ସୁହୃଦ୍ଭିରନୁଜୀଵାଦ୍ଯୈଃ ସଂଯୁତାଶ୍ଚ ଗୃହେଶ୍ଵରାଃ । ଈଶ୍ଵରାଦପ୍ରତିହତକାମା ମାଯାଵିନଶ୍ଚ ତେ
ସେମାନେ ମିତ୍ର, ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଘରର ଅଧିପତି ଭାବେ ରହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମାୟାର ମାହିରୁହ।
ନିଵସନ୍ତି ସଦା ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖସଂଯୁତାଃ । ମଯେନ ମାଯାଵିଭୁନା ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଚ ନିର୍ମିତାଃ
ସେମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ରହନ୍ତି। ମାୟା ନାମକ ମାୟାବୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
ପୁରଃ ପ୍ରକାମଶୋ ଭକ୍ତା ମଣିପ୍ରଵରଶାଲିନଃ । ଵିଚିତ୍ରଭଵନାଟ୍ଟାଲଗୋପୁରାଦ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ସେଠାରେ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ସହର ତିଆରି ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ବିଚିତ୍ର ଘର, ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୋପୁର ହଜାରେ ହଜାର ଅଛି।
ସଭାଚତ୍ଵରଚୈତ୍ଯାଦିଶୋଭାଢ୍ଯାଃ ସୁରଦୁର୍ଲଭାଃ । ନାଗାସୁରାଣାଂ ମିଥୁନୈଃ ସପାରାଵତସାରିକୈଃ
ସଭା, ଚତ୍ୱର, ଚୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୋଭାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସହରଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ନାଗ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ରହନ୍ତି, ସହିତେ ଟିଆଁ ଓ ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କୀର୍ଣକୃତ୍ରିମଭୂମିଶ୍ଚ ଵିଵରେଶଗୃହୋତ୍ତମୈଃ । ଅଲଙ୍କୃତାଶ୍ଚକାସନ୍ତି ଉଦ୍ଯାନାନି ମହାନ୍ତି ଚ
କୃତ୍ରିମ ଭୂମି ଉପରେ ଗୁହାର ମାଲିକମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘର ଛିଟିଏଇ ରହିଛି, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟାନ ଶୋଭାରେ ଚମକୁଛି।
ମନଃପ୍ରସନ୍ନକାରୀଣି ଫଲପୁଷ୍ପଵିଶାଲିଭିଃ । ଲଲନାନାଂ ଵିଲାସାର୍ହସ୍ଥାନୈଃ ଶୋଭିତଭାଞ୍ଜି ଚ
ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ବିହାର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଭିତ।
ନାନାଵିହଂଗମଵ୍ରାତସଂଯୁକ୍ତଜଲରାଶିଭିଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛାର୍ଣପୂରିତହ୍ରଦୈଃ ପାଠୀନସମଲଙ୍କୃତୈଃ
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ଅଛି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାଳୁକା ତଳ ଭରିଛି, ପାଠିନ ମାଛରେ ଶୋଭିତ।
ଜଲଜନ୍ତୁକ୍ଷୁବ୍ଧନୀରନୀରଜାତୈରନେକଶଃ । କୁମୁଦୋତ୍ପଲକହ୍ଲାରନୀଲରକ୍ତୋତ୍ପଲୈସ୍ତଥା
ଏଠାର ଜଳ ବହୁ ଜଳଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ, ଏଉଁଠାରେ କମଳ, କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ରହିଛି।
ତେଷୁ କୃତନିକେତାନାଂ ଵିହାରୈଃ ସଙ୍କୁଲାନି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୋତ୍ସଵକାରୈଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଵରୈଃ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଘର ବନାଇ ରହିଛନ୍ତି, ବିହାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣାଯାଏ।
ଅମରାଣାଂ ଚ ପରମାଂ ଶ୍ରିଯଂ ଚାତିଶଯନ୍ତି ଚ । ଯତ୍ର ନୈଵ ଭଯଂ କ୍ଵାପି କାଲାଙ୍ଗୈର୍ଦିନରାତ୍ରିଭିଃ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଏଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାଳ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯତ୍ରାହିପ୍ରଵରାଣାଂ ଚ ଶିରଃସ୍ଥୈର୍ମଣିରଶ୍ମିଭିଃ । ନିତ୍ଯଂ ତମଃ ପ୍ରବାଧ୍ଯେତ ସଦା ପ୍ରସ୍ଫୁଟକାନ୍ତିଭିଃ
ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣିର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକରେ ଭରିଥାଏ।
