ସଂଲାପଵିଭ୍ରମାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ରମଯନ୍ତ୍ଯପି ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ମିନ୍ନୁପଯୁକ୍ତେ ଜନୋ ମନୁତେ ବହୁଧା ସ୍ଵଯମ୍
—ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ରମଣୀୟ ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେ କେହି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ନାନା ଭାବରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି—
ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ସିଦ୍ଧୋ ନାଗାଯୁତବଲୋ ମହାନ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନଃ ସନ୍ମଦାନ୍ଧ ଇଵ କଥ୍ଯତେ
—'ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ମୋର ଶକ୍ତି ନାଗମାନଙ୍କ ଦଳ ପରି', ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଏଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ସ୍ଥିତିଶ୍ଚାତ୍ର ଅତଲସ୍ଯ ଚ ନାରଦ । ଦ୍ଵିତୀଯଵିଵରସ୍ଯାତ୍ର ଵିତଲସ୍ଯ ନିବୋଧତ
ଏଭଳି ଅତଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା, ହେ ନାରଦ; ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁହା ବିତଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଭୂତଲାଧସ୍ତଲେ ଚୈଵ ଵିତଲେ ଭଗଵାନ୍ଭଵଃ । ହାଟକେଶ୍ଵରନାମାଯଂ ସ୍ଵପାର୍ଷଦଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ଭୂମିର ତଳେ ଥିବା ବିତଳରେ, ଭଗବାନ ଭବ, ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଯ଼ଂ ଗଣମାନେ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତିକୃତସ୍ଯାପି ସର୍ଗସ୍ଯ ବୃଂହଣାଯ ଚ । ଭଵାନ୍ଯା ମିଥୁନୀଭୂଯ ଆସ୍ତେ ଦେଵାଧିପୂଜିତଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତିଆରି କରା ସୃଷ୍ଟି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ, ଭବ ଓ ଭବାନୀ ଦୁହେଁ ଏଠି ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଭଵଯୋର୍ଵୀର୍ଯସମ୍ଭୂତା ହାଟକୀ ସରିଦୁତ୍ତମା । ସମିଦ୍ଧୋ ମରୁତା ଵହ୍ନିରୋଜସା ପିବତୀଵ ହି
ଭବ ଓ ଭବାନୀଙ୍କ ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାଟକୀ ନଦୀ, ଯାହା ପବନ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସବୁକିଛିକୁ ପିଇଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ତନ୍ନିଷ୍ଠ୍ଯୂତଂ ହାଟକାଖ୍ଯଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଦୈତ୍ଯଵଲ୍ଲଭମ୍ । ଦୈତ୍ଯାଙ୍ଗନା ଭୂଷଣାର୍ହଂ ସଦା ତଂ ଧାରଯନ୍ତି ହି
ସେଠାରୁ ବହିଆସୁଥିବା ହାଟକ ନାମକ ସୁନା, ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଦାଇତ୍ୟ ନାରୀମାନେ ସେହି ସୁନାକୁ ସଦା ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ତଦ୍ବିଲାଧସ୍ତଲାତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସୁତଲାଖ୍ଯଂ ବିଲେଶ୍ଵରମ୍ । ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକୋ ବଲିର୍ନାମା ଆସ୍ତେ ଵୈରୋଚନିର୍ମୁନେ
ସେ ଗୁହାର ତଳରୁ ଯେଉଁ ସୁତଳ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି, ସେଠି ଗୁହାର ଅଧିପତି ରହନ୍ତି। ଏଠି ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ରହୁଛନ୍ତି, ହେ ମୁନି।
ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷୁଃ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସୁତଲେ ବଲିମାନଯତ୍
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ କରିବାକୁ, ଭଗବାନ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସୁତଳକୁ ବଳିଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀମାକ୍ଷିପ୍ଯ ସ୍ଥାପିତଃ କିଲ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଷ୍ଵପ୍ଯଲବ୍ଧା ଯା ସା ଶ୍ରୀସ୍ତମନୁଵର୍ତତେ
ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀକୁ ନେଇ ଦାଇତ୍ୟରାଜ ସେଠି ବସିଲେ। ଯେ ଶ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତମେଵ ଦେଵଦେଵେଶମାରାଧଯତି ଭକ୍ତିତଃ । ଵ୍ଯପେତସାଧ୍ଵସୋଽଦ୍ଯାପି ଵର୍ତତେ ସୁତଲାଧିପଃ
ସେ ସୁତଳର ଅଧିପତି, ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ରହୁଛନ୍ତି।
ଭୂମିଦାନଫଲଂ ହ୍ଯେତତ୍ପାତ୍ରଭୂତେଽଖିଲେଶ୍ଵରେ । ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ନୈତଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ନାରଦ
ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ଏହି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ପାତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନାରଦ।
ଵାସୁଦେଵେ ଭଗଵତି ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଦେ ହରୌ । ଏତଦ୍ଦାନଫଲଂ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଥା ନହି ଯୁଜ୍ଯତେ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦାନ ଯଦି ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ, ହରିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହାର ଫଳ କେବେ ବି କୌଣସି ଦାନର ଫଳ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯିବ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯୈଵ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ନାମାପି ଵିଵଶୋ ଗୃଣନ୍ । ସ୍ଵକୀଯକର୍ମବନ୍ଧୀଯଗୁଣାନ୍ଵିଧୁନୁତେଽଞ୍ଜସା
ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ନାମ ଅଜାଣି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେ ମାନବ ନିଜ କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଓ ଦୋଷକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିପାରେ।
ଯତ୍କ୍ଲେଶବନ୍ଧହାନାଯ ସାଂଖ୍ଯଯୋଗାଦିସାଧନମ୍ । କୁର୍ଵତେ ଯତଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଗଵତ୍ଯଖିଲେଶ୍ଵରେ
ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନ ହଟାଇବା ପାଇଁ, ଯତିମାନେ ସଦା ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ନ ଚାଯଂ ଭଗଵାନସ୍ମାନନୁଜଗ୍ରାହ ନାରଦ । ମାଯାମଯଂ ଚ ଭୋଗାନାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵ୍ଯତନୋତ୍ପରମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଭଗବାନ ଆମକୁ କୌଣସି କୃପା କରିଲେ ନାହିଁ; ବରଂ, ଆମକୁ ମାୟାମୟ ଭୋଗ ଓ ଶାସନ ଦେଇଦେଲେ।
ସର୍ଵକ୍ଲେଶାଧିହେତୁଂ ତଦାତ୍ମାନୁସ୍ମୃତିମୋଷଣମ୍ । ଯଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵୋପାଯଵିଦୀଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବା, ସେହି କାରଣକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଉପାୟର ଅଧିପତି, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଯାଞ୍ଜାଛଲେନାପହୃତଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦେହଶେଷକମ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଯୋପାଯ ଈଶଃ ପାଶୈର୍ଵାରୁଣସଂଭଵୈଃ
ଅନୁରୋଧର ଛଳରେ, ଆମର ଶରୀର ସହିତ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଯିବାଗଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନ ପାରି, ଭଗବାନ ଆମକୁ ବାରୁଣୀ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ବନ୍ଧଯିତ୍ଵାଵମୁଚ୍ଯାପି ଗିରିଦର୍ଯାମିଵାବ୍ରଵୀତ୍ । ଅସାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୂଢୋ ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତିଃ
ବାନ୍ଧି ଏବଂ ପୁଣି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ କହିଲେ: 'ଯାହାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ମୂଢ଼'।
ପ୍ରସନ୍ନମିମମତ୍ଯର୍ଥମଯାଚଲ୍ଲୋକସମ୍ପଦମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମିଦମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ କିଯଦେଵାତିତୁଚ୍ଛକମ୍
ଭଗବାନ ଖୁସି ହେବାବେଳେ ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସମ୍ପଦ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଲାଗିଥିଲି, ଏହା କେତେ ଅର୍ଥହୀନ ଓ ତୁଚ୍ଛ!
