିତମ୍ । ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମଯୋ ନାମ ତ୍ରିପୁରାଧିପତିର୍ମହାନ୍
ତଳାତଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ତାହାଠାରୁ ତଳେ ତଳାତଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦାନବ ରାଜା ମୟ, ତିନି ର ନାଥ, ବସିଛନ୍ତି।
ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ଶଙ୍କରେଣାଯଂ ପାଲିତୋ ଦଗ୍ଧପୂସ୍ତ୍ରଯଃ । ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦାତ୍ତୁ ଲବ୍ଧରାଜ୍ଯସୁଖାସ୍ପଦଃ
ତାଙ୍କର ତିନିଟି ପୁର ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ପୁନି ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଆଚାର୍ଯୋ ମାଯିନାଂ ସୋଽଯଂ ନାନାମାଯାଵିଶାରଦଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ରାକ୍ଷସୈର୍ଘୋରୈଃ ସର୍ଵକାର୍ଯସମୃଦ୍ଧଯେ
ସେ ମାୟାବୀମାନେଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ, ବିଭିନ୍ନ ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାସ୍ତୁଵିଖ୍ଯାତଂ ମହାତଲମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସର୍ପାଣାଂ କାଦ୍ରଵେଯାଣାଂ ଗଣଃ କ୍ରୋଧଵଶୋ ମହାନ୍
ତାହାଠାରୁ ତଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାତଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ କାଦ୍ରବେୟ ସର୍ପମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଅନେକଶିରସାଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଧାନାନ୍କୀର୍ତଯାମି ତେ । କୁହକସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ ସୁଷେଣଃ କାଲିଯସ୍ତଥା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନମାନେ କୁହିବି—କୁହକ, ତକ୍ଷକ, ସୁଷେଣ ଏବଂ କାଳିୟ।
ମହାଭୋଗା ମହାସତ୍ତ୍ଵାଃ କ୍ରୂରାଃ କ୍ରୂରସ୍ଵଜାତଯଃ । ପତତ୍ରିରାଜାଧିପତେରୁଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଏବଂ କ୍ରୂର ବଂଶର; ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କ ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଵକଲତ୍ରାପତ୍ଯସୁହୃତ୍କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗତାଃ । ପ୍ରମତ୍ତା ଵିହରନ୍ତ୍ଯେଵ ନାନାକ୍ରୀଡାଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଜଣାନୀ, ପିଲା, ବନ୍ଧୁ ଓ ପରିବାର ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ, ଅନେକ ଖେଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଅବିବେକରେ ଘୁରିବା ମଜା କରନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଵିଵରେ ରସାତଲସମାହ୍ଵଯେ । ଦୈତେଯା ନିଵସନ୍ତ୍ଯେଵ ପଣଯୋ ଦାନଵାଶ୍ଚ ଯେ
ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ରସାତଳ ନାମକ ଗୁହାରେ ଦୈତ୍ୟ, ପଣି ଏବଂ ଦାନବମାନେ ବସନ୍ତି।
ନିଵାତକଵଚା ନାମ ହିରଣ୍ଯପୁରଵାସିନଃ । କାଲେଯା ଇତି ଚ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନୀକା ହଵିର୍ଭୁଜାମ୍
ଏମାନେ ନିବାତକବଚ ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିରଣ୍ୟପୁରର ବାସିନ୍ଦା ଏବଂ କାଳେୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଏମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ବିପକ୍ଷୀ।
ମହୌଜସଶ୍ଚୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୈଵ ମହାସାହସିନସ୍ତଥା । ସକଲେଶସ୍ଯ ଚ ହରେସ୍ତେଜସା ହତଵିକ୍ରମାଃ
ଏମାନେ ଜନ୍ମଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସୀ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର ହରିଙ୍କ ତେଜରେ ଦମିତ ହୋଇଗଲା।
ବିଲେଶଯା ଇଵ ସଦା ଵିଵରେ ନିଵସନ୍ତି ହି । ଯେ ଵୈ ଵାଗ୍ଭିଃ ସରମଯା ଶକ୍ରଦୂତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍
ଗୁହାବାସୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ସଦା ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପୀଡିତ।
