ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ସନ୍ତୀହ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଚକ୍ରସ୍ତଥା ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଃ କପିଲଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟକଃ
ଏଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ: ଚକ୍ର, ଚତୁର୍ଶୃଙ୍ଗ, କପିଳ, ଚିତ୍ରକୂଟକ।
ଦେଵାନୀକଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରୋମା ଦ୍ରଵିଣ ସପ୍ତ ପର୍ଵତାଃ । ରସକୁଲ୍ଯା ମଧୁକୁଲ୍ଯା ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥୈଵ ଚ
ଦେବାନୀକ, ଉର୍ଧ୍ୱରୋମା, ଦ୍ରବିଣ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼; ରସକୁଳ୍ୟା, ମଧୁକୁଳ୍ୟା ଓ ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୁତଵିନ୍ଦା ଦେଵଗର୍ଭା ଘୃତଚ୍ଯୁନ୍ମନ୍ଦମାଲିକେ । ଯତ୍ପଯୋଭିଃ କୁଶଦ୍ଵୀପଵାସିନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ଶ୍ରୁତବିନ୍ଦା, ଦେବଗର୍ଭା, ଘୃତଚ୍ୟୁ ଓ ମନ୍ଦମାଳିକା — ଏହି ନଦୀର ଜଳରେ କୁଶଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
କୁଶଲଃ କୋଵିଦଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯଭିଯୁକ୍ତସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୁଲକଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞାଭିଶ୍ଚତୁର୍ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
କୁଶଳ, କୋବିଦ, ଅଭିୟୁକ୍ତ ଓ କୁଳକ — ଏହି ନାମରେ ଚାରିଟି ଜାତି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି।
ଜାତଵେଦସରୂପଂ ତଂ ଦେଵଂ କର୍ମଜକୌଶଲୈଃ । ଯଜନ୍ତେ ଦେଵଵର୍ଯାଭାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଵିଦୋ ଜନାଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜନ, ଯେଉଁମାନେ କର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଥିବା ଜାତବେଦସ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି।
ପରସ୍ଯବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତଵେଦୋଽସି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ । ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷାଙ୍ଗାନାଂ ଯଜ୍ଞେନ ପୁରୁଷଂ ଯଜ । ଏଵଂ ଯଜନ୍ତେ ଜ୍ଵଲନଂ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵୀପାଧିଵାସିନଃ
ହେ ଜାତବେଦସ୍, ତୁମେ ପରବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହବ୍ୟ ଦେଇ ପହଞ୍ଚାଇବା ଅଗ୍ନି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ନିବାସୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ କ୍ରୌଞ୍ଚଶାକପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଶିଷ୍ଟଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵଦ ସର୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶନ । ଯେନ ଵିଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ପରାନନ୍ଦମଯୋ ଭଵେତ୍
ବିଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣୀ। ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଖିପାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ଆକାର କହ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ।
ଶ୍ରୀରାନାରାଯଣ ଉଵାଚ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିତୋ ଘୃତୋଦାଵରଣଂ ମହତ୍ । ତତୋ ବହିଃ କ୍ରୌଂଚଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵମାନତଃ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: କୁଶଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରି ଏକ ବଡ଼ ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ତାହା ପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱୀପ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼।
