ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞାନରସୋପେତଂ ସର୍ଵେଷାମୁତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରସମଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଵେଦାର୍ଥେନୋପବୃଂହିତମ୍
ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ସମାନ ପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ବେଦର ଅର୍ଥରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଵୃତ୍ରାସୁରଵଧୋପେତଂ ନାନାଖ୍ଯାନକଥାଯୁତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯାନିଧାନଂ ତୁ ସଂସାରାର୍ଣଵତାରକମ୍
ବୃତ୍ରାସୁର ବଧର କଥା ଥିବା, ବିଭିନ୍ନ ଗଳ୍ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ଗ୍ରନ୍ଥ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଧାନା ଓ ସଂସାର ସମୁଦ୍ର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ନୌକା ସମାନ।
ଗୃହାଣ ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଯୋଗ୍ଯୋଽସି ମତିମତ୍ତରଃ । ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ନାମ ପୁରାଣଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଏହି ପୁଣ୍ୟମୟ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମେ ଏହା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଷ୍ଟାଦଶସହସ୍ରାଣାଂ ଶ୍ଲୋକାନାଂ କୁରୁ ସଂଗ୍ରହମ୍ । ଅଜ୍ଞାନନାଶନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାନଭାସ୍କରବୋଧକମ୍
ଏହାର ଅଠାର ହଜାର ଶ୍ଲୋକର ସଂକ୍ଷେପ କର; ଏହା ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର କରେ, ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ଦେଇଥାଏ।
ସୁଖଦଂ ଶାନ୍ତିଦଂ ଧନ୍ଯଂ ଦୀର୍ଘାଯୁଷ୍ଯକରଂ ଶିଵମ୍ । ଶୃଣ୍ଵତାଂ ପଠତାଂ ଚେଦଂ ପୁତ୍ରପୌତ୍ରଵିଵର୍ଧନମ୍
ଏହା ସୁଖ, ଶାନ୍ତି, ଧନ୍ୟତା, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ଦେଇଥାଏ; ଯେଉଁମାନେ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି ଓ ପଢନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୁଅ ଓ ନାତି ବଢ଼ିଯାଏ।
ଶିଷ୍ଯୋଽଯଂ ମମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଲୋମହର୍ଷଣସମ୍ଭଵଃ । ପଠିଷ୍ଯତି ତ୍ଵଯା ସାର୍ଧଂ ପୁରାଣୀଂ ସଂହିତାଂ ଶୁଭାମ୍
ମୋର ଏହି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିଷ୍ୟ, ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କ ସନ୍ତାନ, ତୁମ ସହିତ ଏହି ଶୁଭ ପୁରାଣ ସଂହିତା ପଢ଼ିବ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଂ ତେନ ପୁତ୍ରାଯ ମହ୍ଯଂ ଚ କଥିତଂ କିଲ । ମଯା ଗୃହୀତଂ ତତ୍ସର୍ଵଂ ପୁରାଣଂ ଚାତିଵିସ୍ତରମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଏବଂ ମୋତେ କୁହାଯାଇଥିଲା; ମୁଁ ସେଇ ସମସ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ପୁରାଣ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲି।
ଶୁକୋଽଧୀତ୍ଯ ପୁରାଣଂ ତୁ ସ୍ଥିତୋ ଵ୍ଯାସାଶ୍ରମେ ଶୁଭେ । ନ ଲେଭେ ଶର୍ମ ଧର୍ମାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମଜ ଇଵାପରଃ
ଶୁକଦେବ ଏହି ପୁରାଣ ପଢ଼ି ବ୍ୟାସଙ୍କ ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମରେ ରହିଥିଲେ; ତଥାପି, ଅନ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କ ପରି, ସେଇ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ମନେ ଶାନ୍ତି ମିଳିଲା ନାହିଁ।
ଏକାନ୍ତସେଵୀ ଵିକଲଃ ସ ଶୂନ୍ଯ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ନାତ୍ଯନ୍ତଭୋଜନାସକ୍ତୋ ନୋପଵାସରତସ୍ତଥା
ଏକାନ୍ତରେ ରହୁଥିବା ଲୋକଟିଏ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ଓ ଖାଲି ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ସେ ନ ଅତିରିକ୍ତ ଭୋଜନରେ ଲାଗିଥାଏ, ନ ଉପବାସରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏ।
ଚିନ୍ତାଵିଷ୍ଟଂ ଶୁକଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵ୍ଯାସଃ ପ୍ରାହ ସୁତଂ ପ୍ରତି । କିଂ ପୁତ୍ର ଚିନ୍ତ୍ଯତେ ନିତ୍ଯଂ କସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯଗ୍ରୋଽସି ମାନଦ
ଶୁକ ମନେ ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବାକୁ ଦେଖି, ବ୍ୟାସ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ କହିଲେ: 'ପୁଅ, ତୁମେ ସବୁବେଳେ କାହିଁକି ଏମିତି ଚିନ୍ତା କରୁଛ? କାହିଁକି ଏତେ ଅଶାନ୍ତ ହେଉଛ, ମାନଦାତା?'
ଆସ୍ସେ ଧ୍ଯାନପରୋ ନିତ୍ଯମୃଣଗ୍ରସ୍ତ ଇଵାଧନଃ । କା ଚିନ୍ତା ଵର୍ତତେ ପୁତ୍ର ମଯି ତାତେ ତୁ ତିଷ୍ଠତି
ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଧ୍ୟାନରେ ବସିଥାଅ, ଯେପରି ଋଣରେ ଡୁବିଥିବା ଗରିବ ଲୋକ। ପୁଅ, ମୋତେ ଥିବାବେଳେ କଣ ଚିନ୍ତା ତୁମ ମନରେ ରହିଛି?
ସୁଖଂ ଭୁଂକ୍ଷ୍ଵ ଯଥାକାମଂ ମୁଞ୍ଚ ଶୋକଂ ମନୋଗତମ୍ । ଜ୍ଞାନଂ ଚିନ୍ତଯ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଂ ଵିଜ୍ଞାନେ ଚ ମତିଂ କୁରୁ
ଯେପରି ଇଚ୍ଛା, ସେପରି ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର; ମନର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦେ। ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତାହା ଭାବିବାକୁ ଓ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ନ ଚେନ୍ମନସି ତେ ଶାନ୍ତିର୍ଵଚସା ମମ ସୁଵ୍ରତ । ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମିଥିଲାଂ ପୁତ୍ର ପାଲିତାଂ ଜନକେନ ହ
ମୋର କଥାରେ ତୁମ ମନରେ ଶାନ୍ତି ନ ଆସିଲେ, ଓ ସଦ୍ବ୍ରତ, ତେବେ ମିଥିଲାକୁ ଯାଅ, ପୁଅ, ଯାହାକୁ ଜନକ ରାଜା ଶାସନ କରୁଛନ୍ତି।
ସ ତେ ମୋହଂ ମହାଭାଗ ନାଶଯିଷ୍ଯତି ଭୂପତିଃ । ଜନକୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ଵିଦେହଃ ସତ୍ଯସାଗରଃ
ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସେ ରାଜା ତୁମ ମୋହକୁ ଦୂର କରିଦେବେ। ଜନକ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଦେହ ଏକ ସତ୍ୟର ସାଗର।
ତଂ ଗତ୍ଵା ନୃପତିଂ ପୁତ୍ର ସନ୍ଦେହଂ ସ୍ଵଂ ନିଵର୍ତଯ । ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଣାଂ ଧର୍ମାଂସ୍ତ୍ଵଂ ପୃଚ୍ଛ ପୁତ୍ର ଯଥାତଥମ୍
ପୁଅ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ତୁମ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର। ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ସଠିକ ଧର୍ମ କଣ, ତାହା ପଚାର।
ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଃ ସ ରାଜର୍ଷିର୍ବହ୍ମଜ୍ଞାନମତିଃ ଶୁଚିଃ । ତଥ୍ଯଵକ୍ତାତିଶାନ୍ତଶ୍ଚ ଯୋଗୀ ଯୋଗପ୍ରିଯଃ ସଦା
ସେ ରାଜା ଋଷି ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ। ସତ୍ୟ କହନ୍ତି, ଅତି ଶାନ୍ତ ଓ ସଦା ଯୋଗରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚନଂ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ଶୁକଶ୍ଚାରଣିସମ୍ଭଵଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଅରଣିରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଶୁକ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଦମ୍ଭୋଽଯଂ କିଲ ଧର୍ମାତ୍ମନ୍ଭାତି ଚିତ୍ତେ ମମାଧୁନା । ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଦେହଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଂ ଶାସ୍ତି ମୁଦାନ୍ଵିତଃ
ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଏହା ଏବେ ମୋ ମନରେ ଦମ୍ଭ ଭଳି ଲାଗୁଛି: ବିଦେହ ଜୀବନ୍ତାବସ୍ଥାରେ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଉଛନ୍ତି।
ଵନ୍ଧ୍ଯାପୁତ୍ର ଇଵାଭାତି ରାଜାସୌ ଜନକଃ ପିତଃ । କୁର୍ଵନ୍ ରାଜ୍ଯଂ ଵିଦେହଃ କିଂ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାଦ୍ଭୁତଃ
ସେ ରାଜା ଜନକ, ପିତା, ଜଣେ ବନ୍ଧ୍ୟାର ପୁଅ ଭଳି ଲାଗୁଛନ୍ତି; ବିଦେହ ରାଜ୍ୟ ଚଳାଉଛନ୍ତି—ଏହି ମୋର ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେହ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଭୂପଂ ଵିଦେହଂ ନୃପସତ୍ତମମ୍ । କଥଂ ତିଷ୍ଠତି ସଂସାରେ ପଦ୍ମପତ୍ରମିଵାମ୍ଭସି
ମୁଁ ରାଜା ବିଦେହ, ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେ କିପରି ସଂସାରରେ ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ପାଣିରେ ରହନ୍ତି?
ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମହାଂସ୍ତାତ ଵିଦେହେ ପରିଵର୍ତତେ । ମୋକ୍ଷଃ କିଂ ଵଦତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌଗତାନାମିଵାପରଃ
ତାତ, ବିଦେହ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଘୁରୁଛି: ମୁକ୍ତି କଣ, ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବୌଦ୍ଧମାନଙ୍କ ଭଳି, କି ଅନ୍ୟ ଭଳି?
କଥଂ ଭୁକ୍ତମଭୁକ୍ତଂ ସ୍ଯାଦକୃତଂ ଚ କୃତଂ କଥମ୍ । ଵ୍ଯଵହାରଃ କଥଂ ତ୍ଯାଜ୍ଯ ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ମହାମତେ
ଖାଇଥିବା ଅଖାଇଥିବା କିପରି ହୁଏ, କରିନଥିବା କିପରି କରାଯାଇଥିବା ହୁଏ? ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କ ସହ ବ୍ୟବହାର କିପରି ଛାଡିବା ଉଚିତ?
ମାତା ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ଭାର୍ଯା ଭଗିନୀ କୁଲଟା ତଥା । ଭେଦାଭେଦଃ କଥଂ ନ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦ୍ଯେତନ୍ମୁକ୍ତତା କଥମ୍
ମା, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଭଉଣୀ, ଏବଂ ବେଶ୍ୟା—କିପରି ତଥା ଭିନ୍ନତା ଓ ଅଭିନ୍ନତା ନ ଥାଏ? ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ମୁକ୍ତି କଣ?
