ଭୂଗୋଲସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥାଂଶୋ ଲୋକାଲୋକାଚଲୋ ମୁନେ । ତସ୍ଯୋପରି ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚାତ୍ମଯୋନିନା
ଭୂଗୋଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେଉଛି ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼, ହେ ମୁନି; ଏହା ଉପରେ, ଚାରି ଦିଗରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ରଖିଛନ୍ତି—
ନିଵେଶିତା ଦିଗ୍ଗଜା ଯେ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଋଷଭଃ ପୁଷ୍ପଚୂଡୋଽଥ ଵାମନୋଽଥାପରାଜିତଃ
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ଋଷଭ, ପୁଷ୍ପଚୂଡ଼, ବାମନ ଓ ଅପରାଜିତ।
ଏତେ ସମସ୍ତଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଥିତିହେତଵ ଈରିତାଃ । ତେଷାଂ ଚ ସ୍ଵଵିଭୂତୀନାଂ ବହୁଵୀର୍ଯୋପବୃଂହଣମ୍
ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ କାରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବଢ଼ି ଚାଲିଥାଏ ।
ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵର୍ଧଯନ୍ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଆସ୍ତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯଷ୍ଟକୋପେତୋ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଦିସଂଵୃତଃ
ପବିତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାସନ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ହରି, ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ସହିତ, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ବସିଛନ୍ତି ।
ନିଜାଯୁଧୈଃ ପରିଵୃତୋ ଭୁଜଦଣ୍ଡୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଆସ୍ତେ ସକଲଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ତଯେ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି ।
ଆକଲ୍ପମେଵଂ ଵେଷଂ ସ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ । ସ୍ଵମାଯାରଚିତସ୍ଯାସ୍ଯ ଗୋପୀଥାଯାତ୍ମସାଧନଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୋପାଳ ଗ୍ରାମରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ଯୋଽନ୍ତର୍ଵିସ୍ତାର ଏତେନ ହ୍ଯଲୋକପରିମାଣକମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦ୍ବହିର୍ଲୋକାଲୋକାଚଲ ଇତୀରଣାତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମାପ ହେଉଥିବା ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ବାହାର ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତଃ ପରସ୍ତାଦ୍ଯୋଗେଶଗତିଂ ଶୁଦ୍ଧା ଵଦନ୍ତି ହି । ଅଣ୍ଡମଧ୍ଯଗତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଯାଵାଭୂମ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍
ତାହା ପରେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଥ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଛି । ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଦିନ-ରାତିକୁ ବିଭାଜିତ କରେ ।
ସୂର୍ଯାଣ୍ଡଗୋଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କୋଟ୍ଯଃ ସ୍ଯୁଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ । ମୃତେଽଣ୍ଡ ଏଷ ଏତସ୍ମିଞ୍ଜାତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡଶବ୍ଦଭାକ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପଚିଶ କୋଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଣ୍ଡ ନାଶ ପାଏ, ସେଠାରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭ ଇତି ଯଦ୍ଧିରଣ୍ଯାଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭଵଃ । ସୂର୍ଯେଣ ହି ଵିଭଜ୍ଯନ୍ତେ ଦିଶଃ ଖଂ ଦ୍ଯୌର୍ମହୀଭିଦା
ଯେହେତୁ ସେ ସୁନା ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ବିଭାଜିତ ହୁଏ ।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ନରକା ରସୌକାଂସି ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସରୀସୃପସଵୀରୁଧାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ନରକ ଓ ସମସ୍ତ ଜଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଦେବତା, ପଶୁ, ମଣିଷ, ସାପ ଓ ଗଛପାତା—
ସର୍ଵଜୀଵନିକାଯାନାଂ ସୂର୍ଯ ଆତ୍ମା ଦୃଗୀଶ୍ଵରଃ । ଏତାଵାନ୍ଭୂମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶ ଉଦାହୃତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଇଶ୍ୱର । ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀର ଗଠନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ଏତେନ ହି ଦିଵୋ ମାନଂ ଵର୍ଣଯନ୍ତି ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ଦ୍ଵିଦଲାନାଂ ଚ ନିଷ୍ପାଵାଦୀନାଂ ଚ ଦଲଯୋର୍ଯଥା
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶର ମାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭାଗ ଦଳିଥିବା ଡାଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାଣାର ଦୁଇ ଅଂଶ ।
ଅନ୍ତରେଣ ତଯୋରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତଦୁଭଯସନ୍ଧିତମ୍ । ଯନ୍ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ଭାନୁର୍ଵୈ ତପତାଂ ଵରଃ
ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି । ମଧ୍ୟରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବସିଛନ୍ତି ।
ଆତପେନ ତ୍ରିଲୋକଂ ଚ ପ୍ରତପତ୍ଯେଵ ଭାସଯନ୍ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଗତିମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ତାଙ୍କର ତାପରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଉଜାଗର ଓ ତାପିତ କରନ୍ତି । ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ଧୀର ହୁଏ ।
