ତମେଵ ଦେଵଦେଵେଶମାରାଧଯତି ଭକ୍ତିତଃ । ଵ୍ଯପେତସାଧ୍ଵସୋଽଦ୍ଯାପି ଵର୍ତତେ ସୁତଲାଧିପଃ
ସେ ସୁତଳର ଅଧିପତି, ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ରହୁଛନ୍ତି।
ଭୂମିଦାନଫଲଂ ହ୍ଯେତତ୍ପାତ୍ରଭୂତେଽଖିଲେଶ୍ଵରେ । ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ନୈତଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ନାରଦ
ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ଏହି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ପାତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନାରଦ।
ଵାସୁଦେଵେ ଭଗଵତି ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଦେ ହରୌ । ଏତଦ୍ଦାନଫଲଂ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଥା ନହି ଯୁଜ୍ଯତେ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦାନ ଯଦି ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ, ହରିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହାର ଫଳ କେବେ ବି କୌଣସି ଦାନର ଫଳ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯିବ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯୈଵ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ନାମାପି ଵିଵଶୋ ଗୃଣନ୍ । ସ୍ଵକୀଯକର୍ମବନ୍ଧୀଯଗୁଣାନ୍ଵିଧୁନୁତେଽଞ୍ଜସା
ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ନାମ ଅଜାଣି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେ ମାନବ ନିଜ କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଓ ଦୋଷକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିପାରେ।
ଯତ୍କ୍ଲେଶବନ୍ଧହାନାଯ ସାଂଖ୍ଯଯୋଗାଦିସାଧନମ୍ । କୁର୍ଵତେ ଯତଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଗଵତ୍ଯଖିଲେଶ୍ଵରେ
ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନ ହଟାଇବା ପାଇଁ, ଯତିମାନେ ସଦା ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ନ ଚାଯଂ ଭଗଵାନସ୍ମାନନୁଜଗ୍ରାହ ନାରଦ । ମାଯାମଯଂ ଚ ଭୋଗାନାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵ୍ଯତନୋତ୍ପରମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଭଗବାନ ଆମକୁ କୌଣସି କୃପା କରିଲେ ନାହିଁ; ବରଂ, ଆମକୁ ମାୟାମୟ ଭୋଗ ଓ ଶାସନ ଦେଇଦେଲେ।
ସର୍ଵକ୍ଲେଶାଧିହେତୁଂ ତଦାତ୍ମାନୁସ୍ମୃତିମୋଷଣମ୍ । ଯଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵୋପାଯଵିଦୀଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବା, ସେହି କାରଣକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଉପାୟର ଅଧିପତି, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଯାଞ୍ଜାଛଲେନାପହୃତଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦେହଶେଷକମ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଯୋପାଯ ଈଶଃ ପାଶୈର୍ଵାରୁଣସଂଭଵୈଃ
ଅନୁରୋଧର ଛଳରେ, ଆମର ଶରୀର ସହିତ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଯିବାଗଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନ ପାରି, ଭଗବାନ ଆମକୁ ବାରୁଣୀ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ବନ୍ଧଯିତ୍ଵାଵମୁଚ୍ଯାପି ଗିରିଦର୍ଯାମିଵାବ୍ରଵୀତ୍ । ଅସାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୂଢୋ ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତିଃ
ବାନ୍ଧି ଏବଂ ପୁଣି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ କହିଲେ: 'ଯାହାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ମୂଢ଼'।
ପ୍ରସନ୍ନମିମମତ୍ଯର୍ଥମଯାଚଲ୍ଲୋକସମ୍ପଦମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମିଦମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ କିଯଦେଵାତିତୁଚ୍ଛକମ୍
ଭଗବାନ ଖୁସି ହେବାବେଳେ ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସମ୍ପଦ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଲାଗିଥିଲି, ଏହା କେତେ ଅର୍ଥହୀନ ଓ ତୁଚ୍ଛ!
