ହଂସଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗଶ୍ଚ ଊର୍ଧ୍ଵାଯନ ଇତୀଵ ଚ । ସତ୍ଯାଙ୍ଗସଂଜ୍ଞାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ଲକ୍ଷସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପକେ
ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପରେ ହଂସ, ପତଙ୍ଗ, ଉର୍ଧ୍ୱାୟନ ଓ ସତ୍ୟାଙ୍ଗ ନାମରେ ଚାରିଟି ଜାତି ରହିଛନ୍ତି।
ସହସ୍ରାଯୁପ୍ରମାଣାଶ୍ଚ ଵିଵିଧୋପମଦର୍ଶନାଃ । ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାରଂ ତ୍ରଯୀଵିଦ୍ଯାଵିଧିନାର୍କଂ ଯଜନ୍ତି ତେ
ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ ରଖନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଦେହ ରହିଛି; ତିନି ବେଦର ନିୟମରେ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ଚ ସତ୍ଯର୍ତସ୍ଯ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ଅମୃତସ୍ଯ ଚ ମୃତ୍ଯୋଶ୍ଚ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନମୀମହି
ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ, ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ଅମୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସାର ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
ପ୍ଲକ୍ଷାଦିଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପଜ୍ଜଦ୍ଵୀପେଷୁ ନାରଦ । ଆଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମୋଜଶ୍ଚ ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ସହୋଽପି ଚ
ନାରଦ, ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସହଯୋଗ ରହିଛି।
ଵିକ୍ରମଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ସିଦ୍ଧିରୌତ୍ପତ୍ତିକୀ ସଦା । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପାତ୍ପରଂ ଚେକ୍ଷୁରସୋଦଃ ସରିତାମ୍ପତିଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତାପ, ଜନ୍ମଜାତ ସିଦ୍ଧି ଓ ସଫଳତା ରହିଛି; ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପ ପରେ ସୁରୋଦ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି।
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପଂ ସମଗ୍ରଂ ଚ ପରିଵାର୍ଯାଵତିଷ୍ଠତେ । ଶାଲ୍ମଲାଖ୍ଯସ୍ତତୋ ଦ୍ଵୀପଶ୍ଚାସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଵିସ୍ତରଃ
ସୁରୋଦ ନଦୀ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘେରି ରଖିଛି; ଏହା ପରେ ଶାଲ୍ମଳା ନାମକ ଦ୍ବୀପ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼।
ସମାନେନ ସୁରୋଦେନ ସିନ୍ଧୁନା ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ । ଯତ୍ର ଵୈ ଶାଲ୍ମଲୀଵୃକ୍ଷଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଏହି ଦ୍ବୀପ ସୁରୋଦ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ସମାନ ଉଚ୍ଚତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସ୍ଥାନଂ ତତ୍ପକ୍ଷିରାଜସ୍ଯ ଗରୁଡସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ନାଥୋ ହି ଯଜ୍ଞବାହୁଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍
ଏହି ସ୍ଥାନ ମହାତ୍ମା ପକ୍ଷୀରାଜ ଗରୁଡଙ୍କର ନିବାସ; ଏହି ଦ୍ବୀପର ନାଥ ହେଲେ ଯଜ୍ଞବାହୁ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର।
ଜାତଃ ସ ଏଵ ସପ୍ତଭ୍ଯଃ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଧରାମ୍ । ତଦ୍ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନାମାନି କଥିତାନି ନିବୋଧତ
ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସାତିପୁଅକୁ ପୃଥିବୀ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେଇ ଭାଗର ନାମଗୁଡିକୁ ଶୁଣ।
ସୁରୋଚନଂ ସୌମନସ୍ଯଂ ରମଣଂ ଦେଵଵର୍ଷକମ୍ । ପାରିଭଦ୍ରେ ତଥା ଚାପ୍ଯାଯନଂ ଵିଜ୍ଞାତନାମକମ୍
ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ସୁରୋଚନ, ସୌମନସ୍ୟ, ରମଣ, ଦେବବର୍ଷକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆପ୍ୟାୟନ ଓ ବିଜ୍ଞାତନାମ।
ତେଷୁ ଵର୍ଷାଦ୍ରଯଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ସରିତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ସରସଃ ଶତଶୃଙ୍ଗଶ୍ଚ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ କନ୍ଦକଃ
ସେଇ ଭାଗଗୁଡିକରେ ସାତି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତି ନଦୀ ଅଛି; ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ହେଉଛି ଶତଶୃଙ୍ଗ, ବାମଦେବ, କନ୍ଦକ।
କୁମୁଦଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶ୍ରୁତିରେଵ ଚ । ଏତେ ଚ ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ନଦୀନାମାନି ଚୋଚ୍ଯତେ
କୁମୁଦ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷ, ସହସ୍ରଶୃତି ଏବଂ ଏହି ସାତି ପାହାଡ଼; ଏବେ ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଉଛି।
ଅନୁମତିଃ ସିନୀଵାଲୀ ସରସ୍ଵତୀ କୁହୂସ୍ତଥା । ରଜନୀ ଚୈଵ ନନ୍ଦା ଚ ରାକେତି ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ, ସରସ୍ୱତୀ, କୁହୁ, ରଜନୀ, ନନ୍ଦା ଓ ରାକା ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ।
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମାହ୍ଵଯାଃ । ଶ୍ରୁତଧରୋ ଵୀର୍ଯଧରୋ ଵସୁନ୍ଧର ଇଷୁନ୍ଧରଃ
ସେଇ ଭାଗର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚାରି ଜାତିରେ ପରିଚିତ; ଶ୍ରୁତଧର, ବୀର୍ୟଧର, ବସୁନ୍ଧରା ଓ ଇଷୁନ୍ଧରା।
ଭଗଵନ୍ତଂ ଵେଦମଯଂ ଯଜନ୍ତେ ସୋମମୀଶ୍ଵରମ୍ । ସ୍ଵଗୋଭିଃ ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିଭଜତ୍କୃଷ୍ଣଶୁକ୍ଲଯୋଃ
ସେମାନେ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ୍ ଓ ସୋମ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ନିଜ ଗାଁ ଦେଇ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ସର୍ଵାସାଂ ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରସୀଦତୁ । ଏଵଂ ସୁରୋଦାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଵମାନେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ରାଜା ସୋମ ଖୁସି ହେଉ; ଏଭଳି, ସୁରୋଦ ପରେ ଦ୍ବୀପ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଘୃତୋଦେନାଵୃତଃ ସୋଽଯଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ରକାଶତେ । ଯସ୍ମିନ୍ନାସ୍ତେ କୁଶସ୍ତମ୍ବୋ ଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯାକାରଣୋ ଜ୍ଵଲନ୍
ଏହା କୁଶ ଦ୍ବୀପ, ଘୃତୋଦ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳନ କୁଶ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ବୀପର ନାମର କାରଣ।
ସ୍ଵଶଷ୍ପରୋଚିଷା କାଷ୍ଠା ଭାସଯନ୍ପରିତିଷ୍ଠତେ । ହିରଣ୍ଯରେତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପପତିଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତ ସ୍ଵରାଟ୍
କୁଶ ଗଛର ତଣ୍ଡ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚାରିପାଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରେତା ଏହି ଦ୍ବୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ।
ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଭ୍ଯସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ସନ୍ତଧାଭଜତ୍ । ଵସୁଶ୍ଚ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ତଥା ଦୃଢରୁଚିଃ ପରଃ
ସେ ଦ୍ବୀପଟିକୁ ନିଜ ସାତି ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ — ଭଲି ନାମ ହେଉଛି: ବସୁ, ବସୁଦାନ, ଦୃଢ଼ରୁଚି, ପର, ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ।
ନାଭିଗୁପ୍ତସ୍ତୁତ୍ଯଵ୍ରତୌ ଵିଵିକ୍ତନାମଦେଵକୌ । ତେଷାଂ ଵର୍ଷେଷୁ ସପ୍ତୈଵ ସୀମାଗିରିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ — ଏହି ସାତଟି ଭାଗର ସୀମା ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ନଦ୍ଯଃ ସପ୍ତୈଵ ସନ୍ତୀହ ତନ୍ନାମାନି ନିବୋଧତ । ଚକ୍ରସ୍ତଥା ଚତୁଃଶୃଙ୍ଗଃ କପିଲଶ୍ଚିତ୍ରକୂଟକଃ
ଏଠାରେ ସାତଟି ନଦୀ ଅଛି; ତାଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ: ଚକ୍ର, ଚତୁର୍ଶୃଙ୍ଗ, କପିଳ, ଚିତ୍ରକୂଟକ।
