ଏକୈକରାଶୌ ପର୍ଯେତି ସର୍ଵାନ୍ ରାଶୀନ୍ମହାଗ୍ରହଃ । ସର୍ଵେଷାମଶୁଭୋ ମନ୍ଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ କାଲଵିଦାଂ ଵରୈଃ
ଏହି ମହାଗ୍ରହ ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଶି ଉପରେ ଏକେକ ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ; ସମୟଜ୍ଞମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଏହି ମନ୍ଦ ଗ୍ରହକୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅଶୁଭ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ତତ ଉତ୍ତରତଃ ପ୍ରୋକ୍ତମେକାଦଶସୁଲକ୍ଷକୈଃ । ଯୋଜନୈଃ ପରିସଂଖ୍ଯାତଂ ସପ୍ତର୍ଷୀଣାଂ ଚ ମଣ୍ଡଲମ୍
ତାପରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ଏଗାରି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ସପ୍ତର୍ଷିମାଣ୍ଡଳ ବିବରଣା କରାଯାଏ।
ଧ୍ରୁଵମଣ୍ଡଲସଂସ୍ଥାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥର୍ଷିମଣ୍ଡଲାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରମାଣତଃ । ଲକ୍ଷୈସ୍ତ୍ରଯୋଦଶମିତୈଃ ପରମଂ ଵୈଷ୍ଣଵଂ ପଦମ୍
ଧ୍ରୁବମାଣ୍ଡଳର ଅବସ୍ଥିତି ବିବରଣା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସପ୍ତର୍ଷିମାଣ୍ଡଳଠାରୁ ଉପରେ, ଏକ କୋଟି ତିନି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପରମ ନିବାସ ଅଛି।
ମହାଭାଗଵତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵର୍ତତେ ଲୋକଵନ୍ଦିତଃ । ଔତ୍ତାନପାଦିରିନ୍ଦ୍ରେଣ ଵହ୍ନିନା କଶ୍ଯପେନ ଚ
ସେଠାରେ ମହାଭାଗବତ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଧ୍ରୁବ, ଯିଁଁ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଅଉତ୍ତାନପାଦ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ କଶ୍ୟପ ସହିତ ଅବସ୍ଥିତ।
ଧର୍ମେଣ ସହ ଚୈଵାସ୍ତେ ସମକାଲଯୁଜା ଧ୍ରୁଵଃ । ବହୁମାନଂ ଦକ୍ଷିଣତଃ କୁର୍ଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରେକ୍ଷକୈଃ ସଦା
ଧ୍ରୁବ ଧର୍ମ ସହିତ, ଯିଁଁ ସମାନ ବୟସର, ସେଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ଅଧିକ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଆଜୀଵ୍ଯଃ କଲ୍ପଜୀଵିନାମୁପାସ୍ତେ ଭଗଵତ୍ପଦମ୍ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାନାଂ ସର୍ଵେଷାଂ ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଭାଦିନାମ୍
ଯେଉଁମାନେ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଏହି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପଦକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
କାଲେନାନିମିଷେଣାଯଂ ଭ୍ରାମ୍ଯତାଂ ଵ୍ଯକ୍ତରଂହସା । ଅଵଷ୍ଟମ୍ଭସ୍ଥାଣୁରିଵ ଵିହିତଶ୍ଚେଶ୍ଵରେଣ ସଃ