କ୍ଷୀରୋଦେନାଵୃତୋ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍କ୍ରୌଂଚାଦ୍ରିରସ୍ତି ଚ । ନାମନିର୍ଵର୍ତକଃ ସୋଽଯଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିଵର୍ତତେ
ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ କ୍ଷୀରର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏହି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱୀପର ସୀମା ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଽସୌ ଗୁହସ୍ଯ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଭିନ୍ନକୁକ୍ଷିଃ ପୁରାଭଵତ୍ । କ୍ଷୀରୋଦେନାସିଚ୍ଯମାନୋ ଵରୁଣେନ ଚ ରକ୍ଷିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼, ଯାହାକୁ ଗୁହାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏକଥାରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲା, କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରରେ ନିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ଭରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।
ଘୃତପୃଷ୍ଠୋ ନାମ ଯସ୍ଯ ଵିଭାତି କିଲ ନାଯକଃ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେଉଛନ୍ତି ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।
ସ୍ଵଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ଵିଭଜ୍ଯୈଵ ସପ୍ତଧା ସ୍ଵାତ୍ମଜାନ୍ଦଦୌ । ପୁତ୍ରନାମସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଵର୍ଷପାନ୍ସନ୍ନିଵେଶଯନ୍
ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କ ନାମରେ ଏହି ଭାଗର ଶାସକ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ ଶରଣଂ ସଞ୍ଜଗାମ ହ । ଆମୋ ମଧୁରୁହଶ୍ଚୈଵ ମେଘପୃଷ୍ଠଃ ସୁଧାମକଃ
ସେ ନିଜେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଆମ, ମଧୁରୁହ, ମେଘପୃଷ୍ଠ, ସୁଧାମକ।
ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠୋ ଲୋହିତାର୍ଣଶ୍ଚ ଵନସ୍ପତିରିତୀଵ ଚ । ନଗା ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ଵିଖ୍ଯାତା ଭୁଵି ସର୍ଵତଃ
ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠ, ଲୋହିତାର୍ଣ୍ଣ ଓ ବନସ୍ପତି; ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି।
ଶୁକ୍ଲୋ ଵୈ ଵର୍ଧମାନଶ୍ଚ ଭୋଜନଶ୍ଚୋପବର୍ହଣଃ । ନନ୍ଦଶ୍ଚ ନନ୍ଦନଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ର ଇତି କୀର୍ତିତାଃ
ଏମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଶୁକ୍ଳ, ବର୍ଧମାନ, ଭୋଜନ, ଉପବର୍ହଣ, ନନ୍ଦ, ନନ୍ଦନ ଓ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର।
ଅଭଯା ଅମୃତୌଘା ଚାର୍ଯକା ତୀର୍ଥଵତୀତି ଚ । ଵୃତ୍ତିରୂପଵତୀ ଶୁକ୍ଲା ପଵିତ୍ରଵତିକା ତଥା
ଅଭୟା, ଅମୃତଘା, ଆର୍ୟକା, ତୀର୍ଥବତୀ, ବୃତ୍ତିରୂପବତୀ, ଶୁକ୍ଳା ଓ ପବିତ୍ରବତିକା — ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ।
ଏତାସାମୁଦକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯେନ ପୀଯତେ । ପୁରୁଷଋଷଭୌ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦ୍ରଵିଣାଖ୍ଯଶ୍ଚ ଦେଵକଃ
ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ପିଇନ୍ତି; ଏହିପରି, ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଡ୍ରବିଣା ନାମକ ଦେବକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳ ପିଇନ୍ତି।
ଏତେ ଚତୁର୍ଵର୍ଣଜାତାଃ ପୁରୁଷା ନିଵସନ୍ତି ହି । ତତ୍ରତ୍ଯାଃ ପୁରୁଷା ଆପୋମଯଂ ଦେଵମପାଂ ପତିମ୍
ଏହି ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି; ସେଠିରେ ଲୋକମାନେ ଜଳରେ ଗଠିତ ଜଳର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