କଟୁ କ୍ଷାରଂ ତଥା ତୀକ୍ଷ୍ଣାଂ କଷାଯଂ ମିଷ୍ଟମେଵ ଚ । ରସନା ଯଦି ଜାନାତି ଭୁଂକ୍ତେ ଭୋଗାନନୁତ୍ତମାନ୍
ଜିହ୍ବା କଟୁ, ଖାର, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଷାୟ ଓ ମିଠା ରସ ଜାଣିଥିଲେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଶୀତୋଷ୍ଣୁସୁଖଦୁଃଖାଦିପରିଜ୍ଞାନଂ ଯଦା ଭଵେତ୍ । ମୁକ୍ତତା କୀଦୃଶୀ ତାତ ସନ୍ଦେହୋଽଯଂ ମମାଦ୍ଭୁତଃ
ଯେବେ ଶୀତ, ଉଷ୍ଣ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଅନୁଭବ ଜଣାପଡ଼େ, ତେବେ ଏହି ମୁକ୍ତି କିପରି, ତାତ? ଏହି ମୋର ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ସନ୍ଦେହ।
ଶତ୍ରୁମିତ୍ରପରିଜ୍ଞାନଂ ଵୈରଂ ପ୍ରୀତିକରଂ ସଦା । ଵ୍ଯଵହାରେ ପରେ ତିଷ୍ଠନ୍କଥଂ ନ କୁରୁତେ ନୃପଃ
ଶତ୍ରୁ ଓ ମିତ୍ରକୁ ଚିହ୍ନିବା, ଦ୍ୱେଷ ଓ ପ୍ରେମକୁ ସଦା ଅନୁଭବ କରିବା ସତ୍ୱେ, ରାଜା ସଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ରହି କିପରି ସେମାନେ ଉପରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ?
ଚୌରଂ ଵା ତାପସଂ ଵାପି ସମାନଂ ମନ୍ଯତେ କଥମ୍ । ଅସମା ଯଦି ବୁଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାନ୍ମୁକ୍ତତା ତର୍ହି କୀଦୃଶୀ
ଏକ ଚୋର ଓ ଏକ ତାପସଙ୍କୁ କିପରି ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖିପାରିବେ? ଯଦି ବିବେକ ନଥାଏ, ତେବେ ସେ କେମିତି ମୁକ୍ତି ହେବ?
ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵୋ ନ ମେ କଶ୍ଚିଜ୍ଜୀଵନ୍ମୁକ୍ତଶ୍ଚ ଭୂପତିଃ । ଶଙ୍କେଯଂ ମହତୀ ତାତ ଗୃହେ ମୁକ୍ତଃ କଥଂ ନୃପଃ
ମୁଁ କେବେ ଜୀବନ୍ମୁକ୍ତ ଓ ରାଜା ହୋଇଥିବା କାହାକୁ ଦେଖିନାହିଁ, ରାଜା! ମୋର ଏହି ଭାରି ସନ୍ଦେହ ଅଛି—ଘରେ ରୁହି ରାଜା କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ?
ଦିଦୃକ୍ଷା ମହତୀ ଜାତା ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଂ ଭୂପତିଂ ତଥା । ସନ୍ଦେହଵିନିଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ଗଚ୍ଛାମି ମିଥିଲାଂ ପ୍ରତି
ସେଇ ରାଜାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣି ମୋର ଭିତରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମିଛି; ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ମିଥିଳାକୁ ଯିବି।
ଶୁକସ୍ଯ ରାଜମନ୍ଦିରପ୍ରଵେଶଵର୍ଣନମ୍ ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପିତରଂ ପୁତ୍ରଃ ପାଦଯୋଃ ପତିତଃ ଶୁକଃ । ବଦ୍ଧାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚେଦଂ ଗନ୍ତୁକାମୋ ମହାମନାଃ
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କହି ପୁଅ ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଦରେ ପଡ଼ିଲେ, ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ, ମନରେ ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛା ନେଇ ବିଦାୟ ନେବାକୁ ଚାହିଁଲେ।