ଯଜନ୍ତି ନିର୍ଧୂତରଜସ୍ତମସଃ ପରମଂ ହରିମ୍ । ଅନ୍ତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଭୂତାନି ଯୋ ବିଭର୍ତ୍ଯାତ୍ମକେତୁଭିଃ
ସେମାନେ ରଜ ଓ ତମସ ଦୂର କରିଥିବା ପରମ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜୀବର ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ନିଜ ରଶ୍ମିରେ ତାଙ୍କୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି।
ଅନ୍ତର୍ଯାମୀଶ୍ଵରଃ ସାକ୍ଷାତ୍ପାତୁ ନୋ ଯଦ୍ଵଶେ ଇଦମ୍ । ପରସ୍ତାଦ୍ଦଧିମଣ୍ଡୋଦାତ୍ତତସ୍ତୁ ବହୁଵିସ୍ତରଃ
ଅନ୍ତର୍ୟାମୀ ଈଶ୍ୱର ନିଜରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଯାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଅଛି; ଦହି ଜଳ ପରେ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପନାମାଯଂ ଶାକଦ୍ଵୀପଦ୍ଵିସଂଗୁଣଃ । ସ୍ଵସମାନେନ ସ୍ଵାଦୂଦକେନାଯଂ ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଶାକଦ୍ୱୀପକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉତ୍କ୍ରାନ୍ତ; ଏହି ଦ୍ୱୀପ ନିଜ ମାପ ଓ ମଧୁର ଜଳରେ ଘେରାଯାଇଛି।
ଯତ୍ରାସ୍ତେ ପୁଷ୍କରଂ ଭ୍ରାଜଦଗ୍ନିଚୂଡାନିଭାନି ଚ । ପତ୍ରାଣି ଵିଶଦାନୀହ ସ୍ଵର୍ଣପତ୍ରାଯୁତାଯୁତମ୍
ଏଠି ପୁଷ୍କର ଉଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଅଛି, ଅଗ୍ନିର ଚୂଡ଼ା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ପତ୍ର ଅଛି; ଏଠି ପତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଅନେକ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣପତ୍ରରେ ସୁସଜ୍ଜିତ।
ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗଵତଶ୍ଚେଦମାସନଂ ପରମେଷ୍ଠିନଃ । କଲ୍ପିତଂ ଲୋକଗୁରୁଣା ସର୍ଵଲୋକସିସୃକ୍ଷଯା
ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ଗୁରୁ ଭଗବତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସୃଷ୍ଟି ପାଇଁ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ଆସନ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି।
ତଦ୍ଦ୍ଵୀପ ଏକ ଏଵାଯଂ ମାନସୋତ୍ତରନାମକଃ । ଅର୍ଵାଚୀନପରାଚୀନଵର୍ଷଯୋରଵଧିର୍ଗିରିଃ
ସେଇ ଦ୍ୱୀପଟି ମାନସୋତ୍ତର ନାମରେ ପରିଚିତ ଏକମାତ୍ର ଦ୍ୱୀପ; ଏହାର ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ସୀମା ଏକ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।
ଉଚ୍ଛ୍ରାଯାଯାମଯୋଃ ସଂଖ୍ଯାଯୁତଯୋଜନସମ୍ମିତା । ଯତ୍ର ଦିକ୍ଷୁ ଚ ଚତ୍ଵାରି ଚତସୃଷୁ ପୁରାଣି ହ
ଏହି ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଦୁହିଁଟି ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ହେଉଛି; ଏହାର ଚାରିଟି ଦିଗରେ, ପ୍ରାଚୀନ ଚାରିଟି ସହର ଅଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରାଦିଲୋକପାଲାନାଂ ଯଦୁପର୍ଯର୍କନିର୍ଗମଃ । ମେରୁଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୀକୁର୍ଵନ୍ ଭାନୁଃ ପର୍ଯେତି ଯତ୍ର ହି
ଏଠାରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକପାଳଙ୍କ ଲୋକ ଉପରେ ଯିବା ପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଘେରି ଘୁଞ୍ଚିଥାଏ।
ସଂଵତ୍ସରାତ୍ମକଂ ଚକ୍ରଂ ଦେଵାହୋରାତ୍ରତୋ ଭ୍ରମନ୍ । ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋଽଧିପୋ ଵୀତିହୋତ୍ରଃ ସ୍ଵାତ୍ମଜକଦ୍ଵଯମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ହେବା ଏହି ବର୍ଷର ଚକ୍ର ସଦା ଘୂରୁଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଏଠାରେ ରାଜା, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦୁଇଜଣ ହେଉଛନ୍ତି ବୀତିହୋତ୍ର।
ଵର୍ଷଦ୍ଵଯେ ପରିସ୍ଥାପ୍ଯ ଵର୍ଷନାମଧରଂ କ୍ରମାତ୍ । ରମଣୋ ଧାତକିଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତଦ୍ଵର୍ଷପତୀ ଉଭୌ
ସେ ଦୁଇଟି ଭାଗକୁ ନିଜେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରି, ତାହାକୁ ନାମ ଦେଇଥିଲେ; ରମଣ ଓ ଧାତକି ଏହି ଦୁଇ ଭାଗର ଅଧିପତି।
କୃତାଃ ସ୍ଵଯଂ ପୂର୍ଵଜଵଦ୍ଭଗଵଦ୍ଭକ୍ତିତତ୍ପରାଃ । ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷା ବ୍ରହ୍ମରୂପିଣଂ ପରମେଶ୍ଵରମ୍
ସେମାନେ ନିଜ ପୂର୍ବଜମାନେ ପରି, ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତିରେ ନିମଗ୍ନ; ସେଠାର ଲୋକମାନେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ସକର୍ମକେନ ଯୋଗେନ ଯଜନ୍ତି ପରିଶୀଲିତାଃ । ଯତ୍ତତ୍କର୍ମମଯଂ ଲିଙ୍ଗ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍ଗଂ ଜନୋଽର୍ଚଯେତ୍ । ଏକାନ୍ତମଦ୍ଵଯଂ ଶାନ୍ତଂ ତସ୍ମୈ ଭଗଵତେ ନମଃ
କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଶିକ୍ଷାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ସେମାନେ ପୂଜା କରନ୍ତି; ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟର ରୂପ ଅଛି, ଲୋକମାନେ ସେହି ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପକୁ ଏକମାତ୍ର, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତୁ—ସେଇ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।
ସୂର୍ଯଗତିଵର୍ଣନମ୍ ନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତତଃ ପରସ୍ତାଦଚଲୋ ଲୋକାଲୋକେତି ନାମକଃ । ଅନ୍ତରାଲେ ଚ ଲୋକାଲୋକଯୋର୍ଯଃ ପରିକଲ୍ପିତଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିର ବର୍ଣ୍ଣନା। ନାରାୟଣ କହିଲେ: ଏହାଠାରୁ ପରେ ଅଚଳ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଲୋକାଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଲୋକାଲୋକ ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ଅବସ୍ଥିତ।
ଯାଵଦସ୍ତି ଚ ଦେଵର୍ଷେ ହ୍ଯନ୍ତରଂ ମାନସୋତ୍ତରାତ୍ । ସୁମେରୋସ୍ତାଵତୀ ଶୁଦ୍ଧା କାଞ୍ଚନୀ ଭୂମିରସ୍ତି ହି
ହେ ଦେବର୍ଷି, ମାନସୋତ୍ତର ଓ ସୁମେରୁ ମଧ୍ୟରେ ଯେତେ ଦୂର ଅଛି, ସେଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ସୁନା ଭୂମି ଅଛି।
ଦର୍ପଣୋଦରତୁଲ୍ଯା ସା ସର୍ଵପ୍ରାଣିଵିଵର୍ଜିତା । ଯସ୍ଯାଂ ପଦାର୍ଥଃ ପ୍ରହିତୋ ନ କିଞ୍ଚିତ୍ପ୍ରତ୍ଯୁଦୀଯତେ
ସେଇ ଭୂମି ଦର୍ପଣ ଭିତର ପରି ଚମକେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶୂନ୍ୟ; ଯେଉଁଠି କିଛି ପଠାଯାଏ, ତାହା କେବେ ଫେରି ଆସେନାହିଁ।
