ପର୍ଯେତି କାଲଚକ୍ରାତ୍ମା ଦ୍ଯୁମଣିଃ କାଲବୁଦ୍ଧଯେ । ତଥା ଚାନ୍ଯେ ଗ୍ରହାଃ ସୋମାଦଯୋ ଯେ ଦିଗ୍ଵିଚାରିଣଃ
ଦ୍ୟୁମଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୟର ଚକ୍ର ଭାବେ, ସମୟ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଆଦି, ଦିଗ୍ଦିଗନ୍ତରେ ଚଳନ୍ତି।
ନକ୍ଷତ୍ରୈଃ ସହ ଚୋଦ୍ଯନ୍ତି ସହ ଚାସ୍ତଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ । ଏଵଂ ମୁହୂର୍ତେନ ରଥୋ ଭାନୋରଷ୍ଟଶତାଧିକମ୍
ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ସେମାନେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥ ଅଠଶେ ଯୋଜନାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର ଯାଏ।
ଯୋଜନାନାଂ ଚତୁସ୍ତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷାଣି ଭ୍ରମତି ପ୍ରଭୁଃ । ତ୍ରଯୀମଯଶ୍ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ପୁରୀଷୁ ଚ ସମୀରଣାତ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ବେଦ ରୂପୀ, ଚାରି ଦିଗ ଓ ନଗର ମଧ୍ୟରେ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ତିନି ଲକ୍ଷ ବିଶି ଯୋଜନା ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି।
ପ୍ରଵହାଖ୍ଯାତ୍ସଦା କାଲଚକ୍ରଂ ପର୍ଯେତି ଭାନୁମାନ୍ । ଯସ୍ଯ ଚକ୍ରଂ ରଥସ୍ଯୈକଂ ଦ୍ଵାଦଶାରଂ ତ୍ରିନାଭିକମ୍
ଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ପ୍ରବହ ନାମକ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ସମୟ ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚନ୍ତି। ତାଙ୍କର ରଥର ଏକ ଚକ୍ର, ବାରଟି ଶଳାକା ଓ ତିନିଟି ନାଭି ଅଛି।
ଷଣ୍ନେମି କଵଯସ୍ତଂ ଚ ଵତ୍ସରାତ୍ମକମୂଚିରେ । ମେରୁମୂର୍ଧନି ତସ୍ଯାକ୍ଷୋ ମାନସୋତ୍ତରପର୍ଵତେ
ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି, ଏହି ଛଅ ନେମି ବର୍ଷର ଚିହ୍ନ। ତାହାର ଧୁର ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର, ମାନସୋତ୍ତର ପର୍ବତ ଉପରେ ଅଛି।
କୃତେତରଵିଭାଗୋ ଯଃ ପ୍ରୋତଂ ତତ୍ର ରଥାଙ୍ଗକମ୍ । ତୈଲକାରକଯନ୍ତ୍ରେଣ ଚକ୍ରସାମ୍ଯଂ ପରିଭ୍ରମନ୍
ଅନ୍ୟ ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ବିଭାଗ ସେଠି ନିଶ୍ଚିତ। ରଥର ଦେହ ସେଠି ଗଠିତ, ତେଲ ଚକ୍ର ଯନ୍ତ୍ର ପରି ସମତୁଳିତ ଭାବେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।
ମାନସୋତ୍ତରନାମ୍ନୀହ ଗିରୌ ପର୍ଯେତି ଚାଂଶୁମାନ୍ । ତସ୍ମିନ୍ନକ୍ଷେ କୃତଂ ମୂଲଂ ଦ୍ଵିତୀଯୋଽକ୍ଷୋ ଧ୍ରୁଵେ କୃତଃ
ମାନସୋତ୍ତର ନାମକ ପର୍ବତରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିଯାଉଛନ୍ତି । ସେଇ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପ୍ରଥମ ଧୁରା ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ଧୁରା ତୁ ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ଲଗାଯାଇଛି ।
ତୁର୍ଯମାନେନ ତୈଲସ୍ଯ ଯନ୍ତ୍ରାକ୍ଷଵଦିତୀରିତଃ । କୃତୋପରିତନୋ ଭାଗଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଜଗତାଂ ପତେଃ