ଆଶିଷାଂ ପ୍ରଭଵଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋ ମୂଢୋ ଲୋକସମ୍ପଦି । ଅସ୍ମତ୍ପିତାମହଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକସମ୍ପଦରେ ମନ ଲଗାଏ, ସେ ମୂଢ଼; ଆମ ପୂର୍ବଜ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏପରି କରିନଥିଲେ।
ଦାସ୍ଯଂ ଵଵ୍ରେ ଵିଭୋସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ । ପିତ୍ର୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯମତୁଲଂ ଦୀଯମାନଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା
ସେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଅପୂର୍ବ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ଶାସନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦାସ୍ୟତ୍ୱକୁ ବାଛିଥିଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ଵୀରେ ନୈଵୈଚ୍ଛଦ୍ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯାତୁଲାନୁଭାଵସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ବୀର ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେଇ ଏହି ଶାସନ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର ଓ ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଅସ୍ମଦ୍ଵିଧୋ ନାଲ୍ପପକ୍ଵେତରଦୋଷୋଽଵଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ଦୈତ୍ଯପତିଃ ସୋଽଯଂ ବଲିଃ ପରମପୂଜିତଃ
ମୋ ପରି ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜିତ।
ସୁତଲେ ଵର୍ତତେ ଯସ୍ଯ ଦ୍ଵାରପାଲୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଦା ଦିଗ୍ଵିଜଯେ ରାଜା ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ
ସେ ସୁତଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ପାହାଡ଼ିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏକଥର ଲୋକକୁ ବିପଦେ ପକାଇଥିବା ରାବଣ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଚାଲିଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ସୁତଲେ ଯେନ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରିଣା । ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତୋ ଯୋଜନାଯୁତମତ୍ର ହି
ସେ ସୁତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଚରଣାଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ।
ଏଵଂଭୂତାନୁଭାଵୋଽଯଂ ବଲିଃ ସର୍ଵସୁଖୈକଭୁକ୍ । ଆସ୍ତେ ସୁତଲରାଜସ୍ଥୋ ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦତଃ
ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ବଳିଙ୍କ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଓ ସୁତଳର ରାଜା ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତଲାତଲାଦିଲୋକଵର୍ଣନେଽନନ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତୋଽଧସ୍ତାଦ୍ଵିଵରକଂ ତଲାତଲମୁଦୀରିତମ୍ । ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମଯୋ ନାମ ତ୍ରିପୁରାଧିପତିର୍ମହାନ୍
ତଳାତଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ତାହାଠାରୁ ତଳେ ତଳାତଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦାନବ ରାଜା ମୟ, ତିନି ର ନାଥ, ବସିଛନ୍ତି।
ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ଶଙ୍କରେଣାଯଂ ପାଲିତୋ ଦଗ୍ଧପୂସ୍ତ୍ରଯଃ । ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦାତ୍ତୁ ଲବ୍ଧରାଜ୍ଯସୁଖାସ୍ପଦଃ
ତାଙ୍କର ତିନିଟି ପୁର ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ପୁନି ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଆଚାର୍ଯୋ ମାଯିନାଂ ସୋଽଯଂ ନାନାମାଯାଵିଶାରଦଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ରାକ୍ଷସୈର୍ଘୋରୈଃ ସର୍ଵକାର୍ଯସମୃଦ୍ଧଯେ
ସେ ମାୟାବୀମାନେଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ, ବିଭିନ୍ନ ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାସ୍ତୁଵିଖ୍ଯାତଂ ମହାତଲମିତି ସ୍ଫୁଟମ୍ । ସର୍ପାଣାଂ କାଦ୍ରଵେଯାଣାଂ ଗଣଃ କ୍ରୋଧଵଶୋ ମହାନ୍
ତାହାଠାରୁ ତଳେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମହାତଳ ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ବଡ଼ ବଡ଼ କାଦ୍ରବେୟ ସର୍ପମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି।
ଅନେକଶିରସାଂ ଵିପ୍ର ପ୍ରଧାନାନ୍କୀର୍ତଯାମି ତେ । କୁହକସ୍ତକ୍ଷକଶ୍ଚୈଵ ସୁଷେଣଃ କାଲିଯସ୍ତଥା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ସର୍ପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରଧାନମାନେ କୁହିବି—କୁହକ, ତକ୍ଷକ, ସୁଷେଣ ଏବଂ କାଳିୟ।
ମହାଭୋଗା ମହାସତ୍ତ୍ଵାଃ କ୍ରୂରାଃ କ୍ରୂରସ୍ଵଜାତଯଃ । ପତତ୍ରିରାଜାଧିପତେରୁଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ସେମାନେ ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଏବଂ କ୍ରୂର ବଂଶର; ପକ୍ଷୀରାଜଙ୍କ ଭୟରେ ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର ଅଛନ୍ତି।
ସ୍ଵକଲତ୍ରାପତ୍ଯସୁହୃତ୍କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ଚ ସଙ୍ଗତାଃ । ପ୍ରମତ୍ତା ଵିହରନ୍ତ୍ଯେଵ ନାନାକ୍ରୀଡାଵିଶାରଦାଃ
ସେମାନେ ନିଜ ଜଣାନୀ, ପିଲା, ବନ୍ଧୁ ଓ ପରିବାର ସହିତ ଏକଠି ହୋଇ, ଅନେକ ଖେଳରେ ପାରଙ୍ଗତ ହୋଇ, ଅବିବେକରେ ଘୁରିବା ମଜା କରନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାଚ୍ଚ ଵିଵରେ ରସାତଲସମାହ୍ଵଯେ । ଦୈତେଯା ନିଵସନ୍ତ୍ଯେଵ ପଣଯୋ ଦାନଵାଶ୍ଚ ଯେ
ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ରସାତଳ ନାମକ ଗୁହାରେ ଦୈତ୍ୟ, ପଣି ଏବଂ ଦାନବମାନେ ବସନ୍ତି।
ନିଵାତକଵଚା ନାମ ହିରଣ୍ଯପୁରଵାସିନଃ । କାଲେଯା ଇତି ଚ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରତ୍ଯନୀକା ହଵିର୍ଭୁଜାମ୍
ଏମାନେ ନିବାତକବଚ ନାମରେ ପରିଚିତ, ହିରଣ୍ୟପୁରର ବାସିନ୍ଦା ଏବଂ କାଳେୟ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା; ଏମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ବିପକ୍ଷୀ।
ମହୌଜସଶ୍ଚୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯୈଵ ମହାସାହସିନସ୍ତଥା । ସକଲେଶସ୍ଯ ଚ ହରେସ୍ତେଜସା ହତଵିକ୍ରମାଃ
ଏମାନେ ଜନ୍ମଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସାହସୀ, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାକୁର ହରିଙ୍କ ତେଜରେ ଦମିତ ହୋଇଗଲା।
ବିଲେଶଯା ଇଵ ସଦା ଵିଵରେ ନିଵସନ୍ତି ହି । ଯେ ଵୈ ଵାଗ୍ଭିଃ ସରମଯା ଶକ୍ରଦୂତ୍ଯା ନିରନ୍ତରମ୍
ଗୁହାବାସୀମାନେ ଯେପରି, ସେମାନେ ସଦା ଗୁହାରେ ରହନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କ ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଥାରେ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପୀଡିତ।
ମନ୍ତ୍ରଵର୍ଣାଭିରସୁରାସ୍ତାଡିତା ବିଭ୍ଯତି ସ୍ମ ହ । ତତୋଽପ୍ଯଧସ୍ତାତ୍ପାତାଲେ ନାଗଲୋକାଧିପାଲକାଃ
ମନ୍ତ୍ରର ଶବ୍ଦରେ ଆଘାତ ପାଇ ସେଇ ଅସୁରମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ; ତାହାଠାରୁ ଆଉ ତଳେ ପାତାଳରେ ନାଗଲୋକର ରକ୍ଷକମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ଵାସୁକିପ୍ରମୁଖାଃ ଶଙ୍ଖଃ କୁଲିକଃ ଶ୍ଵେତ ଏଵ ଚ । ଧନଞ୍ଜଯୋ ମହାଶଙ୍ଖୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ—ବାସୁକି, ଶଂଖ, କୁଳିକ, ଶ୍ୱେତ, ଧନଞ୍ଜୟ, ମହାଶଂଖ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର।