ଜମ୍ବାଖ୍ଯେନ ଯଥା ମେରୁସ୍ତଥା କ୍ଷାରୋଦକେନ ଚ । କ୍ଷାରୋଦଧିସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଖ୍ଯେନୋପଵେଷ୍ଟିତଃ
ଯେପରି ମେରୁ ପାହାଡ଼କୁ ଜମ୍ବୁ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ସେପରି ଏହାକୁ କ୍ଷାର ଜଳର ସାଗର ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏହି କ୍ଷାର ସାଗର ଦୁଇ ଗୁଣା ବଡ଼, ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷ ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।
ଯଥୈଵ ପରିଖା ବାହ୍ଯୋପଵନେନ ହି ଵେଷ୍ଟ୍ଯତେ । ପ୍ଲକ୍ଷାଖ୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ଜମ୍ବୁପ୍ରମାଣୋ ଦ୍ଵୀପରୂପଧୃକ୍
ଯେପରି ଏକ ଖାଳିକୁ ବାହାର ଉଦ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଏ, ସେପରି ପ୍ଲକ୍ଷ ନାମକ ଦ୍ୱୀପ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପର ମାପରେ, ଦ୍ୱୀପ ରୂପେ ଅଛି।
ହିରଣ୍ମଯୋଽଗ୍ନିସ୍ତତ୍ରୈଵ ତିଷ୍ଠତୀତି ଵିନିଶ୍ଚଯଃ । ପ୍ରିଯଵତାତ୍ମଜସ୍ତତ୍ର ସପ୍ତଜିହ୍ଵ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ଏଠାରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସୁନା ଅଗ୍ନିଦେବ ଅଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ସପ୍ତଜିହ୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଅଗ୍ନିସ୍ତଦଧିପସ୍ତ୍ଵିଧ୍ମଜିହ୍ଵଃ ସ୍ଵଂ ଦ୍ଵୀପମେଵ ଚ । ଵିଭଜ୍ଯ ସପ୍ତଵର୍ଷାଣି ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଵିଭୁଃ
ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଦେବ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଇଧ୍ମଜିହ୍ବ, ସେ ଦ୍ୱୀପର ଅଧିପତି; ସେ ନିଜ ଦ୍ୱୀପକୁ ସପ୍ତ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କରି, ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।
ସ୍ଵଯମାତ୍ମଵିଦାଂ ମାନ୍ଯାଂ ଯୋଗଚର୍ଯାଂ ସମାଶ୍ରିତଃ । ତେନୈଵ ଚାତ୍ମଯୋଗେନ ଭଗଵନ୍ତମୁପାଗତଃ
ସେ ନିଜେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା ଯୋଗ ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲେ; ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ।
ଶିଵଂ ଚ ଯଵସଂ ଭଦ୍ରଂ ଶାନ୍ତଂ କ୍ଷେମାମୃତେ ତଥା । ଅଭଯଂ ଚେତି ସପ୍ତୈଵ ତଦ୍ଵର୍ଷାଣି ସଦେକ୍ଷତାମ୍
ଶିବ, ଯବସ, ଭଦ୍ର, ଶାନ୍ତ, କ୍ଷେମ, ଅମୃତ ଓ ଅଭୟ—ଏହି ସପ୍ତ ଭାଗ, ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ଅଧୀନ।
ତେଷୁ ପ୍ରୋକ୍ତା ନଦୀଃ ସପ୍ତ ଗିରଯଃ ସପ୍ତ ଚୈଵ ହି । ଅରୁଣା ନୃମ୍ଣାଙ୍ଗିରସୀ ସାଵିତ୍ରୀ ସୁପ୍ରଭାତିକା
ଏହି ଭାଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସପ୍ତ ନଦୀ ଓ ସପ୍ତ ପାହାଡ଼ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି: ଅରୁଣା, ନୃମ୍ଣାଙ୍ଗିରସୀ, ସାବିତ୍ରୀ, ସୁପ୍ରଭାତିକା,
ଋତମ୍ଭରା ସତ୍ଯମ୍ଭରା ଇତି ନଦ୍ଯଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ । ମଣିକୂଟୋ ଵଜ୍ରକୂଟ ଇନ୍ଦ୍ରସେନସ୍ତଥୈଵ ଚ
ଋତମ୍ଭରା ଓ ସତ୍ୟମ୍ଭରା—ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ନାମ; ମଣିକୂଟ, ବଜ୍ରକୂଟ, ଇନ୍ଦ୍ରସେନା,
ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମାନ୍ଵୈ ସୁପର୍ଣଶ୍ଚ ହିରଣ୍ଯଷ୍ଠୀଵ ଏଵ ଚ । ମେଘମାଲ ଇତି ଖ୍ଯାତାଃ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ପର୍ଵତାଃ
ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମତ, ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ହିରଣ୍ୟଷ୍ଠୀବ ଓ ମେଘମାଳା—ଏହି ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପର ପାହାଡ଼ ଭାବରେ ପରିଚିତ।
ନଦୀନାଂ ଜଲମାତ୍ରେଣ ଦର୍ଶନସ୍ପର୍ଶନାଦିଭିଃ । ନିର୍ଧୂତାଶେଷରଜସୋ ନିସ୍ତମସ୍କାଃ ପ୍ରଜାସ୍ତଥା
ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କ ଜଳ ଦ୍ୱାରା, ଦେଖିବା, ଛୁଇଁବା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ, ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ମଳ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ଧକାର ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ହଂସଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗଶ୍ଚ ଊର୍ଧ୍ଵାଯନ ଇତୀଵ ଚ । ସତ୍ଯାଙ୍ଗସଂଜ୍ଞାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋ ଵର୍ଣାଃ ପ୍ଲକ୍ଷସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପକେ
ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପରେ ହଂସ, ପତଙ୍ଗ, ଉର୍ଧ୍ୱାୟନ ଓ ସତ୍ୟାଙ୍ଗ ନାମରେ ଚାରିଟି ଜାତି ରହିଛନ୍ତି।
ସହସ୍ରାଯୁପ୍ରମାଣାଶ୍ଚ ଵିଵିଧୋପମଦର୍ଶନାଃ । ସ୍ଵର୍ଗଦ୍ଵାରଂ ତ୍ରଯୀଵିଦ୍ଯାଵିଧିନାର୍କଂ ଯଜନ୍ତି ତେ
ସେମାନେ ହଜାର ବର୍ଷ ଜୀବନ ରଖନ୍ତି, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ଦେହ ରହିଛି; ତିନି ବେଦର ନିୟମରେ ସେମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ୱର୍ଗର ଦ୍ୱାର ଭାବେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରତ୍ନସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ଚ ସତ୍ଯର୍ତସ୍ଯ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣଃ । ଅମୃତସ୍ଯ ଚ ମୃତ୍ଯୋଶ୍ଚ ସୂର୍ଯମାତ୍ମାନମୀମହି
ଆମେ ପ୍ରାଚୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ, ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ମୂର୍ତ୍ତି, ଅମୃତ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସାର ଭାବରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ କରୁ।
ପ୍ଲକ୍ଷାଦିଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ପଜ୍ଜଦ୍ଵୀପେଷୁ ନାରଦ । ଆଯୁରିନ୍ଦ୍ରିଯମୋଜଶ୍ଚ ବଲଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ସହୋଽପି ଚ
ନାରଦ, ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପ ଆଦି ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଶକ୍ତି, ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସହଯୋଗ ରହିଛି।
ଵିକ୍ରମଃ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ସିଦ୍ଧିରୌତ୍ପତ୍ତିକୀ ସଦା । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପାତ୍ପରଂ ଚେକ୍ଷୁରସୋଦଃ ସରିତାମ୍ପତିଃ
ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରାକୃତିକ ପ୍ରତାପ, ଜନ୍ମଜାତ ସିଦ୍ଧି ଓ ସଫଳତା ରହିଛି; ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପ ପରେ ସୁରୋଦ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ନଦୀମାନଙ୍କର ମହାପତି।
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପଂ ସମଗ୍ରଂ ଚ ପରିଵାର୍ଯାଵତିଷ୍ଠତେ । ଶାଲ୍ମଲାଖ୍ଯସ୍ତତୋ ଦ୍ଵୀପଶ୍ଚାସ୍ମାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଵିସ୍ତରଃ
ସୁରୋଦ ନଦୀ ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଘେରି ରଖିଛି; ଏହା ପରେ ଶାଲ୍ମଳା ନାମକ ଦ୍ବୀପ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ବୀପଠାରୁ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼।
ସମାନେନ ସୁରୋଦେନ ସିନ୍ଧୁନା ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ । ଯତ୍ର ଵୈ ଶାଲ୍ମଲୀଵୃକ୍ଷଃ ପ୍ଲକ୍ଷାଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଏହି ଦ୍ବୀପ ସୁରୋଦ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ସମାନ ପ୍ରସ୍ଥରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଶାଲ୍ମଳୀ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ପ୍ଲକ୍ଷ ଗଛର ସମାନ ଉଚ୍ଚତାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ସ୍ଥାନଂ ତତ୍ପକ୍ଷିରାଜସ୍ଯ ଗରୁଡସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ । ତସ୍ଯ ଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ନାଥୋ ହି ଯଜ୍ଞବାହୁଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତାତ୍
ଏହି ସ୍ଥାନ ମହାତ୍ମା ପକ୍ଷୀରାଜ ଗରୁଡଙ୍କର ନିବାସ; ଏହି ଦ୍ବୀପର ନାଥ ହେଲେ ଯଜ୍ଞବାହୁ, ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର।
ଜାତଃ ସ ଏଵ ସପ୍ତଭ୍ଯଃ ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯୋ ଦଦୌ ଧରାମ୍ । ତଦ୍ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନାମାନି କଥିତାନି ନିବୋଧତ
ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଇ ସେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସାତିପୁଅକୁ ପୃଥିବୀ ଦେଇଥିଲେ; ଏବେ ସେଇ ଭାଗର ନାମଗୁଡିକୁ ଶୁଣ।
ସୁରୋଚନଂ ସୌମନସ୍ଯଂ ରମଣଂ ଦେଵଵର୍ଷକମ୍ । ପାରିଭଦ୍ରେ ତଥା ଚାପ୍ଯାଯନଂ ଵିଜ୍ଞାତନାମକମ୍
ସେଗୁଡିକ ହେଉଛି ସୁରୋଚନ, ସୌମନସ୍ୟ, ରମଣ, ଦେବବର୍ଷକ, ପାରିଭଦ୍ର, ଆପ୍ୟାୟନ ଓ ବିଜ୍ଞାତନାମ।
ତେଷୁ ଵର୍ଷାଦ୍ରଯଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵ ସରିତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ସରସଃ ଶତଶୃଙ୍ଗଶ୍ଚ ଵାମଦେଵଶ୍ଚ କନ୍ଦକଃ
ସେଇ ଭାଗଗୁଡିକରେ ସାତି ପାହାଡ଼ ଓ ସାତି ନଦୀ ଅଛି; ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ହେଉଛି ଶତଶୃଙ୍ଗ, ବାମଦେବ, କନ୍ଦକ।
କୁମୁଦଃ ପୁଷ୍ପଵର୍ଷଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶ୍ରୁତିରେଵ ଚ । ଏତେ ଚ ପର୍ଵତାଃ ସପ୍ତ ନଦୀନାମାନି ଚୋଚ୍ଯତେ
କୁମୁଦ, ପୁଷ୍ପବର୍ଷ, ସହସ୍ରଶୃତି ଏବଂ ଏହି ସାତି ପାହାଡ଼; ଏବେ ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଉଛି।