ଏଠି ଚକର ଧୁରାରେ ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ତେଲ ଯେପରି ଥାଏ, ସେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉପର ଅଂଶ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।
ରଥନୀଡସ୍ତୁ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷଯୋଜନମାଯତଃ । ତତ୍ତୁର୍ଯଭାଗତଃ ସୋଽଯଂ ପରିଣାହେନ କୀର୍ତିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ମଞ୍ଚ ଛଅ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ଭାଗ ଭାବେ ତାହାର ପରିଧି ଦ୍ୱାରା ମାପାଯାଇଛି ।
ତାଵାନର୍କରଥସ୍ଯାତ୍ର ଯୁଗସ୍ତସ୍ମିନ୍ହଯାଃ ଶୁଭାଃ । ସପ୍ତଚ୍ଛନ୍ଦୋଽଭିଧାନାଶ୍ଚ ସୂରସୂତେନ ଯୋଜିତାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥର ଯୁଗ ଏତେ ବଡ଼, ଏହି ଯୁଗରେ ସାତି ଶୁଭ ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ଛନ୍ଦ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥଚାଳକ ଦ୍ୱାରା ଯୋଗାଯୋଗ ହୋଇଛନ୍ତି ।
ଵହନ୍ତି ଦେଵମାଦିତ୍ଯଂ ଲୋକାନାଂ ସୁଖହେତଵେ । ପୁରସ୍ତାତ୍ସଵିତୁଃ ସୂତୋଽରୁଣଃ ପଶ୍ଚାନ୍ନିଯୋଜିତଃ
ସେମାନେ ଦେବତା ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୁଖର କାରଣ, ଉଠାଇ ନେଉଛନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବଦିଗରେ ରଥଚାଳକ ଅରୁଣ ବସିଛନ୍ତି, ପଛରେ ତାଙ୍କର ରଶ୍ମି ଧରାଯାଇଛି ।
ସୌତ୍ଯେ କର୍ମଣି ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵର୍ତତେ ଗରୁଡାଗ୍ରଜଃ । ତଥୈଵ ବାଲଖିଲ୍ଯାଖ୍ଯା ଋଷଯୋଽଙ୍ଗୁଷ୍ଠପର୍ଵକାଃ
ଏହି ରଥଚାଳକ କାମରେ ଗରୁଡ଼ଙ୍କ ଭାଇ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରିଛନ୍ତି । ଏହିପରି ବାଳଖିଲ୍ୟ ନାମକ ଋଷିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଗଠିଏ ଦଳ ପରି ଛୋଟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ।
ପ୍ରମାଣେନ ପରିଖ୍ଯାତାଃ ଷଷ୍ଟିସାହସ୍ରସଂଖ୍ଯକାଃ । ସ୍ତୁଵନ୍ତି ପୁରତଃ ସୂର୍ଯଂ ସୂକ୍ତଵାକ୍ଯୈଃ ସୁଶୋଭନୈଃ
ସେମାନେ ସଠି ହଜାର ଗଣନାରେ ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ସୁନ୍ଦର ସ୍ତୁତି ଓ ମନ୍ତ୍ରରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ।
ତଥା ଚାନ୍ଯେ ଚ ଋଷଯୋ ଗନ୍ଧର୍ଵା ଅପ୍ସରୋରଗାଃ । ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ଯାତୁଧାନାଶ୍ଚ ଦେଵାଃ ସର୍ଵେ ପରେଶ୍ଵରମ୍
ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ନାଗ, ଗ୍ରାମପତି, ଯାତୁଧାନ ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ।
ଏକୈକଶଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ମାସି ମାସି ଵିରୋଚନମ୍ । ସାର୍ଧଲକ୍ଷୋତ୍ତରଂ କୋଟିନଵକଂ ଭୂମିମଣ୍ଡଲମ୍
ପ୍ରତି ମାସରେ ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଦଳ ଏହି ଭୂମିମଣ୍ଡଳକୁ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି, ଯାହାର ଆୟତନ ନଅ କୋଟି ଏବଂ ଏକ ଲକ୍ଷ ପଞ୍ଚହଜାର ଯୋଜନ ।
ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ଯୋଜନାନାଂ ସ ଗଵ୍ଯୂତ୍ଯୁତ୍ତରଂ କ୍ଷଣାତ୍ । ପର୍ଯେତି ଦେଵଦେଵେଶୋ ଵିଶ୍ଵଵ୍ଯାପୀ ନିରନ୍ତରମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ବ୍ୟାପି ଥିବା, ସେଇ ପ୍ରଭୁ ଏକ କ୍ଷଣରେ ଗବ୍ୟୂତି ଚାରିପାଖରୁ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିରନ୍ତର ଚଳନ କରନ୍ତି ।
ସୋମାଦିଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅଥାତଃ ଶ୍ରୂଯତାଂ ଚିତ୍ରଂ ସୋମାଦୀନାଂ ଗମାଦିକମ୍ । ତଦ୍ଗତ୍ଯନୁସୃତା ନୄଣାଂ ଶୁଭାଶୁଭନିଦର୍ଶନା
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ବର୍ତ୍ତମାନ ସୋମ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ ଗତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ସେମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳ ଦେଖାଏ ।
ଯଥା କୁଲାଲଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତା ଭ୍ରମତାଂ ସହ । ତଦାଶ୍ରଯାଣାଂ ଚ ଗତିରନ୍ଯା କୀଟାଦିନାଂ ଭଵେତ୍
ଯେପରି କୁମ୍ଭାର ଚକା ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ତାହାରେ ଲାଗିଥିବା ସବୁ ଜିନିଷ ଏକାସାଥି ଘୁରେ, କିନ୍ତୁ ତାହାଉପରେ ଥିବା ପୋକମାନଙ୍କର ଚଳାଚଳ ଭିନ୍ନ ହୁଏ ।
ଏଵଂ ହି ରାଶିଵୃନ୍ଦେନ କାଲଚକ୍ରେଣ ତେନ ଚ । ମେରୁଂ ଧୁରଂ ଚ ସରତାଂ ପ୍ରାଦକ୍ଷିଣ୍ଯେନ ସର୍ଵଦା
ଏହିପରି ରାଶିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଓ କାଳଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା, ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ଧୁରା ସବୁବେଳେ ଡାହାଣ ପଟେ ପରିକ୍ରମା କରାଯାଏ ।
ଗ୍ରହାଣାଂ ଭାନୁମୁଖ୍ଯାନାଂ ଗତିରନ୍ଯୈଵ ଦୃଶ୍ଯତେ । ନକ୍ଷତ୍ରାନ୍ତରଗାମିତ୍ଵାଦ୍ଭାନ୍ତରେ ଗମନଂ ତଥା
ଗ୍ରହମାନଙ୍କର, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ନେଇ, ଚଳାଚଳ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରୁଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର ଗତି ଭିନ୍ନ ହୁଏ ।
ଗତିଦ୍ଵଯଂ ଚାଵିରୁଦ୍ଧଂ ସର୍ଵତ୍ରୈଷ ଵିନିର୍ଣଯଃ । ସ ଏଵ ଭଗଵାନାଦିପୁରୁଷୋ ଲୋକଭାଵନଃ
ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଚଳାଚଳ କୌଣସି ବିରୋଧ କରେନାହିଁ । ସମସ୍ତଠାରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ହୋଇଛି । ସେଇ ଭଗବାନ୍, ଆଦିପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ।
ନାରାଯଣୋଽଖିଲାଧାରୋ ଲୋକାନାଂ ସ୍ଵସ୍ତଯେ ଭ୍ରମନ୍ । କର୍ମଶୁଦ୍ଧିନିମିତ୍ତଂ ତୁ ଆତ୍ମାନଂ ଵୈ ତ୍ରଯୀମଯମ୍
ନାରାୟଣ, ଯିଏ ସମସ୍ତର ଆଧାର, ଲୋକମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଚଳନ କରନ୍ତି । କର୍ମ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ସେ ନିଜେ ତିନି ବେଦର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
କଵିଭିଶ୍ଚୈଵ ଵେଦେନ ଵିଜିଜ୍ଞାସ୍ଯୋଽର୍କଧାଭଵତ୍ । ଷଟ୍ସୁ କ୍ରମେଣ ଋତୁଷୁ ଵସନ୍ତାଦିଷୁ ଚ ସ୍ଵଯମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ଜଣାଯିବେ । ଷଡଋତୁ, ଅର୍ଥାତ୍ ବସନ୍ତ ଆଦି ଋତୁମାନେ ଆସିଲେ ସେ ନିଜେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି ।
