ତତୋଽପ୍ଯଧସ୍ତାଦ୍ଦେଵର୍ଷେ ଯକ୍ଷାଣାଂ ଚ ସରକ୍ଷସାମ୍ । ପିଶାଚପ୍ରେତଭୂତାନାଂ ଵିହାରାଜିରମୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ତଳେ, ଦେବଋଷି, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଲୋକ ଅଛି, ଏବଂ ପିଶାଚ, ପ୍ରେତ, ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ବିହାର ସ୍ଥାନ ଅଛି।
ଅନ୍ତରିକ୍ଷଂ ଚ ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯାଵଦ୍ଵାଯୁଃ ପ୍ରଵାତି ହି । ଯାଵନ୍ମେଘାସ୍ତତୋଦ୍ଯନ୍ତି ତତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନକୋଵିଦୈଃ
ଯେଯେଉଁଠାରେ ପବନ ବହେ ଓ ମେଘ ଉଠେ, ସେଉଁଠାରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହିପରି ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି।
ତତୋଽଧସ୍ତାଦ୍ଯୋଜନାନାଂ ଶତଂ ଯାଵଦ୍ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ । ପୃଥିଵୀ ପରିସଂଖ୍ଯାତା ସୁପର୍ଣଶ୍ଯେନସାରସାଃ
ତାଠାରୁ ତଳେ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶତ ଯୋଜନା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ ଗଣନା କରାଯାଏ, ଏଉଁଠି ଗରୁଡ଼, ଶ୍ୟେନ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ହଂସାଦଯଃ ପ୍ରୋତ୍ପତନ୍ତି ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀଭଵାଃ । ଭୂସନ୍ନିଵେଶାଵସ୍ଥାନଂ ଯଥାଵଦୁପଵର୍ଣିତମ୍
ହଂସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ମାଟିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇ ଉଡ଼ିଯାନ୍ତି। ପୃଥିବୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ଅବସ୍ଥାନ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଅଧସ୍ତାଦଵନେଃ ସପ୍ତ ଦେଵର୍ଷେ ଵିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏକୈକଶୋ ଯୋଜନାନାମାଯାମୋଚ୍ଛ୍ରାଯତଃ ପୁନଃ
ପୃଥିବୀ ତଳେ, ହେ ଦେବଋଷି, ସାତଟି ଗୁହା ଅଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ଦৈର୍ଘ୍ୟ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଯୋଜନାରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଅଯୁତାନ୍ତରଵିଖ୍ଯାତାଃ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖଦାଯକାଃ । ଅତଲଂ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଵିତଲଂ ତଥା
ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ଦୂରରେ ଥିବା ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ସୁଖଦାୟକ। ପ୍ରଥମଟିକୁ ଅତଳ ଓ ଦ୍ୱିତୀୟଟିକୁ ବିତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତୃତୀଯଂ ସୁତଲଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥଂ ଵୈ ତଲାତଲମ୍ । ମହାତଲଂ ପଞ୍ଚମଂ ଚ ଷଷ୍ଠଂ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ରସାତଲମ୍
ତୃତୀୟଟିକୁ ସୁତଳ ଭାବେ କୁହାଯାଏ, ଚତୁର୍ଥଟି ହେଉଛି ତଳାତଳ, ପଞ୍ଚମଟି ମହାତଳ ଏବଂ ଷଷ୍ଠଟିକୁ ରସାତଳ ବୋଲି ଅଭିଧାନ କରାଯାଏ।
ସପ୍ତମଂ ଵିପ୍ର ପାତାଲଂ ସପ୍ତୈତେ ଵିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏତେଷୁ ବିଲସ୍ଵର୍ଗେଷୁ ଦିଵୋଽପ୍ଯଧିକମେଵ ଚ
ସପ୍ତମଟି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପାତାଳ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ସାତଟିକୁ ତଳ ଲୋକ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଏହି ଗୁହାସ୍ଥଳ ଶ୍ୱର୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଉପର ଶ୍ୱର୍ଗଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ମହିମାଶାଳୀ।
କାମଭୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯସୁଖସମୃଦ୍ଧଭୁଵନେଷୁ ଚ । ନିତ୍ଯୋଦ୍ଯାନଵିହାରେଷୁ ସୁଖାସ୍ଵାଦଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଏହି ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଆନନ୍ଦ, ଭୋଗ, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ସେଠାରେ ସଦା ଉଦ୍ୟାନ ଓ ବିହାରରେ ସୁଖର ଆସ୍ୱାଦ ମିଳେ।
ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚ କାଦ୍ରଵେଯାଶ୍ଚ ଦାନଵା ବଲଶାଲିନଃ । ନିତ୍ଯପ୍ରମୁଦିତା ରକ୍ତାଃ କଲତ୍ରାପତ୍ଯବନ୍ଧୁଭିଃ
ସେଠାରେ ଦୈତ୍ୟ, କାଦ୍ରବେୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ନିଜ ଜନାନୀ, ସନ୍ତାନ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଆସକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି।
ସୁହୃଦ୍ଭିରନୁଜୀଵାଦ୍ଯୈଃ ସଂଯୁତାଶ୍ଚ ଗୃହେଶ୍ଵରାଃ । ଈଶ୍ଵରାଦପ୍ରତିହତକାମା ମାଯାଵିନଶ୍ଚ ତେ
ସେମାନେ ମିତ୍ର, ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଘରର ଅଧିପତି ଭାବେ ରହନ୍ତି। ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କେହି ରୋକିପାରେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମାୟାର ମାହିରୁହ।
ନିଵସନ୍ତି ସଦା ହୃଷ୍ଟାଃ ସର୍ଵର୍ତୁସୁଖସଂଯୁତାଃ । ମଯେନ ମାଯାଵିଭୁନା ଯେଷୁ ଯେଷୁ ଚ ନିର୍ମିତାଃ
ସେମାନେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ଋତୁର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରି ରହନ୍ତି। ମାୟା ନାମକ ମାୟାବୀ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ସହରଗୁଡ଼ିକରେ ସେମାନେ ବାସ କରନ୍ତି।
ପୁରଃ ପ୍ରକାମଶୋ ଭକ୍ତା ମଣିପ୍ରଵରଶାଲିନଃ । ଵିଚିତ୍ରଭଵନାଟ୍ଟାଲଗୋପୁରାଦ୍ଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ସେଠାରେ ଅନେକ ଚମତ୍କାର ସହର ତିଆରି ହୋଇଛି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିରେ ଶୋଭିତ, ବିଚିତ୍ର ଘର, ଦୁର୍ଗ ଓ ଗୋପୁର ହଜାରେ ହଜାର ଅଛି।
ସଭାଚତ୍ଵରଚୈତ୍ଯାଦିଶୋଭାଢ୍ଯାଃ ସୁରଦୁର୍ଲଭାଃ । ନାଗାସୁରାଣାଂ ମିଥୁନୈଃ ସପାରାଵତସାରିକୈଃ
ସଭା, ଚତ୍ୱର, ଚୈତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୋଭାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ସହରଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ। ଏଠାରେ ନାଗ ଓ ଅସୁରମାନେ ଦମ୍ପତି ଭାବେ ରହନ୍ତି, ସହିତେ ଟିଆଁ ଓ ଶାରିକା ପକ୍ଷୀ ମଧ୍ୟ ଅଛି।
କୀର୍ଣକୃତ୍ରିମଭୂମିଶ୍ଚ ଵିଵରେଶଗୃହୋତ୍ତମୈଃ । ଅଲଙ୍କୃତାଶ୍ଚକାସନ୍ତି ଉଦ୍ଯାନାନି ମହାନ୍ତି ଚ
କୃତ୍ରିମ ଭୂମି ଉପରେ ଗୁହାର ମାଲିକମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘର ଛିଟିଏଇ ରହିଛି, ଏବଂ ବଡ଼ ବଡ଼ ଉଦ୍ୟାନ ଶୋଭାରେ ଚମକୁଛି।
ମନଃପ୍ରସନ୍ନକାରୀଣି ଫଲପୁଷ୍ପଵିଶାଲିଭିଃ । ଲଲନାନାଂ ଵିଲାସାର୍ହସ୍ଥାନୈଃ ଶୋଭିତଭାଞ୍ଜି ଚ
ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ ବିଶାଳ ଫଳ ଓ ଫୁଲରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ମହିଳାମାନେ ବିହାର କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଭିତ।
ନାନାଵିହଂଗମଵ୍ରାତସଂଯୁକ୍ତଜଲରାଶିଭିଃ । ସ୍ଵଚ୍ଛାର୍ଣପୂରିତହ୍ରଦୈଃ ପାଠୀନସମଲଙ୍କୃତୈଃ
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀମାନେ ଦଳ ଦଳ ହୋଇ ରହିଛନ୍ତି, ବଡ଼ ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ଅଛି, ସ୍ୱଚ୍ଛ ବାଳୁକା ତଳ ଭରିଛି, ପାଠିନ ମାଛରେ ଶୋଭିତ।
ଜଲଜନ୍ତୁକ୍ଷୁବ୍ଧନୀରନୀରଜାତୈରନେକଶଃ । କୁମୁଦୋତ୍ପଲକହ୍ଲାରନୀଲରକ୍ତୋତ୍ପଲୈସ୍ତଥା
ଏଠାର ଜଳ ବହୁ ଜଳଜନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ, ଏଉଁଠାରେ କମଳ, କୁମୁଦ, ଉତ୍ପଳ, ନୀଳ ଓ ରକ୍ତ ଉତ୍ପଳ ଫୁଲ ଛାଡ଼ି ରହିଛି।
ତେଷୁ କୃତନିକେତାନାଂ ଵିହାରୈଃ ସଙ୍କୁଲାନି ଚ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯୋତ୍ସଵକାରୈଶ୍ଚ ତଥୈଵ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ଵରୈଃ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଘର ବନାଇ ରହିଛନ୍ତି, ବିହାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସଙ୍ଗୀତ ଶୁଣାଯାଏ।
ଅମରାଣାଂ ଚ ପରମାଂ ଶ୍ରିଯଂ ଚାତିଶଯନ୍ତି ଚ । ଯତ୍ର ନୈଵ ଭଯଂ କ୍ଵାପି କାଲାଙ୍ଗୈର୍ଦିନରାତ୍ରିଭିଃ
ଏଠାରେ ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ରୀକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି, ଏଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କାଳ, ଦିନ କିମ୍ବା ରାତି ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ଭୟ ନାହିଁ।
ଯତ୍ରାହିପ୍ରଵରାଣାଂ ଚ ଶିରଃସ୍ଥୈର୍ମଣିରଶ୍ମିଭିଃ । ନିତ୍ଯଂ ତମଃ ପ୍ରବାଧ୍ଯେତ ସଦା ପ୍ରସ୍ଫୁଟକାନ୍ତିଭିଃ
ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଗମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ମଣିର ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ସଦା ଅନ୍ଧାର ଦୂର ହୋଇଯାଏ, ସେଠା ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକରେ ଭରିଥାଏ।
ନ ଵା ଏତେଷୁ ଵସତାଂ ଦିଵ୍ଯୌଷଧିରସାଯନୈଃ । ରସାନ୍ନପାନସ୍ନାନାଦ୍ଯୈର୍ନାଧଯୋ ନ ଚ ଵ୍ଯାଧଯଃ
ଏଠାରେ ବସୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ଔଷଧ, ରସାୟନ, ଖାଦ୍ୟ, ପାନୀୟ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ରୋଗ କିମ୍ବା ଅସୁବିଧା ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵଲୀପଲିତଜୀର୍ଣତ୍ଵଵୈଵର୍ଣ୍ଯସ୍ଵେଦଗନ୍ଧତାଃ । ଅନୁତ୍ସାହଵଯୋଽଵସ୍ଥା ନ ବାଧନ୍ତେ କଦାଚନ
ଚମଡ଼ିର ଭାଙ୍ଗି, ପକା କେଶ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରଙ୍ଗ ହ୍ରାସ, ଘାମ କିମ୍ବା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅସ୍ୱସ୍ଥତା କିମ୍ବା ଯୁବାବସ୍ଥାର ଅବସାଦ କେବେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ଭୋଗିବେ ନାହିଁ।
କଲ୍ଯାଣାନାଂ ସଦା ତେଷାଂ ନ ଚ ମୃତ୍ଯୁଭଯଂ କୁତଃ । ଭଗଵତ୍ତେଜସୋଽନ୍ଯତ୍ର ଚକ୍ରାଚ୍ଚୈଵ ସୁଦର୍ଶନାତ୍
ସେମାନେ ସଦା ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ତେଣୁ ମୃତ୍ୟୁର ଭୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ; କେବଳ ଭଗବାନଙ୍କର ତେଜ ଓ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ି।
ଯସ୍ମିନ୍ପ୍ରଵିଷ୍ଟେ ଦୈତେଯଵଧୂନାଂ ଗର୍ଭରାଶଯଃ । ପ୍ରାଯୋ ଭଯାତ୍ପତନ୍ତ୍ଯେଵ ସ୍ରଵନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମପୁତ୍ରକ
ହେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁଅ, ସେଉଁଠି ସେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଦାଇତ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଭୟରେ ପ୍ରାୟଃ ଗର୍ଭ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି ଏବଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ଝରିଯାଏ।
ଅତଲଵିତଲସୁତଲଲୋକଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ପ୍ରଥମେ ଵିଵରେ ଵିପ୍ର ଅତଲାଖ୍ଯେ ମନୋରମେ । ମଯପୁତ୍ରୋ ବଲୋ ନାମ ଵର୍ତତେଽଖର୍ଵଗର୍ଵକୃତ୍
ଅତଳ, ବିତଳ ଓ ସୁତଳ ଲୋକର ବର୍ଣ୍ଣନା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ପ୍ରଥମ ମଧୁର ଗୁହା, ଯାହାକୁ ଅତଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ମାୟାଙ୍କ ପୁଅ ବଳ ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସିମ ଗର୍ବରେ ରହୁଛନ୍ତି।
ଷଣ୍ଣଵତ୍ଯୋ ଯେନ ସୃଷ୍ଟା ମାଯାଃ ସର୍ଵାର୍ଥସାଧିକାଃ । ମାଯାଵିନୋ ଯାଶ୍ଚ ସଦ୍ଯୋ ଧାରଯନ୍ତି ଚ କାଶ୍ଚନ
ସେ ନବ୍ବେଠି ପ୍ରକାରର ମାୟା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିପାରେ। କିଛି ମାୟାବୀ ଏହି କଳାକୁ ତୁରନ୍ତ ଆତ୍ମସାତ କରିପାରନ୍ତି।
ଜୃମ୍ଭମାଣସ୍ଯ ଯସ୍ଯୈଵ ବଲସ୍ଯ ବଲଶାଲିନଃ । ସ୍ତ୍ରୀଗଣା ଉପପଦ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯୋଲୋକଵିମୋହନାଃ
ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବଳ ଜେମିତି ଉବାସି ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଅନେକ ନାରୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ତିନି ଲୋକକୁ ମୋହିତ କରନ୍ତି।
ପୁଂଶ୍ଚଲ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ସ୍ଵୈରିଣ୍ଯଃ କାମିନ୍ଯଶ୍ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ । ଯା ଵୈ ବିଲାଯନଂ ପ୍ରେଷ୍ଠଂ ପ୍ରଵିଷ୍ଟଂ ପୁରୁଷଂ ରହଃ
ଏହି ନାରୀମାନେ ବିଶ୍ରୁତା, କେହି ବେଶ୍ୟା, କେହି ସ୍ୱାଧୀନ, କେହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କାମିନୀ। ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୋଇ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ସେମାନଙ୍କ ଗୁହାରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—
ରସେନ ହାଟକାଖ୍ଯେନ ସାଧଯିତ୍ଵା ପ୍ରଯତ୍ନତଃ । ସ୍ଵଵିଲାସାଵଲୋକାନୁରାଗସ୍ମିତଵିଗୂହନୈଃ
—ସେମାନେ ହାଟକ ନାମକ ଏକ ବିଶେଷ ମଦ ଦେଇ, ନଜର, ଖେଳ, ଭଲପାଇବା ଓ ଲୁଚିଥିବା ହସରେ—