ଅନିମିଷ ଏବଂ ବେଗବାନ୍ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି, ଧ୍ରୁବ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଥିବା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥିତ।
ଭାସତେ ଭାସଯନ୍ଭାସା ସ୍ଵୀଯଯା ଦେଵପୂଜିତଃ । ମେଢିସ୍ତମ୍ଭେ ଯଥା ଯୁକ୍ତାଃ ପଶଵଃ କର୍ଷଣାର୍ଥକାଃ
ଧ୍ରୁବ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଆଲୋକିତ କରେ, ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଚାଷ ପାଇଁ ମେଢି ଦଣ୍ଡକୁ ଗାଁଠି ଦେଇ ପଶୁମାନେ ଯେପରି ଚଳିଥାଏ, ସେପରି।
ମଣ୍ଡଲାନି ଚରନ୍ତୀମେ ସଵନତ୍ରିତଯେନ ଚ । ଏଵଂ ଗ୍ରହାଦଯଃ ସର୍ଵେ ଭଗଣାଦ୍ଯା ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଏହି ମାଣ୍ଡଳମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ; ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଦି ଅନୁସାରେ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଅନ୍ତର୍ବହିର୍ଵିଭାଗେନ କାଲଚକ୍ରେ ନିଯୋଜିତାଃ । ଧ୍ରୁଵମେଵାଵଲମ୍ବ୍ଯାଶୁ ଵାଯୁନୋଦୀରିତାଶ୍ଚ ତେ
ଭିତର ଓ ବାହାର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସମୟ ଚକ୍ରରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୋଇଛନ୍ତି; ଧ୍ରୁବକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ପବନ ଦ୍ୱାରା ତେଜରେ ଚଳିଥାନ୍ତି।
ଆକଲ୍ପାନ୍ତଂ ଚ କ୍ରମନ୍ତି ଖେ ଶ୍ଯେନାଦ୍ଯାଃ ଖଗା ଇଵ । କର୍ମସାରଥଯୋ ଵାଯୁଵଶଗାଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଭଳି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି; ସମସ୍ତେ କର୍ମର ନିୟମରେ, ପବନର ଶକ୍ତିରେ ଚାଳିତ ହୋଇ ଯାଆନ୍ତି।
ଏଵଂ ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରକୃତେଃ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଚ । ସଂଯୋଗାନୁଗୃହୀତାସ୍ତେ ଭୂମୌ ନ ନିପତନ୍ତି ଚ
ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ତାରାମଣ୍ଡଳ, ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷର ଏକତାରେ ନିର୍ଭର କରି, ପୃଥିବୀରେ ପଡ଼ି ନଯାଆନ୍ତି।
ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରଂ କେଚିଦେତଚ୍ଛିଶୁମାରସ୍ଵରୂପକମ୍ । ସୋପଯୋଗଂ ଭଗଵତୋ ଯୋଗଧାରଣକର୍ମଣି
କିଛି ଲୋକ ଏହି ତାରାମଣ୍ଡଳର ଚକ୍ରକୁ ଶିଶୁମାର ଆକୃତି ଭାବେ କହନ୍ତି, ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କର ଯୋଗ ଧ୍ୟାନରେ ଉପଯୋଗୀ।
ଯସ୍ଯାର୍ଵାକ୍ଶିରସଃ କୁଣ୍ଡଲୀଭୂତଵପୁଷୋ ମୁନେ । ପୁଚ୍ଛାଗ୍ରେ କଲ୍ପିତୋ ଯୋଽଯଂ ଧ୍ରୁଵ ଉତ୍ତାନପାଦଜଃ
ମୁନି, ଏହି ଗୋଟିଏ ଗୁଞ୍ଜି ଆକୃତିର ତଳ ମୁଣ୍ଡରେ, ପୁଛର ଟିପରେ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ ସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ଲାଙ୍ଗୂଲେଽସ୍ଯ ଚ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରଜାପତିରକଲ୍ମଷଃ । ଅଗ୍ନିରିନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ଧର୍ମଶ୍ଚ ତିଷ୍ଠନ୍ତେ ସୁରପୂଜିତାଃ
ଏହାର ପୁଛରେ ନିର୍ମଳ ପ୍ରଜାପତି ବସିଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନି, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଧର୍ମ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଧାତା ଵିଧାତା ପୁଚ୍ଛାନ୍ତେ କଟ୍ଯାଂ ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତତଃ । ଦକ୍ଷିଣାଵର୍ତଭୋଗେନ କୁଣ୍ଡଲାକାରମୀଯୁଷଃ
ପୁଛର ଶେଷରେ ଧାତା ଓ ବିଧାତା ଅଛନ୍ତି; କଟିରେ ସପ୍ତ ଋଷି ଅଛନ୍ତି, ପୁଛ ଡାହାଁ ଦିଗକୁ ଗୁଞ୍ଜି ଏକ ଚକ୍ର ଆକୃତି ନେଇଛି।
ଉତ୍ତରାଯଣଭାନୀହ ଦକ୍ଷପାର୍ଶ୍ଵେଽର୍ପିତାନି ଚ । ଦକ୍ଷିଣାଯନଭାନୀହ ସଵ୍ଯେ ପାର୍ଶ୍ଵେଽର୍ପିତାନି ଚ
ଏଠାରେ ଉତ୍ତରାୟଣର ତାରାମାନେ ଡାହାଁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖାଯାଇଛି, ଓ ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ତାରାମାନେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରଖାଯାଇଛି।
କୁଣ୍ଡଲାଭୋଗଵେଶସ୍ଯ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋରୁଭଯୋରପି । ସମସଂଖ୍ଯାଶ୍ଚାଵଯଵା ଭଵନ୍ତି କଜନନ୍ଦନ
ଏହି ଗୁଞ୍ଜି ଆକୃତିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ, କଜନନ୍ଦନ, ଅଙ୍ଗମାନେ ସମାନ ସଂଖ୍ୟାରେ ଅଛନ୍ତି।
ଅଜଵୀଥୀ ପୃଷ୍ଠଭାଗେ ଆକାଶସରିଦୌଦରେ । ପୁନର୍ଵସୁଶ୍ଚ ପୁଷ୍ଯଶ୍ଚ ଶ୍ରୋଣ୍ଯୌ ଦକ୍ଷିଣଵାମଯୋଃ
ଅଜାର ପଥ ପୃଷ୍ଠରେ, ଆକାଶ ନଦୀ ଉଦରରେ, ପୁନର୍ବସୁ ଓ ପୁଷ୍ୟ ବାମ ଓ ଡାହାଁ କୁଳେ ଅଛନ୍ତି।
ଆର୍ଦ୍ରାଶ୍ଲେଷେ ପଶ୍ଚିମଯୋଃ ପାଦଯୋର୍ଦକ୍ଷଵାମଯୋଃ । ଅଭିଜିଚ୍ଚୋତ୍ତରାଷାଢା ନାସଯୋର୍ଦକ୍ଷଵାମଯୋଃ
ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ଶ୍ଳେଷା ବାମ ଓ ଡାହାଁ ପାଦରେ, ଅଭିଜିତ ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ବାମ ଓ ଡାହାଁ ନାକରେ ଅଛନ୍ତି।
ଯଥାସଂଖ୍ଯଂ ଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶ୍ରୁତିଶ୍ଚ ଜଲଭଂ ତଥା । କଲ୍ପିତେ କଲ୍ପନାଵିଦ୍ଭିର୍ନେତ୍ରଯୋର୍ଦକ୍ଷଵାମଯୋଃ
ଦେବଋଷି, କ୍ରମକ୍ରମେ କାନ ଓ ଜଳ ଚିହ୍ନ, ବିନ୍ୟାସ କୁଶଳ ଲୋକମାନେ ବାମ ଓ ଡାହାଁ ଚକ୍ଷୁରେ ରଖିଛନ୍ତି।
ଧନିଷ୍ଠା ଚୈଵ ମୂଲଂ ଚ କର୍ଣଯୋର୍ଦକ୍ଷଵାମଯୋଃ । ମଘାଦୀନ୍ଯଷ୍ଟଭାନୀହ ଦକ୍ଷିଣାଯନଗାନି ଚ
ଧନିଷ୍ଠା ଓ ମୂଳ ବାମ ଓ ଡାହାଁ କାନରେ ଅଛି; ମଘା ଆଦି ଆଠି ତାରା, ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଚଳିଥିବା, ଏଠାରେ ରଖାଯାଇଛି।
ଯୁଞ୍ଜୀତ ଵାମପାର୍ଶ୍ଵୀଯଵଂକ୍ରିଷୁ କ୍ରମତୋ ମୁନେ । ତଥୈଵ ମୃଗଶୀର୍ଷାଦୀନ୍ଯୁଦଗ୍ଭାନି ଚ ଯାନି ହି
ମୁନି, ସେମାନେ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱର ଗଠିଠିରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ; ଏଭଳି, ମୃଗଶିର୍ଷ ଆଦି ଉତ୍ତରାୟଣର ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଦକ୍ଷପାର୍ଶ୍ଵେ ଵଂକ୍ରିକେଷୁ ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯେନ ଯୋଜଯେତ୍ । ଶତତାରା ତଥା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ସ୍କନ୍ଧଯୋର୍ଦକ୍ଷଵାମଯୋଃ