ଯଥୋପଜୋଷମୃତୁଜାନ୍ ଗୁଣାନ୍ ଵୈ ଵିଦଧାତି ଚ । ତମେନଂ ପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ତ୍ରଯ୍ଯା ଚ ଵିଦ୍ଯଯା ସଦା
ଯେପରି ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁଣ ଦିଅନ୍ତି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଲୋକେ ସେଉଁଠିକୁ ତିନି ବେଦ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଜାଣନ୍ତି ।
ଵର୍ଣାଶ୍ରମାଚାରପଥା ତଥାମ୍ନାତୈଶ୍ଚ କର୍ମଭିଃ । ଉଚ୍ଚାଵଚୈଃ ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଚ ଯୋଗାନାଂ ଚ ଵିତାନକୈଃ
ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମର ନିୟମିତ ଆଚରଣ ପଥ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ କିମ୍ବା ବିଭିନ୍ନ ଯୋଗ ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ,
ଅଞ୍ଜସା ଚ ଯଜନ୍ତେ ଯେ ଶ୍ରେଯୋ ଵିନ୍ଦନ୍ତି ତେ ମତମ୍ । ଅଥୈଷ ଆତ୍ମା ଲୋକାନାଂ ଦ୍ଯାଵାଭୂମ୍ଯନ୍ତରେଣ ଚ
ଯେମାନେ ସରଳ ଭାବରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି—ଏହି ମୋର ମତ। ଏହି ଆତ୍ମା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକର ମଧ୍ୟରେ, ଦ୍ୟୁଲୋକ ଓ ପୃଥିବୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।
କାଲଚକ୍ରଗତୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମାସାନ୍ଦ୍ଵାଦଶରାଶିଭିଃ । ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵାନ୍ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯଂ ଦିଵା
କାଳର ଚକ୍ର ମଧ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସେ, ଦ୍ୱାଦଶ ରାଶି ଦ୍ୱାରା ମାସଗୁଡ଼ିକୁ ଉପଭୋଗ କରେ। ବର୍ଷର ଅଂଶ ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ ମାସ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଦିନ,
ନକ୍ତଂ ଚେତି ସ ପାଦର୍କ୍ଷଦ୍ଵଯମିତ୍ଯୁପଦିଶ୍ଯତେ । ଯାଵତା ଷଷ୍ଠମଂଶଂ ସ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଋତୁରୁଚ୍ଯତେ
ଏବଂ ରାତି—ଏହିପରି ଦୁଇଟି ପଦ ଭାବରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି। ଯେଉଁଯେଉଁ ଅଂଶରେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରେ, ତାହାକୁ ଋତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵଃ କଵିଭିଶ୍ଚୋପଵର୍ଣିତଃ । ଯାଵତାର୍ଧେନ ଚାକାଶଵୀଥ୍ଯାଂ ପ୍ରଚରତେ ରଵିଃ
କବିମାନେ ଋତୁକୁ ବର୍ଷର ଅଂଶ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ଯେତେଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶର ମାଧ୍ୟରେ ଅର୍ଦ୍ଧ ମାର୍ଗ ଚାଲିଥାଏ,
ତଂ ପ୍ରାକ୍ତନା ଵର୍ଣଯନ୍ତି ଅଯନଂ ମୁନିପୂଜିତାଃ । ଅଥ ଯାଵନ୍ନଭୋମଣ୍ଡଲଂ ସହ ପ୍ରତିଗଚ୍ଛତି
ସେହିକୁ ପୂର୍ବ ଅୟନ ବୋଲି ପୂଜ୍ୟ ମୁନିମାନେ କହନ୍ତି। ଏହା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେଉଁଯେଉଁ ଦୂର ଆକାଶ ମଣ୍ଡଳ ଚାଲିଯାଏ,