ତଦାପୀମାନ୍ଯହୋରାତ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତି ଵିପର୍ଯଯାତ୍
ତେବେ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଘଟେ ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାନୋର୍ଗମନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୀଘ୍ରମନ୍ଦାଦିଗତିଭିସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଗମନଂ ରଵେଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତିନି ପ୍ରକାରର — ତିବ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଧୀର ।
ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ସ୍ଥାନାନି ସୁରସତ୍ତମ । ସ୍ଥାନଂ ଜାରଦ୍ଗଵଂ ମଧ୍ଯଂ ତଥୈରାଵତମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଙ୍କର କେବଳ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି — ଜାରଦ୍ଗବ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଏଇରାବତ ।
ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମିତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଅଶ୍ଵିନୀ କୃତ୍ତିକା ଯାମ୍ଯା ନାଗଵୀଥୀତି ଶବ୍ଦିତା
ସତ୍ୟରେ, ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରହିଛି; ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ଯାମ୍ୟାକୁ ନାଗମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ରୋହିଣ୍ଯାର୍ଦ୍ରା ମୃଗଶିରୋ ଗଜଵୀଥ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷା ତଥାଽଽଦିତ୍ଯା ଵୀଥୀ ଚୈରାଵତୀ ସ୍ମୃତା
ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ଗଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଶ୍ଳେଷା ଓ ଆଦିତ୍ୟାକୁ ଏଇରାବତ ମାର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ର ଉତ୍ତରୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ତଥା ଦ୍ଵେ ଚାପି ଫଲ୍ଗୁନ୍ଯୌ ମଘା ଚୈଵାର୍ଷଭୀ ମତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଦୁଇ ଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ମଘାକୁ ବୃଷଭ ମାର୍ଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ।
ହସ୍ତଶ୍ଚିତ୍ରା ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଗୋଵୀଥୀତି ତୁ ଶବ୍ଦିତା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵିଶାଖାନୁରାଧା ଵୀଥୀ ଜାରଦ୍ଗଵୀ ମତା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତୀକୁ ଗୋମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ଅନୁରାଧାକୁ ଜାରଦ୍ଗବ ମାର୍ଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ମଧ୍ଯମୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ମୂଲାଷାଢୋତ୍ତରାଷାଢା ଅଜଵୀଥ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୂଳ, ଆଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ାକୁ ଅଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଶ୍ରଵଣଂ ଚ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ମାର୍ଗୀ ଶତଭିଷକ୍ ତଥା । ଵୈଶ୍ଵାନରୀ ଭାଦ୍ରପଦେ ରେଵତୀ ଚୈଵ କୀର୍ତିତା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନିଷ୍ଠା, ଏହିପରି ମାର୍ଗୀ ଓ ଶତଭିଷାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭାଦ୍ରପଦ ଓ ରେବତୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଦକ୍ଷିଣୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଯୁଗାକ୍ଷାନ୍ତର୍ନିବଦ୍ଧଯୋଃ
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଯୁଗଳ ଯୋକରେ ବନ୍ଧି ରହିଥାଏ ।
କର୍ଷଣଂ ପାଶଯୋର୍ଵାଯୁବଦ୍ଧଯୋ ରୋହଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଦାଭ୍ଯନ୍ତରଗାନ୍ମଣ୍ଡଲାଦ୍ରଥସ୍ଯ ଗତେର୍ଭଵେତ୍
ଯୋକ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଟାଣିଲେ ଯାହାକୁ ଅରୋହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେବେ ରଥର ଗତି ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ ହୁଏ ।
ମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଦିଵସଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଜାଯତେ ସୁରସତ୍ତମ । ରାତ୍ରିହ୍ରାସଶ୍ଚ ଭଵତି ସୌମ୍ଯାଯନକ୍ରମୋ ହ୍ଯଯମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଏବେ ଧୀର ଗତି ଓ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ରାତି କମିଯାଏ — ଏହିଏ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗର କ୍ରମ ।
ଦକ୍ଷିଣାଯନକେ ପାଶେ ପ୍ରେରଣାଦଵରୋହଣମ୍ । ବହିର୍ମଣ୍ଡଲଵେଶେନ ଗତିଶୈଘ୍ର୍ଯଂ ତଦା ଭଵେତ୍
ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ, ଯୋକ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଲେ ଅବରୋହଣ ହୁଏ; ତାପରେ ବାହ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଗତି ତିବ୍ର ହୁଏ ।
ତଦା ଦିନାଲ୍ପତା ରାତ୍ରିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପରିକୀର୍ତିତା । ଵୈଷୁଵେ ପାଶସାମ୍ଯାତ୍ତୁ ସମାଵସ୍ଥାନତୋ ରଵେଃ
ତେବେ ଦିନ ଛୋଟ ହୁଏ ଓ ରାତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବିଷୁବ ଦିନରେ, ଯୋକ ସମାନ ହେବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ମଧ୍ଯମଣ୍ଡଲଵେଶଶ୍ଚ ସାମ୍ଯଂ ରାତ୍ରିଦିନାଦିକେ । ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତୌ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତୌ
ମଧ୍ୟମ ମଣ୍ଡଳ ରହିଲେ, ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଟି ଯୋକ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ଧାରଣ କରାଯାଏ ।
ତଦାଭ୍ଯନ୍ତରତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ । ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନେନ ପୁନା ରଶ୍ମିଯୁଗେନ ତୁ
ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ମଣ୍ଡଳ ସହ ଘୂରେ; ଧ୍ରୁବ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ପୁଣି କିରଣ ଯୁଗଳ ଦ୍ୱାରା ଚଳେ ।
ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ । ତସ୍ମିନ୍ମେରୌ ପୂର୍ଵଭାଗେ ପୁର୍ଯୈନ୍ଦ୍ରୀ ଦେଵଧାନିକା
ଏହିପରି ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହ ଘୂରେ; ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପୁର୍ୟାଇନ୍ଦ୍ରୀ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କର ନଗର ଅଛି ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଵୈ ସଂଯମନୀ ନାମ ଯାମ୍ଯା ମହାପୁରୀ । ପଶ୍ଚାନ୍ନିମ୍ଲୋଚନୀ ନାମ ଵାରୁଣୀ ଵୈ ମହାପୁରୀ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସଂୟମନୀ ନାମକ ବଡ଼ ଯାମ୍ୟା ନଗର ଅଛି; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନିମ୍ଲୋଚନୀ ନାମର ବଡ଼ ବାରୁଣୀ ନଗର ଅଛି ।
ତଦୁତ୍ତରେ ପୁରୀ ସୌମ୍ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ନାମ ଵିଭାଵରୀ । ଐନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯାଂ ରଵେଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଉଦଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ତାହା ପରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ନଗର ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିଭାବରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟ ଏଠି ହୁଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ସଂଯମନ୍ଯାଂ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିମ୍ଲୋଚନ୍ଯାଂ ନିମୀଲନମ୍ । ଵିଭାଵର୍ଯାଂ ନିଶୀଥଃ ସ୍ଯାତ୍ତିଗ୍ମାଂଶୋଃ ସୁରପୂଜିତଃ
ସଂୟମନୀ ନଗରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ନିମ୍ଳୋଚନୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଓ ବିଭାବରୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ତୀବ୍ର ଆଲୋକମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଵୃତ୍ତେଶ୍ଚ ନିମିତ୍ତାନି ଭୂତାନାଂ ତାନି ସର୍ଵଶଃ । ମେରୋଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶଂ ଭାନୋଃ କୀର୍ତିତାନି ମଯା ମୁନେ