ନ ଵା ଏତେଷୁ ଵସତାଂ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିରସାଯନୈଃ । ରସାନ୍ନପାନସ୍ନାନାଦ୍ଯୈର୍ନାଧଯୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାଧଯଃ
ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ, ରସାୟନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ରୋଗ କିମ୍ବା ଅସୁବିଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵଲୀପଲିତଜୀର୍ଣତ୍ଵଵୈଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଵେଦଗନ୍ଧତାଃ । ଅନୁତ୍ସାହଵଯୋଽଵସ୍ଥା ନ ବାଧନ୍ତେ କଦାଚନ
ଚମଡ଼ିର ଭାଙ୍ଗି, ପକା କେଶ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ଘାମ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅବସାଦ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
କଲ୍ଯାଣାନାଂ ସଦା ତେଷାଂ ନ ଚ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୁତଃ । ଭଗଵତ୍ତେଜସୋଽନ୍ଯତ୍ର ଚକ୍ରାଚ୍ଚୈଵ ସୁଦର୍ଶନାତ୍
ସେମାନେ ସଦା ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ି।
ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ଦୈତେଯଵଧୂନାଂ ଗର୍ଭରାଶଯଃ । ପ୍ରାଯୋ ଭଯାତ୍ପତନ୍ତ୍ଯେଵ ସ୍ରଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରକ
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସେଉଁଠି ସେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଦାଇତ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ପ୍ରାୟଃ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଝରିଯାଏ।
ଅତଲଵିତଲସୁତଲଲୋକଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପ୍ରଥମେ ଵିଵରେ ଵିପ୍ର ଅତଲାଖ୍ଯେ ମନୋରମେ । ମଯପୁତ୍ରୋ ବଲୋ ନାମ ଵର୍ତତେଽଖର୍ଵଗର୍ଵକୃତ୍
ଅତଳ, ବିତଳ ଓ ସୁତଳ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ମଧୁର ଗୁହା, ଯାହାକୁ ଅତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମାୟାଙ୍କ ପୁଅ ବଳ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସିମ ଗର୍ବରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯୋ ଯେନ ସୃଷ୍ଟା ମାଯାଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକାଃ । ମାଯାଵିନୋ ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ଯୋ ଧାରଯନ୍ତି ଚ କାଶ୍ଚନ
ସେ ନବ୍ବେଠି ପ୍ରକାରର ମାୟା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରେ। କିଛି ମାୟାବୀ ଏହି କଳାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମସାତ କରିପାରନ୍ତି।
ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ଯସ୍ଯୈଵ ବଲସ୍ଯ ବଲଶାଲିନଃ । ସ୍ତ୍ରୀଗଣା ଉପପଦ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯୋଲୋକଵିମୋହନାଃ
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳ ଜେମିତି ଉବାସି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି।
ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵୈରିଣ୍ଯଃ କାମିନ୍ଯଶ୍ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ଯା ଵୈ ବିଲାଯନଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷଂ ରହଃ
ଏହି ନାରୀମାନେ ବିଶ୍ରୁତା, କେହି ବେଶ୍ୟା, କେହି ସ୍ୱାଧୀନ, କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମିନୀ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—
ରସେନ ହାଟକାଖ୍ଯେନ ସାଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସ୍ଵଵିଲାସାଵଲୋକାନୁରାଗସ୍ମିତଵିଗୂହନୈଃ
—ସେମାନେ ହାଟକ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ମଦ ଦେଇ, ନଜର, ଖେଳ, ଭଲପାଇବା ଓ ଲୁଚିଥିବା ହସରେ—
