ଯତ୍ରାହିପ୍ରଵରାଣାଂ ଚ ଶିରଃସ୍ଥୈର୍ମଣିରଶ୍ମିଭିଃ । ନିତ୍ଯଂ ତମଃ ପ୍ରବାଧ୍ଯେତ ସଦା ପ୍ରସ୍ଫୁଟକାନ୍ତିଭିଃ
ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣିର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକରେ ଭରିଥାଏ।
ନ ଵା ଏତେଷୁ ଵସତାଂ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିରସାଯନୈଃ । ରସାନ୍ନପାନସ୍ନାନାଦ୍ଯୈର୍ନାଧଯୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାଧଯଃ
ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ, ରସାୟନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ରୋଗ କିମ୍ବା ଅସୁବିଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵଲୀପଲିତଜୀର୍ଣତ୍ଵଵୈଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଵେଦଗନ୍ଧତାଃ । ଅନୁତ୍ସାହଵଯୋଽଵସ୍ଥା ନ ବାଧନ୍ତେ କଦାଚନ
ଚମଡ଼ିର ଭାଙ୍ଗି, ପକା କେଶ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ଘାମ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅବସାଦ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
କଲ୍ଯାଣାନାଂ ସଦା ତେଷାଂ ନ ଚ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୁତଃ । ଭଗଵତ୍ତେଜସୋଽନ୍ଯତ୍ର ଚକ୍ରାଚ୍ଚୈଵ ସୁଦର୍ଶନାତ୍
ସେମାନେ ସଦା ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ି।
ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ଦୈତେଯଵଧୂନାଂ ଗର୍ଭରାଶଯଃ । ପ୍ରାଯୋ ଭଯାତ୍ପତନ୍ତ୍ଯେଵ ସ୍ରଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରକ
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସେଉଁଠି ସେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଦାଇତ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ପ୍ରାୟଃ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଝରିଯାଏ।
ଅତଲଵିତଲସୁତଲଲୋକଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପ୍ରଥମେ ଵିଵରେ ଵିପ୍ର ଅତଲାଖ୍ଯେ ମନୋରମେ । ମଯପୁତ୍ରୋ ବଲୋ ନାମ ଵର୍ତତେଽଖର୍ଵଗର୍ଵକୃତ୍
ଅତଳ, ବିତଳ ଓ ସୁତଳ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ମଧୁର ଗୁହା, ଯାହାକୁ ଅତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମାୟାଙ୍କ ପୁଅ ବଳ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସିମ ଗର୍ବରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯୋ ଯେନ ସୃଷ୍ଟା ମାଯାଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକାଃ । ମାଯାଵିନୋ ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ଯୋ ଧାରଯନ୍ତି ଚ କାଶ୍ଚନ
ସେ ନବ୍ବେଠି ପ୍ରକାରର ମାୟା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରେ। କିଛି ମାୟାବୀ ଏହି କଳାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମସାତ କରିପାରନ୍ତି।
ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ଯସ୍ଯୈଵ ବଲସ୍ଯ ବଲଶାଲିନଃ । ସ୍ତ୍ରୀଗଣା ଉପପଦ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯୋଲୋକଵିମୋହନାଃ
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳ ଜେମିତି ଉବାସି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି।
ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵୈରିଣ୍ଯଃ କାମିନ୍ଯଶ୍ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ଯା ଵୈ ବିଲାଯନଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷଂ ରହଃ
ଏହି ନାରୀମାନେ ବିଶ୍ରୁତା, କେହି ବେଶ୍ୟା, କେହି ସ୍ୱାଧୀନ, କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମିନୀ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—
ରସେନ ହାଟକାଖ୍ଯେନ ସାଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସ୍ଵଵିଲାସାଵଲୋକାନୁରାଗସ୍ମିତଵିଗୂହନୈଃ
—ସେମାନେ ହାଟକ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ମଦ ଦେଇ, ନଜର, ଖେଳ, ଭଲପାଇବା ଓ ଲୁଚିଥିବା ହସରେ—