ଅନୁମତିଃ ସିନୀଵାଲୀ ସରସ୍ଵତୀ କୁହୂସ୍ତଥା । ରଜନୀ ଚୈଵ ନନ୍ଦା ଚ ରାକେତି ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ଅନୁମତି, ସିନୀବାଳୀ, ସରସ୍ୱତୀ, କୁହୁ, ରଜନୀ, ନନ୍ଦା ଓ ରାକା ନଦୀମାନଙ୍କର ନାମ।
ତଦ୍ଵର୍ଷପୁରୁଷାଃ ସର୍ଵେ ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯସମାହ୍ଵଯାଃ । ଶ୍ରୁତଧରୋ ଵୀର୍ଯଧରୋ ଵସୁନ୍ଧର ଇଷୁନ୍ଧରଃ
ସେଇ ଭାଗର ସମସ୍ତ ଲୋକ ଚାରି ଜାତିରେ ପରିଚିତ; ଶ୍ରୁତଧର, ବୀର୍ୟଧର, ବସୁନ୍ଧରା ଓ ଇଷୁନ୍ଧରା।
ଭଗଵନ୍ତଂ ଵେଦମଯଂ ଯଜନ୍ତେ ସୋମମୀଶ୍ଵରମ୍ । ସ୍ଵଗୋଭିଃ ପିତୃଦେଵେଭ୍ଯୋ ଵିଭଜତ୍କୃଷ୍ଣଶୁକ୍ଲଯୋଃ
ସେମାନେ ବେଦର ମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ୍ ଓ ସୋମ ନାଥଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ନିଜ ଗାଁ ଦେଇ ପିତୃ ଓ ଦେବମାନଙ୍କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରନ୍ତି, କୃଷ୍ଣ ଓ ଶୁକ୍ଳ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ।
ସର୍ଵାସାଂ ଚ ପ୍ରଜାନାଂ ଚ ରାଜା ସୋମଃ ପ୍ରସୀଦତୁ । ଏଵଂ ସୁରୋଦାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସ୍ଵମାନେନ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାଙ୍କର ରାଜା ସୋମ ଖୁସି ହେଉ; ଏଭଳି, ସୁରୋଦ ପରେ ଦ୍ବୀପ ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଘୃତୋଦେନାଵୃତଃ ସୋଽଯଂ କୁଶଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ରକାଶତେ । ଯସ୍ମିନ୍ନାସ୍ତେ କୁଶସ୍ତମ୍ବୋ ଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯାକାରଣୋ ଜ୍ଵଲନ୍
ଏହା କୁଶ ଦ୍ବୀପ, ଘୃତୋଦ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଜ୍ୱଳନ କୁଶ ଗଛ ଅଛି, ଯାହା ଦ୍ବୀପର ନାମର କାରଣ।
ସ୍ଵଶଷ୍ପରୋଚିଷା କାଷ୍ଠା ଭାସଯନ୍ପରିତିଷ୍ଠତେ । ହିରଣ୍ଯରେତାସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପପତିଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତ ସ୍ଵରାଟ୍
କୁଶ ଗଛର ତଣ୍ଡ ନିଜ ଆଲୋକରେ ଚାରିପାଖ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କ ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରେତା ଏହି ଦ୍ବୀପର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାଥ।
ସ୍ଵପୁତ୍ରେଭ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତଭ୍ଯସ୍ତଦ୍ଦ୍ଵୀପଂ ସନ୍ତଧାଭଜତ୍ । ଵସୁଶ୍ଚ ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ତଥା ଦୃଢରୁଚିଃ ପରଃ
ସେ ଦ୍ବୀପଟିକୁ ନିଜ ସାତି ପୁଅଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ — ଭଲି ନାମ ହେଉଛି: ବସୁ, ବସୁଦାନ, ଦୃଢ଼ରୁଚି, ପର, ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ।
ନାଭିଗୁପ୍ତସ୍ତୁତ୍ଯଵ୍ରତୌ ଵିଵିକ୍ତନାମଦେଵକୌ । ତେଷାଂ ଵର୍ଷେଷୁ ସପ୍ତୈଵ ସୀମାଗିରିଵରାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ନାଭିଗୁପ୍ତ, ସ୍ତୁତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ବିଭିକ୍ତନାମଦେବ — ଏହି ସାତଟି ଭାଗର ସୀମା ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।