ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ନରକା ରସୌକାଂସି ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସରୀସୃପସଵୀରୁଧାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ନରକ ଓ ସମସ୍ତ ଜଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଦେବତା, ପଶୁ, ମଣିଷ, ସାପ ଓ ଗଛପାତା—
ସର୍ଵଜୀଵନିକାଯାନାଂ ସୂର୍ଯ ଆତ୍ମା ଦୃଗୀଶ୍ଵରଃ । ଏତାଵାନ୍ଭୂମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶ ଉଦାହୃତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଇଶ୍ୱର । ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀର ଗଠନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ଏତେନ ହି ଦିଵୋ ମାନଂ ଵର୍ଣଯନ୍ତି ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ଦ୍ଵିଦଲାନାଂ ଚ ନିଷ୍ପାଵାଦୀନାଂ ଚ ଦଲଯୋର୍ଯଥା
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶର ମାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭାଗ ଦଳିଥିବା ଡାଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାଣାର ଦୁଇ ଅଂଶ ।
ଅନ୍ତରେଣ ତଯୋରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତଦୁଭଯସନ୍ଧିତମ୍ । ଯନ୍ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ଭାନୁର୍ଵୈ ତପତାଂ ଵରଃ
ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି । ମଧ୍ୟରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବସିଛନ୍ତି ।
ଆତପେନ ତ୍ରିଲୋକଂ ଚ ପ୍ରତପତ୍ଯେଵ ଭାସଯନ୍ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଗତିମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ତାଙ୍କର ତାପରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଉଜାଗର ଓ ତାପିତ କରନ୍ତି । ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ଧୀର ହୁଏ ।
ଆରୋହଣସ୍ଥାନମସୌ ଗତ୍ଵାହୋ ଦୈର୍ଧ୍ଯମାଚରେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଯନମାସାଦ୍ଯ ଗତିଶୈଘ୍ର୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ଉପରକୁ ଯିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ଦୀର୍ଘତା ବଢ଼ାନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ତ୍ୱରିତ ହୁଏ ।
ଅଵରୋହସ୍ଥାନମସୌ ଗଚ୍ଛନ୍ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦିନଂ ଚରେତ୍ । ଵିଷୁଵତ୍ସଂଜ୍ଞମାସାଦ୍ଯ ଗତିସାମ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ନିମ୍ନଗତି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦିନକୁ ଛୋଟ କରନ୍ତି । ବିଷୁବ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ସମତା ହୁଏ ।
ସମସ୍ଥାନମଥାସାଦ୍ଯ ଦିନସାମ୍ଯଂ କରୋତି ଚ । ଯଦା ଚ ମେଷତୁଲଯୋଃ ସଞ୍ଚରେଦ୍ଧି ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ସମତା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—
ସମାନାନି ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଣ୍ଯାତନୋତି ତ୍ରଯୀମଯଃ । ଵୃଷାଦିପଞ୍ଚସୁ ଯଦା ରାଶିଷ୍ଵର୍କୋ ଵିରୋଚତେ
ତେବେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ, ତିନୋଟି ବେଦର ରୂପରେ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ରାଶିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ—
ତଦାହାନି ଚ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରାତ୍ରଯୋଽପି ହ୍ରସନ୍ତି ଚ । ଵୃଶ୍ଚିକାଦିଷୁ ସୂର୍ଯୋ ହି ଯଦା ସଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ
ସେବେଳେ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ରାତି ଛୋଟ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ଆଦି ରାଶିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—
ତଦାପୀମାନ୍ଯହୋରାତ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତି ଵିପର୍ଯଯାତ୍
ତେବେ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଘଟେ ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାନୋର୍ଗମନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୀଘ୍ରମନ୍ଦାଦିଗତିଭିସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଗମନଂ ରଵେଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତିନି ପ୍ରକାରର — ତିବ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଧୀର ।
ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ସ୍ଥାନାନି ସୁରସତ୍ତମ । ସ୍ଥାନଂ ଜାରଦ୍ଗଵଂ ମଧ୍ଯଂ ତଥୈରାଵତମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଙ୍କର କେବଳ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି — ଜାରଦ୍ଗବ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଏଇରାବତ ।
ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମିତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଅଶ୍ଵିନୀ କୃତ୍ତିକା ଯାମ୍ଯା ନାଗଵୀଥୀତି ଶବ୍ଦିତା
ସତ୍ୟରେ, ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରହିଛି; ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ଯାମ୍ୟାକୁ ନାଗମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ରୋହିଣ୍ଯାର୍ଦ୍ରା ମୃଗଶିରୋ ଗଜଵୀଥ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷା ତଥାଽଽଦିତ୍ଯା ଵୀଥୀ ଚୈରାଵତୀ ସ୍ମୃତା
ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ଗଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଶ୍ଳେଷା ଓ ଆଦିତ୍ୟାକୁ ଏଇରାବତ ମାର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ର ଉତ୍ତରୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ତଥା ଦ୍ଵେ ଚାପି ଫଲ୍ଗୁନ୍ଯୌ ମଘା ଚୈଵାର୍ଷଭୀ ମତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଦୁଇ ଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ମଘାକୁ ବୃଷଭ ମାର୍ଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ।