ଦେଵାନୀକଶ୍ଚୋର୍ଧ୍ଵରୋମା ଦ୍ରଵିଣ ସପ୍ତ ପର୍ଵତାଃ । ରସକୁଲ୍ଯା ମଧୁକୁଲ୍ଯା ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥୈଵ ଚ
ଦେବାନୀକ, ଉର୍ଧ୍ୱରୋମା, ଦ୍ରବିଣ — ଏହି ସାତଟି ପାହାଡ଼; ରସକୁଳ୍ୟା, ମଧୁକୁଳ୍ୟା ଓ ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ଅଛି।
ଶ୍ରୁତଵିନ୍ଦା ଦେଵଗର୍ଭା ଘୃତଚ୍ଯୁନ୍ମନ୍ଦମାଲିକେ । ଯତ୍ପଯୋଭିଃ କୁଶଦ୍ଵୀପଵାସିନଃ ସର୍ଵ ଏଵ ତେ
ଶ୍ରୁତବିନ୍ଦା, ଦେବଗର୍ଭା, ଘୃତଚ୍ୟୁ ଓ ମନ୍ଦମାଳିକା — ଏହି ନଦୀର ଜଳରେ କୁଶଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ଲୋକ ବଞ୍ଚନ୍ତି।
କୁଶଲଃ କୋଵିଦଶ୍ଚୈଵାପ୍ଯଭିଯୁକ୍ତସ୍ତଥୈଵ ଚ । କୁଲକଶ୍ଚେତି ସଂଜ୍ଞାଭିଶ୍ଚତୁର୍ଵର୍ଣାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
କୁଶଳ, କୋବିଦ, ଅଭିୟୁକ୍ତ ଓ କୁଳକ — ଏହି ନାମରେ ଚାରିଟି ଜାତି ଚିହ୍ନଟ ହୋଇଛି।
ଜାତଵେଦସରୂପଂ ତଂ ଦେଵଂ କର୍ମଜକୌଶଲୈଃ । ଯଜନ୍ତେ ଦେଵଵର୍ଯାଭାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵଵିଦୋ ଜନାଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ଜନ, ଯେଉଁମାନେ କର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଗ୍ନିର ଆକାର ଥିବା ଜାତବେଦସ୍ ଦେବତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି।
ପରସ୍ଯବ୍ରହ୍ମଣଃ ସାକ୍ଷାଜ୍ଜାତଵେଦୋଽସି ହଵ୍ଯଵାଟ୍ । ଦେଵାନାଂ ପୁରୁଷାଙ୍ଗାନାଂ ଯଜ୍ଞେନ ପୁରୁଷଂ ଯଜ । ଏଵଂ ଯଜନ୍ତେ ଜ୍ଵଲନଂ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵୀପାଧିଵାସିନଃ
ହେ ଜାତବେଦସ୍, ତୁମେ ପରବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ହବ୍ୟ ଦେଇ ପହଞ୍ଚାଇବା ଅଗ୍ନି; ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭାବରେ ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତୁ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦ୍ୱୀପର ସମସ୍ତ ନିବାସୀ ଅଗ୍ନିକୁ ପୂଜନ୍ତି।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ କ୍ରୌଞ୍ଚଶାକପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପଵର୍ଣନମ୍ ନାରଦ ଉଵାଚ ଶିଷ୍ଟଦ୍ଵୀପପ୍ରମାଣଂ ଚ ଵଦ ସର୍ଵାର୍ଥଦର୍ଶନ । ଯେନ ଵିଜ୍ଞାତମାତ୍ରେଣ ପରାନନ୍ଦମଯୋ ଭଵେତ୍
ବିଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା, କ୍ରୌଞ୍ଚ, ଶାକ ଓ ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପର ବିବରଣୀ। ନାରଦ କହିଲେ: ହେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଦେଖିପାରିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱୀପମାନଙ୍କର ଆକାର କହ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ଉତ୍ତମ ଆନନ୍ଦରେ ଭରିଯିବ।
ଶ୍ରୀରାନାରାଯଣ ଉଵାଚ କୁଶଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିତୋ ଘୃତୋଦାଵରଣଂ ମହତ୍ । ତତୋ ବହିଃ କ୍ରୌଂଚଦ୍ଵୀପୋ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଯାତ୍ସ୍ଵମାନତଃ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: କୁଶଦ୍ୱୀପକୁ ଘେରି ଏକ ବଡ଼ ଘୃତର ସମୁଦ୍ର ଅଛି; ତାହା ପରେ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହା ପୂର୍ବ ଦ୍ୱୀପ ଠାରୁ ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼।
କ୍ଷୀରୋଦେନାଵୃତୋ ଭାତି ଯସ୍ମିନ୍କ୍ରୌଂଚାଦ୍ରିରସ୍ତି ଚ । ନାମନିର୍ଵର୍ତକଃ ସୋଽଯଂ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପରିଵର୍ତତେ
ଏହି ଦ୍ୱୀପକୁ କ୍ଷୀରର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ କ୍ରୌଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏହି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱୀପର ସୀମା ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ଯୋଽସୌ ଗୁହସ୍ଯ ଶକ୍ତ୍ଯା ଚ ଭିନ୍ନକୁକ୍ଷିଃ ପୁରାଭଵତ୍ । କ୍ଷୀରୋଦେନାସିଚ୍ଯମାନୋ ଵରୁଣେନ ଚ ରକ୍ଷିତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼, ଯାହାକୁ ଗୁହାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଏକଥାରେ ଫାଟିଯାଇଥିଲା, କ୍ଷୀରସମୁଦ୍ରରେ ନିସ୍ତାରିତ ହୋଇଥିଲା ଓ ଭରୁଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୁରକ୍ଷିତ ହୋଇଥିଲା।