ସଂଲାପଵିଭ୍ରମାଦ୍ଯୈଶ୍ଚ ରମଯନ୍ତ୍ଯପି ତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ । ଯସ୍ମିନ୍ନୁପଯୁକ୍ତେ ଜନୋ ମନୁତେ ବହୁଧା ସ୍ଵଯମ୍
—ମଧୁର କଥାବାର୍ତ୍ତା ଓ ରମଣୀୟ ଖେଳ ଦ୍ୱାରା ସେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଯେ କେହି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେ ନିଜକୁ ନାନା ଭାବରେ ଭାବିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି—
ଈଶ୍ଵରୋଽହମହଂ ସିଦ୍ଧୋ ନାଗାଯୁତବଲୋ ମହାନ୍ । ଆତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନଃ ସନ୍ମଦାନ୍ଧ ଇଵ କଥ୍ଯତେ
—'ମୁଁ ସ୍ୱାମୀ, ମୁଁ ସିଦ୍ଧ, ମୋର ଶକ୍ତି ନାଗମାନଙ୍କ ଦଳ ପରି', ଏଭଳି ଭାବି ସେ ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଏଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ସ୍ଥିତିଶ୍ଚାତ୍ର ଅତଲସ୍ଯ ଚ ନାରଦ । ଦ୍ଵିତୀଯଵିଵରସ୍ଯାତ୍ର ଵିତଲସ୍ଯ ନିବୋଧତ
ଏଭଳି ଅତଳର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଗଲା, ହେ ନାରଦ; ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଗୁହା ବିତଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ଭୂତଲାଧସ୍ତଲେ ଚୈଵ ଵିତଲେ ଭଗଵାନ୍ଭଵଃ । ହାଟକେଶ୍ଵରନାମାଯଂ ସ୍ଵପାର୍ଷଦଗଣୈର୍ଵୃତଃ
ଭୂମିର ତଳେ ଥିବା ବିତଳରେ, ଭଗବାନ ଭବ, ହାଟକେଶ୍ୱର ନାମରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଯ଼ଂ ଗଣମାନେ ସହିତ ବସିଛନ୍ତି।
ପ୍ରଜାପତିକୃତସ୍ଯାପି ସର୍ଗସ୍ଯ ବୃଂହଣାଯ ଚ । ଭଵାନ୍ଯା ମିଥୁନୀଭୂଯ ଆସ୍ତେ ଦେଵାଧିପୂଜିତଃ
ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ତିଆରି କରା ସୃଷ୍ଟି ବଢ଼ିବା ପାଇଁ, ଭବ ଓ ଭବାନୀ ଦୁହେଁ ଏଠି ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଉଛନ୍ତି।
ଭଵଯୋର୍ଵୀର୍ଯସମ୍ଭୂତା ହାଟକୀ ସରିଦୁତ୍ତମା । ସମିଦ୍ଧୋ ମରୁତା ଵହ୍ନିରୋଜସା ପିବତୀଵ ହି
ଭବ ଓ ଭବାନୀଙ୍କ ଏକତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାଟକୀ ନଦୀ, ଯାହା ପବନ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ସବୁକିଛିକୁ ପିଇଯାଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ।
ତନ୍ନିଷ୍ଠ୍ଯୂତଂ ହାଟକାଖ୍ଯଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଦୈତ୍ଯଵଲ୍ଲଭମ୍ । ଦୈତ୍ଯାଙ୍ଗନା ଭୂଷଣାର୍ହଂ ସଦା ତଂ ଧାରଯନ୍ତି ହି
ସେଠାରୁ ବହିଆସୁଥିବା ହାଟକ ନାମକ ସୁନା, ଦାଇତ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରିୟ। ଦାଇତ୍ୟ ନାରୀମାନେ ସେହି ସୁନାକୁ ସଦା ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ତଦ୍ବିଲାଧସ୍ତଲାତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ସୁତଲାଖ୍ଯଂ ବିଲେଶ୍ଵରମ୍ । ପୁଣ୍ଯଶ୍ଲୋକୋ ବଲିର୍ନାମା ଆସ୍ତେ ଵୈରୋଚନିର୍ମୁନେ
ସେ ଗୁହାର ତଳରୁ ଯେଉଁ ସୁତଳ ନାମକ ଲୋକ ଅଛି, ସେଠି ଗୁହାର ଅଧିପତି ରହନ୍ତି। ଏଠି ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ବଲି, ବିରୋଚନଙ୍କ ପୁଅ, ରହୁଛନ୍ତି, ହେ ମୁନି।
ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଚ ଦେଵସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷୁଃ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍ । ତ୍ରିଵିକ୍ରମୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସୁତଲେ ବଲିମାନଯତ୍
ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ କରିବାକୁ, ଭଗବାନ ତ୍ରିବିକ୍ରମ ସୁତଳକୁ ବଳିଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଲକ୍ଷ୍ମୀମାକ୍ଷିପ୍ଯ ସ୍ଥାପିତଃ କିଲ ଦୈତ୍ଯରାଟ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଷ୍ଵପ୍ଯଲବ୍ଧା ଯା ସା ଶ୍ରୀସ୍ତମନୁଵର୍ତତେ
ତିନି ଲୋକର ଶ୍ରୀକୁ ନେଇ ଦାଇତ୍ୟରାଜ ସେଠି ବସିଲେ। ଯେ ଶ୍ରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଶ୍ରୀ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ।