ତେଷୁ ଵର୍ଷାଦ୍ରଯଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ସରିତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ସରସଃ ଶତଶୃଙ୍ଗଶ୍ଚ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ କନ୍ଦକଃ
ସେଇ ଭାଗଗୁଡିକରେ ସାତି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତି ନଦୀ ଅଛି; ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ହେଉଛି ଶତଶୃଙ୍ଗ, ବାମଦେବ, କନ୍ଦକ।
କୁମୁଦଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶ୍ରୁତିରେଵ ଚ । ଏତେ ଚ ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ନଦୀନାମାନି ଚୋଚ୍ଯତେ
କୁମୁଦ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷ, ସହସ୍ରଶୃତି ଏବଂ ଏହି ସାତି ପାହାଡ଼; ଏବେ ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଉଛି।
ଅନୁମତିଃ ସିନୀଵାଲୀ ସରସ୍ଵତୀ କୁହୂସ୍ତଥା । ରଜନୀ ଚୈଵ ନନ୍ଦା ଚ ରାକେତି ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ, ସରସ୍ୱତୀ, କୁହୁ, ରଜନୀ, ନନ୍ଦା ଓ ରାକା ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ।
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମାହ୍ଵଯାଃ । ଶ୍ରୁତଧରୋ ଵୀର୍ଯଧରୋ ଵସୁନ୍ଧର ଇଷୁନ୍ଧରଃ
ସେଇ ଭାଗର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚାରି ଜାତିରେ ପରିଚିତ; ଶ୍ରୁତଧର, ବୀର୍ୟଧର, ବସୁନ୍ଧରା ଓ ଇଷୁନ୍ଧରା।
ଭଗଵନ୍ତଂ ଵେଦମଯଂ ଯଜନ୍ତେ ସୋମମୀଶ୍ଵରମ୍ । ସ୍ଵଗୋଭିଃ ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିଭଜତ୍କୃଷ୍ଣଶୁକ୍ଲଯୋଃ
ସେମାନେ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ୍ ଓ ସୋମ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ନିଜ ଗାଁ ଦେଇ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ସର୍ଵାସାଂ ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରସୀଦତୁ । ଏଵଂ ସୁରୋଦାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଵମାନେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ରାଜା ସୋମ ଖୁସି ହେଉ; ଏଭଳି, ସୁରୋଦ ପରେ ଦ୍ବୀପ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଘୃତୋଦେନାଵୃତଃ ସୋଽଯଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ରକାଶତେ । ଯସ୍ମିନ୍ନାସ୍ତେ କୁଶସ୍ତମ୍ବୋ ଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯାକାରଣୋ ଜ୍ଵଲନ୍
ଏହା କୁଶ ଦ୍ବୀପ, ଘୃତୋଦ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳନ କୁଶ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ବୀପର ନାମର କାରଣ।
ସ୍ଵଶଷ୍ପରୋଚିଷା କାଷ୍ଠା ଭାସଯନ୍ପରିତିଷ୍ଠତେ । ହିରଣ୍ଯରେତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପପତିଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତ ସ୍ଵରାଟ୍
କୁଶ ଗଛର ତଣ୍ଡ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚାରିପାଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରେତା ଏହି ଦ୍ବୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ।
ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଭ୍ଯସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ସନ୍ତଧାଭଜତ୍ । ଵସୁଶ୍ଚ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ତଥା ଦୃଢରୁଚିଃ ପରଃ
ସେ ଦ୍ବୀପଟିକୁ ନିଜ ସାତି ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ — ଭଲି ନାମ ହେଉଛି: ବସୁ, ବସୁଦାନ, ଦୃଢ଼ରୁଚି, ପର, ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ।
ନାଭିଗୁପ୍ତସ୍ତୁତ୍ଯଵ୍ରତୌ ଵିଵିକ୍ତନାମଦେଵକୌ । ତେଷାଂ ଵର୍ଷେଷୁ ସପ୍ତୈଵ ସୀମାଗିରିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ — ଏହି ସାତଟି ଭାଗର ସୀମା ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ସନ୍ତୀହ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଚକ୍ରସ୍ତଥା ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଃ କପିଲଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟକଃ
ଏଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ: ଚକ୍ର, ଚତୁର୍ଶୃଙ୍ଗ, କପିଳ, ଚିତ୍ରକୂଟକ।
ଦେଵାନୀକଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରୋମା ଦ୍ରଵିଣ ସପ୍ତ ପର୍ଵତାଃ । ରସକୁଲ୍ଯା ମଧୁକୁଲ୍ଯା ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥୈଵ ଚ
ଦେବାନୀକ, ଉର୍ଧ୍ୱରୋମା, ଦ୍ରବିଣ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼; ରସକୁଳ୍ୟା, ମଧୁକୁଳ୍ୟା ଓ ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୁତଵିନ୍ଦା ଦେଵଗର୍ଭା ଘୃତଚ୍ଯୁନ୍ମନ୍ଦମାଲିକେ । ଯତ୍ପଯୋଭିଃ କୁଶଦ୍ଵୀପଵାସିନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ଶ୍ରୁତବିନ୍ଦା, ଦେବଗର୍ଭା, ଘୃତଚ୍ୟୁ ଓ ମନ୍ଦମାଳିକା — ଏହି ନଦୀର ଜଳରେ କୁଶଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
କୁଶଲଃ କୋଵିଦଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯଭିଯୁକ୍ତସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୁଲକଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞାଭିଶ୍ଚତୁର୍ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
କୁଶଳ, କୋବିଦ, ଅଭିୟୁକ୍ତ ଓ କୁଳକ — ଏହି ନାମରେ ଚାରିଟି ଜାତି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି।
ଜାତଵେଦସରୂପଂ ତଂ ଦେଵଂ କର୍ମଜକୌଶଲୈଃ । ଯଜନ୍ତେ ଦେଵଵର୍ଯାଭାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଵିଦୋ ଜନାଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜନ, ଯେଉଁମାନେ କର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଥିବା ଜାତବେଦସ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି।
ପରସ୍ଯବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତଵେଦୋଽସି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ । ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷାଙ୍ଗାନାଂ ଯଜ୍ଞେନ ପୁରୁଷଂ ଯଜ । ଏଵଂ ଯଜନ୍ତେ ଜ୍ଵଲନଂ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵୀପାଧିଵାସିନଃ
ହେ ଜାତବେଦସ୍, ତୁମେ ପରବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହବ୍ୟ ଦେଇ ପହଞ୍ଚାଇବା ଅଗ୍ନି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ନିବାସୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ କ୍ରୌଞ୍ଚଶାକପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଶିଷ୍ଟଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵଦ ସର୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶନ । ଯେନ ଵିଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ପରାନନ୍ଦମଯୋ ଭଵେତ୍
ବିଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣୀ। ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଖିପାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ଆକାର କହ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ।
ଶ୍ରୀରାନାରାଯଣ ଉଵାଚ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିତୋ ଘୃତୋଦାଵରଣଂ ମହତ୍ । ତତୋ ବହିଃ କ୍ରୌଂଚଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵମାନତଃ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: କୁଶଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରି ଏକ ବଡ଼ ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ତାହା ପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱୀପ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼।
କ୍ଷୀରୋଦେନାଵୃତୋ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍କ୍ରୌଂଚାଦ୍ରିରସ୍ତି ଚ । ନାମନିର୍ଵର୍ତକଃ ସୋଽଯଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିଵର୍ତତେ
ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ କ୍ଷୀରର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏହି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱୀପର ସୀମା ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଽସୌ ଗୁହସ୍ଯ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଭିନ୍ନକୁକ୍ଷିଃ ପୁରାଭଵତ୍ । କ୍ଷୀରୋଦେନାସିଚ୍ଯମାନୋ ଵରୁଣେନ ଚ ରକ୍ଷିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼, ଯାହାକୁ ଗୁହାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏକଥାରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲା, କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରରେ ନିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ଭରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।
ଘୃତପୃଷ୍ଠୋ ନାମ ଯସ୍ଯ ଵିଭାତି କିଲ ନାଯକଃ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସର୍ଵଲୋକନମସ୍କୃତଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶାସକ ହେଉଛନ୍ତି ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁଅ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ।
ସ୍ଵଦ୍ଵୀପଂ ତୁ ଵିଭଜ୍ଯୈଵ ସପ୍ତଧା ସ୍ଵାତ୍ମଜାନ୍ଦଦୌ । ପୁତ୍ରନାମସୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଵର୍ଷପାନ୍ସନ୍ନିଵେଶଯନ୍
ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସାତ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟି ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କ ନାମରେ ଏହି ଭାଗର ଶାସକ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ସ୍ଵଯଂ ଭଗଵତସ୍ତସ୍ଯ ଶରଣଂ ସଞ୍ଜଗାମ ହ । ଆମୋ ମଧୁରୁହଶ୍ଚୈଵ ମେଘପୃଷ୍ଠଃ ସୁଧାମକଃ
ସେ ନିଜେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ; ପୁଅମାନେ ହେଉଛନ୍ତି: ଆମ, ମଧୁରୁହ, ମେଘପୃଷ୍ଠ, ସୁଧାମକ।
ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠୋ ଲୋହିତାର୍ଣଶ୍ଚ ଵନସ୍ପତିରିତୀଵ ଚ । ନଗା ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତୈଵ ଵିଖ୍ଯାତା ଭୁଵି ସର୍ଵତଃ
ଭ୍ରାଜିଷ୍ଠ, ଲୋହିତାର୍ଣ୍ଣ ଓ ବନସ୍ପତି; ଏଠାରେ ସାତଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ ଓ ନଦୀ ଅଛି।
ଶୁକ୍ଲୋ ଵୈ ଵର୍ଧମାନଶ୍ଚ ଭୋଜନଶ୍ଚୋପବର୍ହଣଃ । ନନ୍ଦଶ୍ଚ ନନ୍ଦନଃ ସର୍ଵତୋଭଦ୍ର ଇତି କୀର୍ତିତାଃ
ଏମାନଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: ଶୁକ୍ଳ, ବର୍ଧମାନ, ଭୋଜନ, ଉପବର୍ହଣ, ନନ୍ଦ, ନନ୍ଦନ ଓ ସର୍ବତୋଭଦ୍ର।
ଅଭଯା ଅମୃତୌଘା ଚାର୍ଯକା ତୀର୍ଥଵତୀତି ଚ । ଵୃତ୍ତିରୂପଵତୀ ଶୁକ୍ଲା ପଵିତ୍ରଵତିକା ତଥା
ଅଭୟା, ଅମୃତଘା, ଆର୍ୟକା, ତୀର୍ଥବତୀ, ବୃତ୍ତିରୂପବତୀ, ଶୁକ୍ଳା ଓ ପବିତ୍ରବତିକା — ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ।
ଏତାସାମୁଦକଂ ପୁଣ୍ଯଂ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯେନ ପୀଯତେ । ପୁରୁଷଋଷଭୌ ତଦ୍ଵଦ୍ ଦ୍ରଵିଣାଖ୍ଯଶ୍ଚ ଦେଵକଃ
ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ପିଇନ୍ତି; ଏହିପରି, ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ ଏବଂ ଡ୍ରବିଣା ନାମକ ଦେବକ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଳ ପିଇନ୍ତି।
ଏତେ ଚତୁର୍ଵର୍ଣଜାତାଃ ପୁରୁଷା ନିଵସନ୍ତି ହି । ତତ୍ରତ୍ଯାଃ ପୁରୁଷା ଆପୋମଯଂ ଦେଵମପାଂ ପତିମ୍
ଏହି ଚାରି ଜାତିର ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ବସିଥାନ୍ତି; ସେଠିରେ ଲୋକମାନେ ଜଳରେ ଗଠିତ ଜଳର ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି।
ପୂର୍ଣେନାଞ୍ଜଲିନା ଭକ୍ତ୍ଯା ଯଜନ୍ତେ ଵିଵିଧକ୍ରିଯାଃ । ଆପଃ ପୁରୁଷଵୀର୍ଯାଃ ସ୍ଥ ପୁନନ୍ତୀର୍ଭୂର୍ଭୁଵଃ ସ୍ଵରଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଞ୍ଜଳିରେ ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା କରନ୍ତି; ଜଳ, ପୁରୁଷର ଶକ୍ତିରେ ଭରିତ, ପୃଥିବୀ, ଭୂଲୋକ ଓ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ତା ନଃ ପୁନୀତାମୀଵଘ୍ନୀଃ ସ୍ପୃଶତାମାତ୍ମନା ଭୁଵଃ । ଇତି ମନ୍ତ୍ରଜପାନ୍ତେ ଚ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତଵୈଃ
ଏହି ଜଳ ଆମକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ, ଦୁଷ୍ଟତା ଦୂର କରନ୍ତୁ, ତାଙ୍କର ସ୍ୱଭାବରେ ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଇଁ ଯାଉ; ମନ୍ତ୍ର ଜପ ଶେଷରେ ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।