ସଂଲାପଵିଭ୍ରମାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ରମଯନ୍ତ୍ଯପି ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ମିନ୍ନୁପଯୁକ୍ତେ ଜନୋ ମନୁତେ ବହୁଧା ସ୍ଵଯମ୍
—ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ରମଣୀୟ ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେ କେହି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ନାନା ଭାବରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି—
ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ସିଦ୍ଧୋ ନାଗାଯୁତବଲୋ ମହାନ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନଃ ସନ୍ମଦାନ୍ଧ ଇଵ କଥ୍ଯତେ
—'ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ମୋର ଶକ୍ତି ନାଗମାନଙ୍କ ଦଳ ପରି', ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଏଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ସ୍ଥିତିଶ୍ଚାତ୍ର ଅତଲସ୍ଯ ଚ ନାରଦ । ଦ୍ଵିତୀଯଵିଵରସ୍ଯାତ୍ର ଵିତଲସ୍ଯ ନିବୋଧତ
ଏଭଳି ଅତଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା, ହେ ନାରଦ; ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁହା ବିତଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଭୂତଲାଧସ୍ତଲେ ଚୈଵ ଵିତଲେ ଭଗଵାନ୍ଭଵଃ । ହାଟକେଶ୍ଵରନାମାଯଂ ସ୍ଵପାର୍ଷଦଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ଭୂମିର ତଳେ ଥିବା ବିତଳରେ, ଭଗବାନ ଭବ, ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଯ଼ଂ ଗଣମାନେ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତିକୃତସ୍ଯାପି ସର୍ଗସ୍ଯ ବୃଂହଣାଯ ଚ । ଭଵାନ୍ଯା ମିଥୁନୀଭୂଯ ଆସ୍ତେ ଦେଵାଧିପୂଜିତଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତିଆରି କରା ସୃଷ୍ଟି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ, ଭବ ଓ ଭବାନୀ ଦୁହେଁ ଏଠି ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଭଵଯୋର୍ଵୀର୍ଯସମ୍ଭୂତା ହାଟକୀ ସରିଦୁତ୍ତମା । ସମିଦ୍ଧୋ ମରୁତା ଵହ୍ନିରୋଜସା ପିବତୀଵ ହି
ଭବ ଓ ଭବାନୀଙ୍କ ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାଟକୀ ନଦୀ, ଯାହା ପବନ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସବୁକିଛିକୁ ପିଇଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ତନ୍ନିଷ୍ଠ୍ଯୂତଂ ହାଟକାଖ୍ଯଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଦୈତ୍ଯଵଲ୍ଲଭମ୍ । ଦୈତ୍ଯାଙ୍ଗନା ଭୂଷଣାର୍ହଂ ସଦା ତଂ ଧାରଯନ୍ତି ହି
ସେଠାରୁ ବହିଆସୁଥିବା ହାଟକ ନାମକ ସୁନା, ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଦାଇତ୍ୟ ନାରୀମାନେ ସେହି ସୁନାକୁ ସଦା ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ତଦ୍ବିଲାଧସ୍ତଲାତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସୁତଲାଖ୍ଯଂ ବିଲେଶ୍ଵରମ୍ । ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକୋ ବଲିର୍ନାମା ଆସ୍ତେ ଵୈରୋଚନିର୍ମୁନେ
ସେ ଗୁହାର ତଳରୁ ଯେଉଁ ସୁତଳ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି, ସେଠି ଗୁହାର ଅଧିପତି ରହନ୍ତି। ଏଠି ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ରହୁଛନ୍ତି, ହେ ମୁନି।
ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷୁଃ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସୁତଲେ ବଲିମାନଯତ୍
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ କରିବାକୁ, ଭଗବାନ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସୁତଳକୁ ବଳିଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀମାକ୍ଷିପ୍ଯ ସ୍ଥାପିତଃ କିଲ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଷ୍ଵପ୍ଯଲବ୍ଧା ଯା ସା ଶ୍ରୀସ୍ତମନୁଵର୍ତତେ
ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀକୁ ନେଇ ଦାଇତ୍ୟରାଜ ସେଠି ବସିଲେ। ଯେ ଶ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।
ତମେଵ ଦେଵଦେଵେଶମାରାଧଯତି ଭକ୍ତିତଃ । ଵ୍ଯପେତସାଧ୍ଵସୋଽଦ୍ଯାପି ଵର୍ତତେ ସୁତଲାଧିପଃ
ସେ ସୁତଳର ଅଧିପତି, ସେଇ ଦେବଦେବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେଠି ରହୁଛନ୍ତି।
ଭୂମିଦାନଫଲଂ ହ୍ଯେତତ୍ପାତ୍ରଭୂତେଽଖିଲେଶ୍ଵରେ । ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନୋ ନୈତଦ୍ଯୁକ୍ତଂ ଚ ନାରଦ
ଭୂମି ଦାନର ଫଳ ଏହି, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ପାତ୍ର ହୋଇଥିଲେ। ମହାତ୍ମାମାନେ ଏହିପରି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ହେ ନାରଦ।
ଵାସୁଦେଵେ ଭଗଵତି ପୁରୁଷାର୍ଥପ୍ରଦେ ହରୌ । ଏତଦ୍ଦାନଫଲଂ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଥା ନହି ଯୁଜ୍ଯତେ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଦାନ ଯଦି ଭଗବାନ ବାସୁଦେବ, ହରିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ମାନବ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତେବେ ଏହାର ଫଳ କେବେ ବି କୌଣସି ଦାନର ଫଳ ସହିତ ତୁଳନା କରାଯିବ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯୈଵ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ନାମାପି ଵିଵଶୋ ଗୃଣନ୍ । ସ୍ଵକୀଯକର୍ମବନ୍ଧୀଯଗୁଣାନ୍ଵିଧୁନୁତେଽଞ୍ଜସା
ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ନାମ ଅଜାଣି ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ସେ ମାନବ ନିଜ କର୍ମର ବନ୍ଧନ ଓ ଦୋଷକୁ ଶୀଘ୍ର ଛାଡ଼ିପାରେ।
ଯତ୍କ୍ଲେଶବନ୍ଧହାନାଯ ସାଂଖ୍ଯଯୋଗାଦିସାଧନମ୍ । କୁର୍ଵତେ ଯତଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଭଗଵତ୍ଯଖିଲେଶ୍ଵରେ
ଦୁଃଖର ବନ୍ଧନ ହଟାଇବା ପାଇଁ, ଯତିମାନେ ସଦା ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି।
ନ ଚାଯଂ ଭଗଵାନସ୍ମାନନୁଜଗ୍ରାହ ନାରଦ । ମାଯାମଯଂ ଚ ଭୋଗାନାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵ୍ଯତନୋତ୍ପରମ୍
ହେ ନାରଦ, ଏହି ଭଗବାନ ଆମକୁ କୌଣସି କୃପା କରିଲେ ନାହିଁ; ବରଂ, ଆମକୁ ମାୟାମୟ ଭୋଗ ଓ ଶାସନ ଦେଇଦେଲେ।
ସର୍ଵକ୍ଲେଶାଧିହେତୁଂ ତଦାତ୍ମାନୁସ୍ମୃତିମୋଷଣମ୍ । ଯଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵାନ୍ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵୋପାଯଵିଦୀଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଅଟୁଟ ଆତ୍ମସ୍ମୃତି ହରାଇଯିବା, ସେହି କାରଣକୁ ସ୍ୱୟଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଉପାୟର ଅଧିପତି, ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।
ଯାଞ୍ଜାଛଲେନାପହୃତଂ ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଦେହଶେଷକମ୍ । ଅପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଯୋପାଯ ଈଶଃ ପାଶୈର୍ଵାରୁଣସଂଭଵୈଃ
ଅନୁରୋଧର ଛଳରେ, ଆମର ଶରୀର ସହିତ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ନେଇଯିବାଗଲା, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ନ ପାରି, ଭଗବାନ ଆମକୁ ବାରୁଣୀ ପାଶରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ବନ୍ଧଯିତ୍ଵାଵମୁଚ୍ଯାପି ଗିରିଦର୍ଯାମିଵାବ୍ରଵୀତ୍ । ଅସାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ମହାମୂଢୋ ଯସ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତିଃ
ବାନ୍ଧି ଏବଂ ପୁଣି ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ଛାଡ଼ିଦେଇ, ସେ କହିଲେ: 'ଯାହାଙ୍କ ମନ୍ତ୍ରୀ ବୃହସ୍ପତି, ସେଇ ଇନ୍ଦ୍ର ବଡ଼ ମୂଢ଼'।
ପ୍ରସନ୍ନମିମମତ୍ଯର୍ଥମଯାଚଲ୍ଲୋକସମ୍ପଦମ୍ । ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମିଦମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ କିଯଦେଵାତିତୁଚ୍ଛକମ୍
ଭଗବାନ ଖୁସି ହେବାବେଳେ ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଲୋକର ସମ୍ପଦ ଓ ତିନି ଲୋକର ଶାସନ ଲାଗିଥିଲି, ଏହା କେତେ ଅର୍ଥହୀନ ଓ ତୁଚ୍ଛ!