ଅତଃ ସର୍ଵପ୍ରାଣିସଙ୍ଘରହିତା ସା ଚ ନାରଦ । ଲୋକାଲୋକ ଇତି ଵ୍ଯାଖ୍ଯା ଯଦତ୍ର ପରିକଲ୍ପିତା
ତେଣୁ ହେ ନାରଦ, ଏହି ଭୂମିରେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ସମୂହ ନଥିବାରୁ, ଏହାକୁ ଏଠାରେ ଲୋକାଲୋକ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଲୋକାଲୋକାନ୍ତରେ ଚାସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଦା ସ୍ଥିତିଃ । ଈଶ୍ଵରେଣ ସ ଲୋକାନାଂ ତ୍ରଯାଣାମନ୍ତଗଃ କୃତଃ
ଲୋକାଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଏହାର ଅବସ୍ଥିତି ସଦା ରହିଛି; ଭଗବାନ ଏହାକୁ ତିନି ଜଗତର ସୀମା ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି।
ସୂର୍ଯାଦୀନାଂ ଧ୍ରୁଵାନ୍ତାନାଂ ରଶ୍ମଯୋ ଯଦ୍ଵଶାଦିହ । ଅର୍ଵାଚୀନାଶ୍ଚ ତ୍ରୀଁଲ୍ଲୋକାନାତନ୍ଵାନାଃ କଦାପି ହି
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର କିରଣ ଧ୍ରୁବ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, କେବେ କେବେ ତଳ ତିନି ଲୋକକୁ ବ୍ୟାପିଯାଏ।
ପରାଚୀନତ୍ଵଭାଜୋ ହି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ ନାରଦ । ତାଵଦୁନ୍ନହନାଯାମଃ ପର୍ଵତେନ୍ଦ୍ରୋ ମହୋଦଯଃ
କିନ୍ତୁ ବାହାର ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା କିରଣମାନେ ନାହିଁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ହେ ନାରଦ; ଏତେ ବଡ଼ ହେଉଛି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହୋଦୟ ପାହାଡ଼ର ଉଚ୍ଚତା।
ଏତାଵାଁଲ୍ଲୋକଵିନ୍ଯାସୋଽଯଂ ସଂସ୍ଥାମାନଲକ୍ଷଣୈଃ । କଵିଭିଃ ସ ତୁ ପଞ୍ଚାଶତ୍କୋଟିଭିର୍ଗଣିତସ୍ଯ ଚ
ଏଭଳି ହେଉଛି ଜଗତର ବିନ୍ୟାସ, ତାହାର ସୀମା ଓ ଲକ୍ଷଣ ସହିତ; କବିମାନେ ଏହାକୁ ପଞ୍ଚାଶି କୋଟି ମାନିଛନ୍ତି।
ଭୂଗୋଲସ୍ଯ ଚତୁର୍ଥାଂଶୋ ଲୋକାଲୋକାଚଲୋ ମୁନେ । ତସ୍ଯୋପରି ଚତୁର୍ଦିକ୍ଷୁ ବ୍ରହ୍ମଣା ଚାତ୍ମଯୋନିନା
ଭୂଗୋଳର ଚତୁର୍ଥାଂଶ ହେଉଛି ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼, ହେ ମୁନି; ଏହା ଉପରେ, ଚାରି ଦିଗରେ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ବ୍ରହ୍ମା ରଖିଛନ୍ତି—
ନିଵେଶିତା ଦିଗ୍ଗଜା ଯେ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଋଷଭଃ ପୁଷ୍ପଚୂଡୋଽଥ ଵାମନୋଽଥାପରାଜିତଃ
ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ: ଋଷଭ, ପୁଷ୍ପଚୂଡ଼, ବାମନ ଓ ଅପରାଜିତ।
ଏତେ ସମସ୍ତଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଥିତିହେତଵ ଈରିତାଃ । ତେଷାଂ ଚ ସ୍ଵଵିଭୂତୀନାଂ ବହୁଵୀର୍ଯୋପବୃଂହଣମ୍
ଏହି ସବୁ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଜଗତର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଇଁ କାରଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି । ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବଢ଼ି ଚାଲିଥାଏ ।
ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵଂ ଚୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵର୍ଧଯନ୍ଭଗଵାନ୍ ହରିଃ । ଆସ୍ତେ ସିଦ୍ଧ୍ଯଷ୍ଟକୋପେତୋ ଵିଷ୍ଵକ୍ସେନାଦିସଂଵୃତଃ
ପବିତ୍ର ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ଶାସନ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭଗବାନ ହରି, ଅଷ୍ଟ ସିଦ୍ଧି ସହିତ, ବିଶ୍ୱକ୍ଷେଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ବସିଛନ୍ତି ।
ନିଜାଯୁଧୈଃ ପରିଵୃତୋ ଭୁଜଦଣ୍ଡୈଃ ସମନ୍ତତଃ । ଆସ୍ତେ ସକଲଲୋକସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ତଯେ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ପରମେଶ୍ୱର ନିଜ ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁମାନେ ଚାରିପାଖରେ ରହି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବସିଛନ୍ତି ।
ଆକଲ୍ପମେଵଂ ଵେଷଂ ସ ଗତୋ ଵିଷ୍ଣୁଃ ସନାତନଃ । ସ୍ଵମାଯାରଚିତସ୍ଯାସ୍ଯ ଗୋପୀଥାଯାତ୍ମସାଧନଃ
ଏଭଳି ଭାବରେ, କଳ୍ପର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଶାଶ୍ୱତ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ମାୟାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଗୋପାଳ ଗ୍ରାମରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରି ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି ।
ଯୋଽନ୍ତର୍ଵିସ୍ତାର ଏତେନ ହ୍ଯଲୋକପରିମାଣକମ୍ । ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତଂ ଯଦ୍ବହିର୍ଲୋକାଲୋକାଚଲ ଇତୀରଣାତ୍
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ମାପ ହେଉଥିବା ଭିତର ଅଞ୍ଚଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ଯାହାକୁ ବାହାର ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ତତଃ ପରସ୍ତାଦ୍ଯୋଗେଶଗତିଂ ଶୁଦ୍ଧା ଵଦନ୍ତି ହି । ଅଣ୍ଡମଧ୍ଯଗତଃ ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଯାଵାଭୂମ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍
ତାହା ପରେ, ଯୋଗୀମାନେ ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ପଥ ବୋଲି କହନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଛି । ଅଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି, ଯାହା ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଏବଂ ଦିନ-ରାତିକୁ ବିଭାଜିତ କରେ ।
ସୂର୍ଯାଣ୍ଡଗୋଲଯୋର୍ମଧ୍ଯେ କୋଟ୍ଯଃ ସ୍ଯୁଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିଃ । ମୃତେଽଣ୍ଡ ଏଷ ଏତସ୍ମିଞ୍ଜାତୋ ମାର୍ତଣ୍ଡଶବ୍ଦଭାକ୍
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ପଚିଶ କୋଟି ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଣ୍ଡ ନାଶ ପାଏ, ସେଠାରେ ମାର୍ତ୍ତଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ନୂତନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭ ଇତି ଯଦ୍ଧିରଣ୍ଯାଣ୍ଡସମୁଦ୍ଭଵଃ । ସୂର୍ଯେଣ ହି ଵିଭଜ୍ଯନ୍ତେ ଦିଶଃ ଖଂ ଦ୍ଯୌର୍ମହୀଭିଦା
ଯେହେତୁ ସେ ସୁନା ଅଣ୍ଡରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଗ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ପୃଥିବୀ ବିଭାଜିତ ହୁଏ ।