ମୁଁ ମେରୁ ପର୍ବତର ଚାରିପଟେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଂପର୍କରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଚଳନର ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ବିବରଣା କରିଛି, ମୁନି।
ମେରୁସ୍ଥାନାଂ ସଦା ମଧ୍ଯଂ ଗତ ଏଵ ଵିଭାତି ହି । ସଵ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛନ୍ଦକ୍ଷିଣେନ କରୋତି ସ୍ଵର୍ଣପର୍ଵତମ୍
ମେରୁ ପର୍ବତର ମଧ୍ୟଭାଗ ସଦା ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଡାହାଣ ପଟେ ଚାଲିଲେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପର୍ବତକୁ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗ କରି ରଖନ୍ତି।
ଉଦଯାସ୍ତମଯେ ଚୈଵ ସର୍ଵକାଲଂ ତୁ ସମ୍ମୁଖେ । ଦିଶାସ୍ଵଶେଷାସୁ ତଥା ସୁରର୍ଷେ ଵିଦିଶାସୁ ଚ
ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ, ସବୁବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ନାସାମ୍ନି ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିଗ ଓ ମଧ୍ୟଦିଗରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ଦେବମୁନି, ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ଯୈର୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାସ୍ଵାନ୍ସ ତେଷାମୁଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ତିରୋଭାଵଂ ଚ ଯତ୍ରୈତି ତତ୍ରୈଵାସ୍ତମନଂ ରଵେଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ବୋଲି ଧରାଯାଏ।
ନୈଵାସ୍ତମନମର୍କସ୍ଯ ନୋଦଯଃ ସର୍ଵଦା ସତଃ । ଉଦଯାସ୍ତମନାଖ୍ଯଂ ହି ଦର୍ଶନାଦର୍ଶନଂ ରଵେଃ
ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କର କେବଳ ଉଦୟ ବା ଅସ୍ତମୟ ନାହିଁ। ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ବୋଲି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଟା ତାଙ୍କର ଦେଖାଯିବା ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ମାତ୍ର।
ଶକ୍ରାଦୀନାଂ ପୁରେ ତିଷ୍ଠନ୍ସ୍ପୃଶତ୍ଯେଷ ପୁରତ୍ରଯମ୍ । ଵିକର୍ଣୌ ଦ୍ଵୌ ଵିକର୍ଣସ୍ଥସ୍ତ୍ରୀନ୍କୋଣାନ୍ଦ୍ଵେ ପୁରେ ତଥା
ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ନଗରରେ ରହି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି ନଗରକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି। ବିକର୍ଣ୍ଣୀରେ ସେ ଦୁଇଟି କୋଣକୁ, ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ନଗରରେ ତିନିଟି କୋଣକୁ ଛୁଅନ୍ତି।
ସର୍ଵେଷାଂ ଦ୍ଵୀପଵର୍ଷାଣାଂ ମେରୁରୁତ୍ତରତଃ ସ୍ଥିତଃ । ଯୈର୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ ଭାନୁଃ ସୈଵ ପ୍ରାଚୀତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ସମସ୍ତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ଭାଗର ଉତ୍ତରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି। ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେଠିକୁ ପୂର୍ବ ଦିଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ଵାମଭାଗତୋ ମେରୁର୍ଵର୍ତତେତି ଵିନିର୍ଣଯଃ । ଯଦି ଚୈନ୍ଦ୍ର୍ଯାଃ ପ୍ରଚଲତେ ଘଟିକା ଦଶପଞ୍ଚଭିଃ
ଏହାର ବାମ ପଟେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଅଛି ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ। ଯଦି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରୁ ଦଶ ପଞ୍ଚ ଘଟିକା ଚଳିଯାଏ,
ଯାମ୍ଯାଂ ତଦା ଯୋଜନାନାଂ ସପାଦଂ କୋଟିଯୁଗ୍ମକମ୍ । ସାର୍ଧଦ୍ଵାଦଶଲକ୍ଷାଣି ପଞ୍ଚନେତ୍ରସହସ୍ରକମ୍
ତେବେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ କୋଟି ଏକ ଚତୁର୍ଥାଂଶ, ଦ୍ୱାଦଶ ଲକ୍ଷ ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ପାଞ୍ଚ ହଜାର ଯୋଜନା ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।
ପ୍ରକ୍ରାମତି ସହସ୍ରାଂଶୁଃ କାଲମାର୍ଗପ୍ରଦର୍ଶକଃ । ଏଵଂ ତତୋ ଵାରୁଣୀଂ ଚ ସୌମ୍ଯାମୈନ୍ଦ୍ରୀଂ ସହସ୍ରଦୃକ୍
ହଜାର କିରଣ ଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମୟର ପଥ ଦେଖାଇ ଦେଇ, ଏପରି ଚାଲନ୍ତି। ଏଭଳି ସେ ବାରୁଣୀ, ସୌମ୍ୟା ଓ ଏଇନ୍ଦ୍ରୀ ନଗର ମଧ୍ୟ ଯାତ୍ରା କରନ୍ତି।