ଡାହାଁ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗଠିଠିରେ ବିପରୀତ କ୍ରମରେ ଯୋଡ଼ିବା ଉଚିତ; ଶତଭିଷା ଓ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ବାମ ଓ ଡାହାଁ କନ୍ଧରେ ଅଛି।
ଅଗସ୍ତିଶ୍ଚୋତ୍ତରହନାଵଧରାଯାଂ ହନୌ ଯମଃ । ମୁଖେଷ୍ଵଙ୍ଗାରକଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ମନ୍ଦଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଉପସ୍ଥକେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଉପର ହନୁରେ, ଯମ ତଳ ହନୁରେ, ଅଙ୍ଗାରକ ମୁଖରେ ଅଛି, ମନ୍ଦା ଉପସ୍ଥାନରେ ଅଛି।
ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚ କକୁଦି ଵକ୍ଷସ୍ଯର୍କୋ ଗ୍ରହାଧିପଃ । ନାରାଯଣଶ୍ଚ ହୃଦଯେ ଚନ୍ଦ୍ରୋ ମନସି ତିଷ୍ଠତି
ବୃହସ୍ପତି କକୁଡ଼ରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗ୍ରହମାନ୍ୟ ଭାବେ ଛାତିରେ, ନାରାୟଣ ହୃଦୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ମନରେ ବସିଛନ୍ତି।
ସ୍ତନଯୋରଶ୍ଵିନୌ ନାଭ୍ଯାମୁଶନାଃ ପରିକୀର୍ତିତଃ । ବୁଧଃ ପ୍ରାଣାପାନଯୋଶ୍ଚ ଗଲେ ରାହୁଶ୍ଚ କେତଵଃ
ସ୍ତନରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦ୍ୱୟ, ନାଭିରେ ଉଶନା, ବୁଧ ପ୍ରାଣ ଓ ଗଳରେ, ରାହୁ ଓ କେତୁ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ସର୍ଵାଙ୍ଗେଷୁ ତଥା ରୋମକୂପେ ତାରାଗଣାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ଏତଦ୍ଭଗଵତୋ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସର୍ଵଦେଵମଯଂ ଵପୁଃ
ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଓ ରୋମ କୁପରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଅଛି; ଏହି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦେହ, ସମସ୍ତ ଦେବମୟ।
ସନ୍ଧ୍ଯାଯାଂ ପ୍ରତ୍ଯହଂ ଧ୍ଯାଯେତ୍ପ୍ରଯତୋ ଵାଗ୍ଯତୋ ମୁନିଃ । ନିରୀକ୍ଷମାଣଶ୍ଚୋତ୍ତିଷ୍ଠେନ୍ମନ୍ତ୍ରେଣାନେନ ଧୀଶ୍ଵରଃ
ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ପ୍ରତିଦିନ, ଯିଏ ମନ ଓ ଭାଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ସେ ମୁନି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏହି ମନ୍ତ୍ରକୁ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ସେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ଦେଖିବା ଓ ଉଠିବା ଉଚିତ୍।
ନମୋ ଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକାଯ କାଲାଯାନିମିଷାଂ ପତଯେ ମହାପୁରୁଷାଯାଭିଧୀମହୀତି
ଯେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଲୋକର ନାଥ, କାଳ, ନିଦ୍ରାହୀନମାନଙ୍କର ଅଧିପତି, ମହାପୁରୁଷ, ତାଙ୍କୁ ଆମେ ଶିର ନମାଉଛୁ, ଏହିପରି କହିବା ଉଚିତ୍।