ମନ୍ତ୍ରଵର୍ଣାଭିରସୁରାସ୍ତାଡିତା ବିଭ୍ଯତି ସ୍ମ ହ । ତତୋଽପ୍ଯଧସ୍ତାତ୍ପାତାଲେ ନାଗଲୋକାଧିପାଲକାଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେଇ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ; ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ପାତାଳରେ ନାଗଲୋକର ରକ୍ଷକମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଵାସୁକିପ୍ରମୁଖାଃ ଶଙ୍ଖଃ କୁଲିକଃ ଶ୍ଵେତ ଏଵ ଚ । ଧନଞ୍ଜଯୋ ମହାଶଙ୍ଖୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ—ବାସୁକି, ଶଂଖ, କୁଳିକ, ଶ୍ୱେତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାଶଂଖ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର।
ଶଙ୍ଖଚୂଡଃ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରୋ ଦେଵୋପଦତ୍ତକଃ । ମହାମର୍ଷା ମହାଭୋଗା ନିଵସନ୍ତି ଵିଷୋଲ୍ବଣାଃ
ଶଂଖଚୂଡ଼, କମ୍ବଳ, ଅଶ୍ୱତର ଓ ଦେଵୋପଦତ୍ତକ—ଏମାନେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧୀ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ବିଷରେ ପ୍ରଚୁର, ସେଠି ବସନ୍ତି।
ପଞ୍ଚମସ୍ତକଵନ୍ତଶ୍ଚ ଫଣାସପ୍ତକଭୂଷିତାଃ । କେଚିଦ୍ଦଶଫଣାଃ କେଚିଚ୍ଛତଶୀର୍ଷାସ୍ତଥାପରେ
କିଛି ସର୍ପଙ୍କର ପାଞ୍ଚଟି ମୁଣ୍ଡ ଓ ସାତଟି ଫଣା ଅଛି; କିଛିର ଦଶଟି ଫଣା, ଆଉ କିଛିର ଶତମୁଣ୍ଡ ଅଛି।
ସହସ୍ରଶିରସଃ କେଽପି ରୋଚିଷ୍ଣୁମଣିଧାରକାଃ । ପାତାଲରନ୍ଧ୍ରତିମିରନିକରଂ ସ୍ଵମରୀଚିଭିଃ
କିଛି ସର୍ପଙ୍କର ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଉଜ୍ୱଳ ମଣି ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ଆଲୋକରେ ପାତାଳର ଗୁହାର ଘନ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ।
ଵିଧମନ୍ତି ଚ ଦେଵର୍ଷେ ସଦା ସଞ୍ଜାତମନ୍ଯଵଃ । ଅସ୍ଯ ମୂଲପ୍ରଦେଶେ ହି ତ୍ରିଂଶତ୍ସାହସ୍ରକେଽନ୍ତରେ
ହେ ଦେବଋଷି, ସେମାନେ ସଦା କ୍ରୋଧିତ ରହି, ନିଜ ଆଲୋକରେ ପାତାଳର ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାରକୁ ଚିତ୍ରିକରି ଦେଉଛନ୍ତି।
ଯୋଜନୈଃ ପରିସଂଖ୍ଯାତେ ତାମସୀ ଭଗଵତ୍କଲା । ଅନନ୍ତାଖ୍ଯା ସମାସ୍ତେ ହି ସର୍ଵଦେଵପ୍ରପୂଜିତା
ଏହି ସ୍ଥାନର ମୂଳଭାଗରେ, ତ୍ରିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜିତ, ଭଗବାନଙ୍କ ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଅନନ୍ତ ନାମରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଅହମିତ୍ଯଭିମାନସ୍ଯ ଲକ୍ଷଣଂ ଯଂ ପ୍ରଚକ୍ଷତେ । ସଙ୍କର୍ଷଣଂ ସାତ୍ଵତୀଯାଃ କର୍ଷଣଂ ଦ୍ରଷ୍ଟ୍ଟଦୃଶ୍ଯଯୋଃ
ଯାହାକୁ 'ମୁଁ' ବୋଲି ଅଭିମାନର ଚିହ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସାତ୍ୱତମାନେ ତାହାକୁ ସଂକର୍ଷଣ ବୋଲି କହନ୍ତି—ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଏକତ୍ର କରେ।
ଇଦଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ଯସ୍ଯ ସହସ୍ରଶିରସଃ ପ୍ରଭୋଃ । ଅନନ୍ତମୂର୍ତେଃ ଶେଷସ୍ଯ ଧ୍ରିଯମାଣଂ ଚ ଶୀର୍ଷକେ
ଏହି ପୃଥିବୀ ଗୋଳକଟିଏ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, ଅନନ୍ତ ରୂପୀ ଶେଷ ଭଗବାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରିଥିବା ଅଛି।
ପୃଧ୍ଵୀଗୋଲମଶେଷଂ ହି ସିଦ୍ଧାର୍ଥ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ଯସ୍ଯ କାଲେନ ଦେଵସ୍ଯ ସଞ୍ଜିହୀର୍ଷୋଃ ସମଂ ଵିଭୋଃ
ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଗୋଳକଟିଏ ଏମିତି ଦିଶେ ଯେ, ଯେପରି ଏହା ଏକ ସଫଳ ଧନର ଭାଣ୍ଡାର; ଏହା ସେଇ ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଧାରଣ ହେଉଛି, ଯିଏ କାଳକ୍ରମେ ଏହାକୁ ନିଜରେ ଆଣିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।
ଚରାଚରଂ ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତର୍ଵିଵରାଦୁଦପଦ୍ଯତ । ସାଙ୍କର୍ଷଣୋ ନାମ ରୁଦ୍ରୋ ଵ୍ଯୂହୈକାଦଶଶୋଭିତଃ
ତାଙ୍କର ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସୃଷ୍ଟି ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ସେଠାରୁ ସାଙ୍କର୍ଷଣ ନାମକ ରୁଦ୍ର, ଯିଏ ଏକାଦଶ ରୂପରେ ଶୋଭିତ, ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ତ୍ରିଲୋଚନଶ୍ଚ ତ୍ରିଶିଖଂ ଶୂଲମୁତ୍ତମ୍ଭଯନ୍ସ୍ଵଯମ୍ । ଉଦତିଷ୍ଠନ୍ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ମହାଭୂତକ୍ଷଯଙ୍କରଃ
ତିନି ଆଖି ଓ ତିନି ଚୁଲି ଥିବା ସେ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ ରହିଛନ୍ତି। ସେ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାଭୂତମାନଙ୍କର ସଂହାରକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।