ଆରୋହଣସ୍ଥାନମସୌ ଗତ୍ଵାହୋ ଦୈର୍ଧ୍ଯମାଚରେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଯନମାସାଦ୍ଯ ଗତିଶୈଘ୍ର୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ଉପରକୁ ଯିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ଦୀର୍ଘତା ବଢ଼ାନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ତ୍ୱରିତ ହୁଏ ।
ଅଵରୋହସ୍ଥାନମସୌ ଗଚ୍ଛନ୍ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦିନଂ ଚରେତ୍ । ଵିଷୁଵତ୍ସଂଜ୍ଞମାସାଦ୍ଯ ଗତିସାମ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ନିମ୍ନଗତି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦିନକୁ ଛୋଟ କରନ୍ତି । ବିଷୁବ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ସମତା ହୁଏ ।
ସମସ୍ଥାନମଥାସାଦ୍ଯ ଦିନସାମ୍ଯଂ କରୋତି ଚ । ଯଦା ଚ ମେଷତୁଲଯୋଃ ସଞ୍ଚରେଦ୍ଧି ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ସମତା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—
ସମାନାନି ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଣ୍ଯାତନୋତି ତ୍ରଯୀମଯଃ । ଵୃଷାଦିପଞ୍ଚସୁ ଯଦା ରାଶିଷ୍ଵର୍କୋ ଵିରୋଚତେ
ତେବେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ, ତିନୋଟି ବେଦର ରୂପରେ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ରାଶିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ—
ତଦାହାନି ଚ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରାତ୍ରଯୋଽପି ହ୍ରସନ୍ତି ଚ । ଵୃଶ୍ଚିକାଦିଷୁ ସୂର୍ଯୋ ହି ଯଦା ସଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ
ସେବେଳେ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ରାତି ଛୋଟ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ଆଦି ରାଶିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—
ତଦାପୀମାନ୍ଯହୋରାତ୍ରାଣି ଭଵନ୍ତି ଵିପର୍ଯଯାତ୍
ତେବେ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତିଗୁଡ଼ିକ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଘଟେ ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଭାନୋର୍ଗମନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶୀଘ୍ରମନ୍ଦାଦିଗତିଭିସ୍ତ୍ରିଵିଧଂ ଗମନଂ ରଵେଃ
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି ବିଷୟରେ କହିବି । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତିନି ପ୍ରକାରର — ତିବ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଧୀର ।
ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ତ୍ରୀଣ୍ଯେଵ ସ୍ଥାନାନି ସୁରସତ୍ତମ । ସ୍ଥାନଂ ଜାରଦ୍ଗଵଂ ମଧ୍ଯଂ ତଥୈରାଵତମୁତ୍ତରମ୍
ହେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଗ୍ରହଙ୍କର କେବଳ ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି — ଜାରଦ୍ଗବ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଏଇରାବତ ।
ଵୈଶ୍ଵାନରଂ ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିର୍ଦିଷ୍ଟମିତି ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ଅଶ୍ଵିନୀ କୃତ୍ତିକା ଯାମ୍ଯା ନାଗଵୀଥୀତି ଶବ୍ଦିତା
ସତ୍ୟରେ, ବୈଶ୍ୱାନର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ରହିଛି; ଅଶ୍ୱିନୀ, କୃତ୍ତିକା ଓ ଯାମ୍ୟାକୁ ନାଗମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ରୋହିଣ୍ଯାର୍ଦ୍ରା ମୃଗଶିରୋ ଗଜଵୀଥ୍ଯଭିଧୀଯତେ । ପୁଷ୍ଯାଶ୍ଲେଷା ତଥାଽଽଦିତ୍ଯା ଵୀଥୀ ଚୈରାଵତୀ ସ୍ମୃତା
ରୋହିଣୀ, ଆର୍ଦ୍ରା ଓ ମୃଗଶିରାକୁ ଗଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁଷ୍ୟ, ଶ୍ଳେଷା ଓ ଆଦିତ୍ୟାକୁ ଏଇରାବତ ମାର୍ଗ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ର ଉତ୍ତରୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ତଥା ଦ୍ଵେ ଚାପି ଫଲ୍ଗୁନ୍ଯୌ ମଘା ଚୈଵାର୍ଷଭୀ ମତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଉତ୍ତର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି, ଦୁଇ ଫାଲ୍ଗୁନୀ ଓ ମଘାକୁ ବୃଷଭ ମାର୍ଗ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ ।
ହସ୍ତଶ୍ଚିତ୍ରା ତଥା ସ୍ଵାତୀ ଗୋଵୀଥୀତି ତୁ ଶବ୍ଦିତା । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଵିଶାଖାନୁରାଧା ଵୀଥୀ ଜାରଦ୍ଗଵୀ ମତା
ହସ୍ତ, ଚିତ୍ରା ଓ ସ୍ୱାତୀକୁ ଗୋମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଜ୍ୟେଷ୍ଠା, ବିଶାଖା ଓ ଅନୁରାଧାକୁ ଜାରଦ୍ଗବ ମାର୍ଗ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ମଧ୍ଯମୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ମୂଲାଷାଢୋତ୍ତରାଷାଢା ଅଜଵୀଥ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତା
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ମଧ୍ୟମ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମୂଳ, ଆଷାଢ଼ା ଓ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ାକୁ ଅଜମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ଶ୍ରଵଣଂ ଚ ଧନିଷ୍ଠା ଚ ମାର୍ଗୀ ଶତଭିଷକ୍ ତଥା । ଵୈଶ୍ଵାନରୀ ଭାଦ୍ରପଦେ ରେଵତୀ ଚୈଵ କୀର୍ତିତା
ଶ୍ରବଣ ଓ ଧନିଷ୍ଠା, ଏହିପରି ମାର୍ଗୀ ଓ ଶତଭିଷାକୁ ବୈଶ୍ୱାନର ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଭାଦ୍ରପଦ ଓ ରେବତୀ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଏତାସ୍ତୁ ଵୀଥଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଦକ୍ଷିଣୋ ମାର୍ଗ ଉଚ୍ଯତେ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଯୁଗାକ୍ଷାନ୍ତର୍ନିବଦ୍ଧଯୋଃ
ଏହି ତିନିଟି ମାର୍ଗକୁ ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଯୁଗଳ ଯୋକରେ ବନ୍ଧି ରହିଥାଏ ।