ଆଶିଷାଂ ପ୍ରଭଵଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ଯୋ ମୂଢୋ ଲୋକସମ୍ପଦି । ଅସ୍ମତ୍ପିତାମହଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ପ୍ରହ୍ଲାଦୋ ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଆଶୀର୍ବାଦର ମୂଳକୁ ଛାଡ଼ି ଲୋକସମ୍ପଦରେ ମନ ଲଗାଏ, ସେ ମୂଢ଼; ଆମ ପୂର୍ବଜ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପ୍ରହ୍ଲାଦ ଏପରି କରିନଥିଲେ।
ଦାସ୍ଯଂ ଵଵ୍ରେ ଵିଭୋସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପକାରକଃ । ପିତ୍ର୍ଯମୈଶ୍ଵର୍ଯମତୁଲଂ ଦୀଯମାନଂ ଚ ଵିଷ୍ଣୁନା
ସେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାରୀ, ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଅପୂର୍ବ ପିତୃପାରମ୍ପରିକ ଶାସନ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦାସ୍ୟତ୍ୱକୁ ବାଛିଥିଲେ।
ପିତର୍ଯୁପରତେ ଵୀରେ ନୈଵୈଚ୍ଛଦ୍ଭଗଵତ୍ପ୍ରିଯଃ । ତସ୍ଯାତୁଲାନୁଭାଵସ୍ଯ ସର୍ଵଲୋକୋପଧୀମତଃ
ତାଙ୍କର ବୀର ପିତା ଚଳିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ, ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ ସେଇ ଏହି ଶାସନ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ସେ ଥିଲେ ସମସ୍ତ ଲୋକର ଆଧାର ଓ ଅପୂର୍ବ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ଅସ୍ମଦ୍ଵିଧୋ ନାଲ୍ପପକ୍ଵେତରଦୋଷୋଽଵଗଚ୍ଛତି । ଏଵଂ ଦୈତ୍ଯପତିଃ ସୋଽଯଂ ବଲିଃ ପରମପୂଜିତଃ
ମୋ ପରି ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟବାନ ଲୋକ ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୈତ୍ୟପତି ବଳିଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ, ଯିଏ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପୂଜିତ।
ସୁତଲେ ଵର୍ତତେ ଯସ୍ଯ ଦ୍ଵାରପାଲୋ ହରିଃ ସ୍ଵଯମ୍ । ଏକଦା ଦିଗ୍ଵିଜଯେ ରାଜା ରାଵଣୋ ଲୋକରାଵଣଃ
ସେ ସୁତଳରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ଦ୍ୱାରରେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ପାହାଡ଼ିଆ ହୋଇଛନ୍ତି; ଏକଥର ଲୋକକୁ ବିପଦେ ପକାଇଥିବା ରାବଣ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପାଇଁ ଚାଲିଥିଲେ।
ପ୍ରଵିଶନ୍ସୁତଲେ ଯେନ ଭକ୍ତାନୁଗ୍ରହକାରିଣା । ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତୋ ଯୋଜନାଯୁତମତ୍ର ହି
ସେ ସୁତଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ, ତାକୁ ଭକ୍ତଙ୍କୁ କୃପା କରୁଥିବା ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଚରଣାଙ୍ଗୁଠିରେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ତଳକୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଇଥିଲେ।
ଏଵଂଭୂତାନୁଭାଵୋଽଯଂ ବଲିଃ ସର୍ଵସୁଖୈକଭୁକ୍ । ଆସ୍ତେ ସୁତଲରାଜସ୍ଥୋ ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦତଃ
ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିଲା ବଳିଙ୍କ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ସୁଖର ଏକମାତ୍ର ଭୋକ୍ତା ଓ ସୁତଳର ରାଜା ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ବସିଛନ୍ତି।
ତଲାତଲାଦିଲୋକଵର୍ଣନେଽନନ୍ତଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତୋଽଧସ୍ତାଦ୍ଵିଵରକଂ ତଲାତଲମୁଦୀରିତମ୍ । ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରୋ ମଯୋ ନାମ ତ୍ରିପୁରାଧିପତିର୍ମହାନ୍
ତଳାତଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କ ବର୍ଣ୍ଣନା: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ତାହାଠାରୁ ତଳେ ତଳାତଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ଦାନବ ରାଜା ମୟ, ତିନି ର ନାଥ, ବସିଛନ୍ତି।
ତ୍ରିଲୋକ୍ଯାଃ ଶଙ୍କରେଣାଯଂ ପାଲିତୋ ଦଗ୍ଧପୂସ୍ତ୍ରଯଃ । ଦେଵଦେଵପ୍ରସାଦାତ୍ତୁ ଲବ୍ଧରାଜ୍ଯସୁଖାସ୍ପଦଃ
ତାଙ୍କର ତିନିଟି ପୁର ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଇଥିଲା, ତଥାପି ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କ ରକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି ଓ ଦେବଦେବଙ୍କର କୃପାରେ ପୁନି ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଓ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି।
ଆଚାର୍ଯୋ ମାଯିନାଂ ସୋଽଯଂ ନାନାମାଯାଵିଶାରଦଃ । ପୂଜ୍ଯତେ ରାକ୍ଷସୈର୍ଘୋରୈଃ ସର୍ଵକାର୍ଯସମୃଦ୍ଧଯେ
ସେ ମାୟାବୀମାନେଙ୍କ ଅଧ୍ୟାପକ, ବିଭିନ୍ନ ମାୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ସମସ୍ତ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।