ପୂର୍ଣେନାଞ୍ଜଲିନା ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଜନ୍ତେ ଵିଵିଧକ୍ରିଯାଃ । ଆପଃ ପୁରୁଷଵୀର୍ଯାଃ ସ୍ଥ ପୁନନ୍ତୀର୍ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି; ଜଳ, ପୁରୁଷର ଶକ୍ତିରେ ଭରିତ, ପୃଥିବୀ, ଭୂଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ତା ନଃ ପୁନୀତାମୀଵଘ୍ନୀଃ ସ୍ପୃଶତାମାତ୍ମନା ଭୁଵଃ । ଇତି ମନ୍ତ୍ରଜପାନ୍ତେ ଚ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଏହି ଜଳ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ, ଦୁଷ୍ଟତା ଦୂର କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଇଁ ଯାଉ; ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଶେଷରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ପରସ୍ତାତ୍କ୍ଷୀରୋଦାତ୍ପରିତଶ୍ଚୋପଵେଶିତଃ । ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶଲ୍ଲକ୍ଷସଂଖ୍ଯାକଯୋଜନାଯାମମାଶ୍ରିତଃ
ଏପରି ଭାବରେ, କ୍ଷୀର ସାଗର ପରେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଘେରାଯାଇ, ବତିସି ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।
ସ୍ଵମାନେନ ଚ ଦ୍ଵୀପୋଽଯଂ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦକେନ ଚ । ଶାକଦ୍ଵୀପୋ ଵିଶିଷ୍ଟୋଽଯଂ ଯସ୍ମିଚ୍ଛାକୋ ମହୀରୁହଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ନିଜ ମାପ ଓ ଦହି ଜଳରେ ବିଶିଷ୍ଟ; ଏଠି ଶାକ ଗଛ ମହାବୃକ୍ଷ ଭାବରେ ଅଛି, ଏହି ଦ୍ୱୀପ ଶାକଦ୍ୱୀପ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ସ୍ଵକ୍ଷେତ୍ରଵ୍ଯପଦେଶସ୍ଯ କାରଣଂ ସ ହି ନାରଦ । ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋଽଧିପସ୍ତସ୍ଯ ମେଧାତିଥିରିତି ସ୍ମୃତଃ
ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ନାମର କାରଣ ଏହି; ନାରଦ, ଏଠିର ଶାସକ ପ୍ରୟବ୍ରତ, ମେଧାତିଥି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଉଛି।
ଵିଭଜ୍ଯ ସପ୍ତ ଵର୍ଷାଣି ପୁତ୍ରନାମାନି ତେଷୁ ଚ । ସପ୍ତ ପୁତ୍ରାନ୍ନିଜାନ୍ ସ୍ଥାପ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ ଯୋଗଗତିଂ ଗତଃ
ସେ ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତଟି ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି, ପୁଅମାନଙ୍କ ନାମରେ ନାମକରଣ କଲେ; ସେ ନିଜ ସାତ ପୁଅଙ୍କୁ ସେଠି ରଖି, ନିଜେ ଯୋଗ ମାର୍ଗକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ପୁରୋଜଵୋ ମନଃପୂର୍ଵଜଵୋଽଥ ପଵମାନକଃ । ଧୂମ୍ରାନୀକଶ୍ଚିତ୍ରରେଫୋ ବହୁରୂପୋଽଥ ଵିଶ୍ଵଧୃକ୍
ପୁରୋଜବ, ମନଃପୂର୍ବଜବ, ପବମାନକ; ଧୂମ୍ରାନୀକ, ଚିତ୍ରରେଫ, ବହୁରୂପ ଓ ବିଶ୍ୱଧୃକ।
ମର୍ଯାଦାଗିରଯଃ ସପ୍ତ ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ କୀର୍ତିତାଃ । ଈଶାନ ଊରୁଶୃଙ୍ଗୋଽଥ ବଲଭଦ୍ରଃ ଶତକେଶରଃ
ସାତଟି ସୀମା ପାହାଡ଼ ଓ ସାତଟି ନଦୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି: ଈଶାନ, ଊରୁଶୃଙ୍ଗ, ବଳଭଦ୍ର, ଶତକେଶର।
ସହସ୍ରସ୍ରୋତକୋ ଦେଵପାଲୋଽପ୍ଯନ୍ତେ ମହାଶନଃ । ଏତେଽଦ୍ରଯଃ ସପ୍ତ ଚୋକ୍ତାଃ ସରିନ୍ନାମାନି ସପ୍ତ ଚ
ସହସ୍ରସ୍ରୋତକ, ଦେବପାଳ, ଶେଷରେ ମହାଶନ; ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତଟି ନଦୀର ନାମ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି।
ଅନଘା ପ୍ରଥମାଽଽଯୁର୍ଦା ଉଭଯସ୍ପୃଷ୍ଟିରେଵ ଚ । ଅପରାଜିତା ପଞ୍ଚପଦୀ ସହସ୍ରଶ୍ରୁତିରେଵ ଚ
ଅନଘା ପ୍ରଥମ, ଆୟୁର୍ଦା, ଉଭୟସ୍ପୃଷ୍ଟି; ଅପରାଜିତା, ପଞ୍ଚପଦୀ, ସହସ୍ରଶ୍ରୁତି।
ତତୋ ନିଜଧୃତିଶ୍ଚୋକ୍ତାଃ ସପ୍ତ ନଦ୍ଯୋ ମହୋଜ୍ଜ୍ଵଲାଃ । ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ସତ୍ଯଵ୍ରତକ୍ରତୁଵ୍ରତୌ
ତାପରେ ନିଜ ନାମରେ ସାତଟି ଦୀପ୍ତିମାନ ନଦୀ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସମସ୍ତ ପୁରୁଷ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ କ୍ରତୁବ୍ରତରେ ନିଷ୍ଠା।
ଦାନଵ୍ରତାନୁଵ୍ରତୌ ଚ ଚତୁର୍ଵର୍ଣା ଉଦୀରିତାଃ । ଭଗଵନ୍ତଂ ପ୍ରାଣଵାଯୁଂ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ସଂଯୁତାଃ
ସେମାନେ ଦାନବ୍ରତ, ଅନୁବ୍ରତ ଓ ଚାରି ଜାତିରେ ନିଷ୍ଠା; ପ୍ରାଣାୟାମ ସହିତ ଭଗବାନ ପ୍ରାଣବାୟୁଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।