ହସ୍ତଶ୍ଚିତ୍ରା ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଗୋଵୀଥୀତି ତୁ ଶବ୍ଦିତା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵିଶାଖାନୁରାଧା ଵୀଥୀ ଜାରଦ୍ଗଵୀ ମତା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତୀକୁ ଗୋମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ଅନୁରାଧାକୁ ଜାରଦ୍ଗବ ମାର୍ଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ମଧ୍ଯମୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ମୂଲାଷାଢୋତ୍ତରାଷାଢା ଅଜଵୀଥ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୂଳ, ଆଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ାକୁ ଅଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଶ୍ରଵଣଂ ଚ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ମାର୍ଗୀ ଶତଭିଷକ୍ ତଥା । ଵୈଶ୍ଵାନରୀ ଭାଦ୍ରପଦେ ରେଵତୀ ଚୈଵ କୀର୍ତିତା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନିଷ୍ଠା, ଏହିପରି ମାର୍ଗୀ ଓ ଶତଭିଷାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭାଦ୍ରପଦ ଓ ରେବତୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଦକ୍ଷିଣୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଯୁଗାକ୍ଷାନ୍ତର୍ନିବଦ୍ଧଯୋଃ
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଯୁଗଳ ଯୋକରେ ବନ୍ଧି ରହିଥାଏ ।
କର୍ଷଣଂ ପାଶଯୋର୍ଵାଯୁବଦ୍ଧଯୋ ରୋହଣଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତଦାଭ୍ଯନ୍ତରଗାନ୍ମଣ୍ଡଲାଦ୍ରଥସ୍ଯ ଗତେର୍ଭଵେତ୍
ଯୋକ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଟାଣିଲେ ଯାହାକୁ ଅରୋହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେବେ ରଥର ଗତି ମଧ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଭିତରେ ହୁଏ ।
ମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଦିଵସଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଜାଯତେ ସୁରସତ୍ତମ । ରାତ୍ରିହ୍ରାସଶ୍ଚ ଭଵତି ସୌମ୍ଯାଯନକ୍ରମୋ ହ୍ଯଯମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ଏବେ ଧୀର ଗତି ଓ ଦିନ ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ; ରାତି କମିଯାଏ — ଏହିଏ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗର କ୍ରମ ।
ଦକ୍ଷିଣାଯନକେ ପାଶେ ପ୍ରେରଣାଦଵରୋହଣମ୍ । ବହିର୍ମଣ୍ଡଲଵେଶେନ ଗତିଶୈଘ୍ର୍ଯଂ ତଦା ଭଵେତ୍
ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ, ଯୋକ ଉତ୍ସାହ ଦେଇଲେ ଅବରୋହଣ ହୁଏ; ତାପରେ ବାହ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ଦ୍ୱାରା ଗତି ତିବ୍ର ହୁଏ ।
ତଦା ଦିନାଲ୍ପତା ରାତ୍ରିଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚ ପରିକୀର୍ତିତା । ଵୈଷୁଵେ ପାଶସାମ୍ଯାତ୍ତୁ ସମାଵସ୍ଥାନତୋ ରଵେଃ
ତେବେ ଦିନ ଛୋଟ ହୁଏ ଓ ରାତି ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ବିଷୁବ ଦିନରେ, ଯୋକ ସମାନ ହେବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ ।
ମଧ୍ଯମଣ୍ଡଲଵେଶଶ୍ଚ ସାମ୍ଯଂ ରାତ୍ରିଦିନାଦିକେ । ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତୌ ତୁ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତୌ
ମଧ୍ୟମ ମଣ୍ଡଳ ରହିଲେ, ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଁଟି ଯୋକ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ଧାରଣ କରାଯାଏ ।
ତଦାଭ୍ଯନ୍ତରତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ । ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନେନ ପୁନା ରଶ୍ମିଯୁଗେନ ତୁ
ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ମଣ୍ଡଳ ସହ ଘୂରେ; ଧ୍ରୁବ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ପୁଣି କିରଣ ଯୁଗଳ ଦ୍ୱାରା ଚଳେ ।
ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ଚ । ତସ୍ମିନ୍ମେରୌ ପୂର୍ଵଭାଗେ ପୁର୍ଯୈନ୍ଦ୍ରୀ ଦେଵଧାନିକା
ଏହିପରି ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ସହ ଘୂରେ; ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପୁର୍ୟାଇନ୍ଦ୍ରୀ ନାମକ ଦେବତାଙ୍କର ନଗର ଅଛି ।
ଦକ୍ଷିଣେ ଵୈ ସଂଯମନୀ ନାମ ଯାମ୍ଯା ମହାପୁରୀ । ପଶ୍ଚାନ୍ନିମ୍ଲୋଚନୀ ନାମ ଵାରୁଣୀ ଵୈ ମହାପୁରୀ
ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ସଂୟମନୀ ନାମକ ବଡ଼ ଯାମ୍ୟା ନଗର ଅଛି; ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ନିମ୍ଲୋଚନୀ ନାମର ବଡ଼ ବାରୁଣୀ ନଗର ଅଛି ।
ତଦୁତ୍ତରେ ପୁରୀ ସୌମ୍ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ନାମ ଵିଭାଵରୀ । ଐନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯାଂ ରଵେଃ ପ୍ରୋକ୍ତ ଉଦଯୋ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ
ତାହା ପରେ ଏକ ଶାନ୍ତ ନଗର ଅଛି, ଯାହାକୁ ବିଭାବରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଦୟ ଏଠି ହୁଏ ବୋଲି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ସଂଯମନ୍ଯାଂ ଚ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିମ୍ଲୋଚନ୍ଯାଂ ନିମୀଲନମ୍ । ଵିଭାଵର୍ଯାଂ ନିଶୀଥଃ ସ୍ଯାତ୍ତିଗ୍ମାଂଶୋଃ ସୁରପୂଜିତଃ
ସଂୟମନୀ ନଗରରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ନିମ୍ଳୋଚନୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ଓ ବିଭାବରୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ତୀବ୍ର ଆଲୋକମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।