କୃତାଃ ସ୍ଵଯଂ ପୂର୍ଵଜଵଦ୍ଭଗଵଦ୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରାଃ । ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷା ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ପରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ; ସେଠାର ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ସକର୍ମକେନ ଯୋଗେନ ଯଜନ୍ତି ପରିଶୀଲିତାଃ । ଯତ୍ତତ୍କର୍ମମଯଂ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗଂ ଜନୋଽର୍ଚଯେତ୍ । ଏକାନ୍ତମଦ୍ଵଯଂ ଶାନ୍ତଂ ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ଅଛି, ଲୋକମାନେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପକୁ ଏକମାତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତୁ—ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନମ୍ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ ପରସ୍ତାଦଚଲୋ ଲୋକାଲୋକେତି ନାମକଃ । ଅନ୍ତରାଲେ ଚ ଲୋକାଲୋକଯୋର୍ଯଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିର ବର୍ଣ୍ଣନା। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅଚଳ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଲୋକାଲୋକ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ।
ଯାଵଦସ୍ତି ଚ ଦେଵର୍ଷେ ହ୍ଯନ୍ତରଂ ମାନସୋତ୍ତରାତ୍ । ସୁମେରୋସ୍ତାଵତୀ ଶୁଦ୍ଧା କାଞ୍ଚନୀ ଭୂମିରସ୍ତି ହି
ହେ ଦେବର୍ଷି, ମାନସୋତ୍ତର ଓ ସୁମେରୁ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଦୂର ଅଛି, ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନା ଭୂମି ଅଛି।
ଦର୍ପଣୋଦରତୁଲ୍ଯା ସା ସର୍ଵପ୍ରାଣିଵିଵର୍ଜିତା । ଯସ୍ଯାଂ ପଦାର୍ଥଃ ପ୍ରହିତୋ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀଯତେ
ସେଇ ଭୂମି ଦର୍ପଣ ଭିତର ପରି ଚମକେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ; ଯେଉଁଠି କିଛି ପଠାଯାଏ, ତାହା କେବେ ଫେରି ଆସେନାହିଁ।
ଅତଃ ସର୍ଵପ୍ରାଣିସଙ୍ଘରହିତା ସା ଚ ନାରଦ । ଲୋକାଲୋକ ଇତି ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯଦତ୍ର ପରିକଲ୍ପିତା
ତେଣୁ ହେ ନାରଦ, ଏହି ଭୂମିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ ନଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଲୋକାଲୋକ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଲୋକାଲୋକାନ୍ତରେ ଚାସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତିଃ । ଈଶ୍ଵରେଣ ସ ଲୋକାନାଂ ତ୍ରଯାଣାମନ୍ତଗଃ କୃତଃ
ଲୋକାଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଅବସ୍ଥିତି ସଦା ରହିଛି; ଭଗବାନ ଏହାକୁ ତିନି ଜଗତର ସୀମା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଦୀନାଂ ଧ୍ରୁଵାନ୍ତାନାଂ ରଶ୍ମଯୋ ଯଦ୍ଵଶାଦିହ । ଅର୍ଵାଚୀନାଶ୍ଚ ତ୍ରୀଁଲ୍ଲୋକାନାତନ୍ଵାନାଃ କଦାପି ହି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କିରଣ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, କେବେ କେବେ ତଳ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।
ପରାଚୀନତ୍ଵଭାଜୋ ହି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ନାରଦ । ତାଵଦୁନ୍ନହନାଯାମଃ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରୋ ମହୋଦଯଃ
କିନ୍ତୁ ବାହାର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା କିରଣମାନେ ନାହିଁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ହେ ନାରଦ; ଏତେ ବଡ଼ ହେଉଛି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା।
ଏତାଵାଁଲ୍ଲୋକଵିନ୍ଯାସୋଽଯଂ ସଂସ୍ଥାମାନଲକ୍ଷଣୈଃ । କଵିଭିଃ ସ ତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍କୋଟିଭିର୍ଗଣିତସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି ହେଉଛି ଜଗତର ବିନ୍ୟାସ, ତାହାର ସୀମା ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ; କବିମାନେ ଏହାକୁ ପଞ୍ଚାଶି କୋଟି ମାନିଛନ୍ତି।
ଭୂଗୋଲସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥାଂଶୋ ଲୋକାଲୋକାଚଲୋ ମୁନେ । ତସ୍ଯୋପରି ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚାତ୍ମଯୋନିନା
ଭୂଗୋଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେଉଛି ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼, ହେ ମୁନି; ଏହା ଉପରେ, ଚାରି ଦିଗରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ରଖିଛନ୍ତି—
ନିଵେଶିତା ଦିଗ୍ଗଜା ଯେ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଋଷଭଃ ପୁଷ୍ପଚୂଡୋଽଥ ଵାମନୋଽଥାପରାଜିତଃ
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ଋଷଭ, ପୁଷ୍ପଚୂଡ଼, ବାମନ ଓ ଅପରାଜିତ।
ଏତେ ସମସ୍ତଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଥିତିହେତଵ ଈରିତାଃ । ତେଷାଂ ଚ ସ୍ଵଵିଭୂତୀନାଂ ବହୁଵୀର୍ଯୋପବୃଂହଣମ୍
ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ କାରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବଢ଼ି ଚାଲିଥାଏ ।
ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵର୍ଧଯନ୍ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଆସ୍ତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯଷ୍ଟକୋପେତୋ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଦିସଂଵୃତଃ
ପବିତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାସନ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ହରି, ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ସହିତ, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ବସିଛନ୍ତି ।
ନିଜାଯୁଧୈଃ ପରିଵୃତୋ ଭୁଜଦଣ୍ଡୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଆସ୍ତେ ସକଲଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ତଯେ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି ।
ଆକଲ୍ପମେଵଂ ଵେଷଂ ସ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ । ସ୍ଵମାଯାରଚିତସ୍ଯାସ୍ଯ ଗୋପୀଥାଯାତ୍ମସାଧନଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୋପାଳ ଗ୍ରାମରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ଯୋଽନ୍ତର୍ଵିସ୍ତାର ଏତେନ ହ୍ଯଲୋକପରିମାଣକମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦ୍ବହିର୍ଲୋକାଲୋକାଚଲ ଇତୀରଣାତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମାପ ହେଉଥିବା ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ବାହାର ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତଃ ପରସ୍ତାଦ୍ଯୋଗେଶଗତିଂ ଶୁଦ୍ଧା ଵଦନ୍ତି ହି । ଅଣ୍ଡମଧ୍ଯଗତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଯାଵାଭୂମ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍
ତାହା ପରେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଥ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଛି । ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଦିନ-ରାତିକୁ ବିଭାଜିତ କରେ ।
ସୂର୍ଯାଣ୍ଡଗୋଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କୋଟ୍ଯଃ ସ୍ଯୁଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ । ମୃତେଽଣ୍ଡ ଏଷ ଏତସ୍ମିଞ୍ଜାତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡଶବ୍ଦଭାକ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପଚିଶ କୋଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଣ୍ଡ ନାଶ ପାଏ, ସେଠାରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭ ଇତି ଯଦ୍ଧିରଣ୍ଯାଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭଵଃ । ସୂର୍ଯେଣ ହି ଵିଭଜ୍ଯନ୍ତେ ଦିଶଃ ଖଂ ଦ୍ଯୌର୍ମହୀଭିଦା
ଯେହେତୁ ସେ ସୁନା ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ବିଭାଜିତ ହୁଏ ।
ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ନରକା ରସୌକାଂସି ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଦେଵତିର୍ଯଙ୍ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ସରୀସୃପସଵୀରୁଧାମ୍
ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ, ନରକ ଓ ସମସ୍ତ ଜଳ ଅଞ୍ଚଳ, ଦେବତା, ପଶୁ, ମଣିଷ, ସାପ ଓ ଗଛପାତା—
ସର୍ଵଜୀଵନିକାଯାନାଂ ସୂର୍ଯ ଆତ୍ମା ଦୃଗୀଶ୍ଵରଃ । ଏତାଵାନ୍ଭୂମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶ ଉଦାହୃତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ଆତ୍ମା ଓ ଦୃଷ୍ଟିର ଇଶ୍ୱର । ଏହିଭଳି ପୃଥିବୀର ଗଠନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି ।
ଏତେନ ହି ଦିଵୋ ମାନଂ ଵର୍ଣଯନ୍ତି ଚ ତଦ୍ଵିଦଃ । ଦ୍ଵିଦଲାନାଂ ଚ ନିଷ୍ପାଵାଦୀନାଂ ଚ ଦଲଯୋର୍ଯଥା
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଆକାଶର ମାପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭାଗ ଦଳିଥିବା ଡାଲା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାଣାର ଦୁଇ ଅଂଶ ।
ଅନ୍ତରେଣ ତଯୋରନ୍ତରିକ୍ଷଂ ତଦୁଭଯସନ୍ଧିତମ୍ । ଯନ୍ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ ଭାନୁର୍ଵୈ ତପତାଂ ଵରଃ
ସେ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତରିକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି । ମଧ୍ୟରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବସିଛନ୍ତି ।
ଆତପେନ ତ୍ରିଲୋକଂ ଚ ପ୍ରତପତ୍ଯେଵ ଭାସଯନ୍ । ଉତ୍ତରାଯଣମାସାଦ୍ଯ ଗତିମାନ୍ଦ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ତାଙ୍କର ତାପରେ ସେ ତିନି ଲୋକକୁ ଉଜାଗର ଓ ତାପିତ କରନ୍ତି । ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ଧୀର ହୁଏ ।
ଆରୋହଣସ୍ଥାନମସୌ ଗତ୍ଵାହୋ ଦୈର୍ଧ୍ଯମାଚରେତ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଯନମାସାଦ୍ଯ ଗତିଶୈଘ୍ର୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ଉପରକୁ ଯିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ଦୀର୍ଘତା ବଢ଼ାନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣାୟଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ତ୍ୱରିତ ହୁଏ ।
ଅଵରୋହସ୍ଥାନମସୌ ଗଚ୍ଛନ୍ହ୍ରସ୍ଵଂ ଦିନଂ ଚରେତ୍ । ଵିଷୁଵତ୍ସଂଜ୍ଞମାସାଦ୍ଯ ଗତିସାମ୍ଯଂ ଵିତନ୍ଵତେ
ନିମ୍ନଗତି ସ୍ଥାନକୁ ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦିନକୁ ଛୋଟ କରନ୍ତି । ବିଷୁବ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଗତି ସମତା ହୁଏ ।
ସମସ୍ଥାନମଥାସାଦ୍ଯ ଦିନସାମ୍ଯଂ କରୋତି ଚ । ଯଦା ଚ ମେଷତୁଲଯୋଃ ସଞ୍ଚରେଦ୍ଧି ଦିଵାକରଃ
ସମସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେ ଦିନର ସମତା କରନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶି ମଧ୍ୟରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—
ସମାନାନି ତ୍ଵହୋରାତ୍ରାଣ୍ଯାତନୋତି ତ୍ରଯୀମଯଃ । ଵୃଷାଦିପଞ୍ଚସୁ ଯଦା ରାଶିଷ୍ଵର୍କୋ ଵିରୋଚତେ
ତେବେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ, ତିନୋଟି ବେଦର ରୂପରେ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଷ ଆଦି ପାଞ୍ଚଟି ରାଶିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳିତ ହୁଏ—
ତଦାହାନି ଚ ଵର୍ଧନ୍ତେ ରାତ୍ରଯୋଽପି ହ୍ରସନ୍ତି ଚ । ଵୃଶ୍ଚିକାଦିଷୁ ସୂର୍ଯୋ ହି ଯଦା ସଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ
ସେବେଳେ ଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ରାତି ଛୋଟ ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୃଶ୍ଚିକ ଆଦି ରାଶିରେ ଚଳନ କରନ୍ତି—