ଗନ୍ଧମାଦନମୂର୍ଧ୍ନୀହ ପତିତା ପାପହାରିଣୀ । ଅନ୍ତରେଣ ତୁ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ସମାଗତା
ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ପଡ଼ି, ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ; ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭୂମି ଦେଇ, ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ଷାରୋଦଧିଂ ଗତା ସା ତୁ ଦ୍ଯୁନଦୀ ଦେଵପୂଜିତା । ତତୋ ମାଲ୍ଯଵତଃ ଶୃଙ୍ଗାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ପରିନିର୍ଗତା
ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିବା ଦେବୀ ଦ୍ୟୁନଦୀ, କ୍ଷାର ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ମାଲ୍ୟବତ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତତୋ ଵେଗଵତୀ ଭୂତ୍ଵା କେତୁମାଲଂ ସମାଗତା । ଚକ୍ଷୁର୍ନାମ୍ନୀ ଦେଵନଦୀ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯୁପାଗତା
ତାପରେ, ଭେଗବତୀ ଭାବରେ, କେତୁମାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; 'ଚକ୍ଷୁ' ନାମରେ ଦେବନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ସରିତାଂ ପତିମାଵିଷ୍ଟା ସା ଗଙ୍ଗା ଦେଵଵନ୍ଦିତା । ତତସ୍ତୃତୀଯା ଧାରା ତୁ ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତା ଚ ନାରଦ
ସେ ନଦୀର ମାଲିକା ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବମାନେ ପୂଜିଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାପରେ, ତୃତୀୟ ଧାରା ନାରଦ, ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ପୁଣ୍ଯା ଚାଲକନନ୍ଦା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣେନାବ୍ଜଭୂପଦାତ୍ । ଵନାନି ଗିରିକୂଟାନି ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ଚାଗତା
ପବିତ୍ର ଅଳକାନନ୍ଦା ନଦୀ, ପଦ୍ମରୁପ ଭଗବାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସି, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଅଟିକି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ହେମକୂଟଂ ଗିରିଵରଂ ପ୍ରାପ୍ତାତୋଽପୀହ ନିର୍ଗତା । ଅତିଵେଗଵତୀ ଭୂତ୍ଵା ଭାରତଂ ଚାଗତାପରା
ହେମକୁଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରୁ ଏକ ତୀବ୍ର ଧାରା ହେଇ, ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଜଲଧିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତୃତୀଯା ସା ସରିଦ୍ଵରା । ଯସ୍ଯାଃ ସ୍ନାନାଯ ସରତାଂ ମନୁଜାନାଂ ପଦେ ପଦେ
ତୃତୀୟ ମହାନଦୀ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜଳରେ ପ୍ରତି ପଦେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି—
ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଦି ଫଲଂ ତୁ ନ ହି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ତତଶ୍ଚତୁର୍ଥୀ ଧାରା ତୁ ଭୃଙ୍ଗଵତ୍ପର୍ଵତାତ୍ପୁନଃ
ରାଜସୂୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ; ପରେ, ଚତୁର୍ଥ ଧାରା ଭୃଙ୍ଗବତ ପାହାଡ଼ରୁ ପୁନି ଆସିଛି।
ଭଦ୍ରାଭିଧା ସଂସ୍ରଵନ୍ତୀ କୁରୂନ୍ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଚୋତ୍ତରାନ୍ । ସମୁଦ୍ରଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଵନୀ
ଭଦ୍ରା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଅନ୍ଯେ ନଦାଶ୍ଚ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଵର୍ଷେ ଵର୍ଷେଽପି ସନ୍ତି ହି । ବହୁଶୋ ମେରୁମନ୍ଦାରପ୍ରସୂତାଶ୍ଚୈଵ ନାରଦ
ନାରଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିରେ ଅନେକ ନଦୀ ଓ ନଦୀକୁଳ ଅଛି; ଅନେକ ନଦୀ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତତ୍ରାପି ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରମୁଶନ୍ତି ହି । ଅନ୍ଯାନି ଚାଷ୍ଟଵର୍ଷାଣି ଭୌମସ୍ଵର୍ଗପ୍ରଦାନି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ଭୂମିକୁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଆଠ ଭୂମି ଭୂଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗିଣାଂ ପୁଣ୍ଯଶେଷସ୍ଯ ଭୋଗସ୍ଥାନାନି ନାରଦ । ପୁରୁଷାଣାଂ ଚାଯୁତାଯୁର୍ଵଜ୍ରାଙ୍ଗା ଦେଵସନ୍ନିଭାଃ
ନାରଦ, ସ୍ୱର୍ଗର ପୁଣ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଭୋଗର ଅଞ୍ଚଳ; ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ରଖନ୍ତି, ବଜ୍ର ସମାନ ଶରୀର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦେଖାରେ ଅନୁପମ।
ପୁରୁଷା ନାଗସାହସ୍ରୈର୍ଦଶଭିଃ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ମହାସୌରତସନ୍ତୁଷ୍ଟାଃ କଲତ୍ରାଢ୍ଯାଃ ସୁଖାନ୍ଵିତାଃ
ପୁରୁଷମାନେ ଦଶ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ରଖି, ମହାସ୍ନେହରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅନେକ ଜନା ଜନାନୀ ରଖି, ସୁଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ।
ଏକଵର୍ଷୋନକେ ଚାଯୁଷ୍ଯାପ୍ତଗର୍ଭାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋଽପି ହି । ତ୍ରେତାଯୁଗସମଃ କାଲୋ ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଦୈଵ ହି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିରେ ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଗର୍ଭଧାରଣ ନଥିବା, ଏଠାରେ ସମୟ ସଦା ତ୍ରେତାଯୁଗ ସମାନ ଚାଲିଥାଏ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ଇଲାଵୃତଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଦେଵେଶାଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈଃ ସ୍ତଵନୈଃ ସଦା । ପୂଜଯନ୍ତି ମହାଦେଵୀଂ ଜପଧ୍ଯାନସମାଧିଭିଃ
ଭୂବନର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଇଳାବୃତ ଓ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭୂମିର ବିବରଣୀ: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ସେଠାରେ, ଦେବମାନେ, ପୂର୍ବକଥିତ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସଦା ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମଶ୍ରେଣୀ ଶୋଭିତା ଵନରାଜଯଃ । ଫଲାନାଂ ପଲ୍ଲଵାନାଂ ଚ ଯତ୍ର ଶୋଭା ନିରନ୍ତରମ୍
ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଚାରି ଋତୁର ଫୁଲର ଗୁଛରେ ସଜିଥାଏ; ଫଳ ଓ କିଶଳୟର ଅବିରତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ତେଷୁ କାନନଵର୍ଷେଷୁ ଵର୍ଷପର୍ଵତସାନୁଷୁ । ଗିରିଦ୍ରୋଣୀଷୁ ସର୍ଵାସୁ ନିର୍ମଲୋଦକରାଶିଷୁ
ସେଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକା ଓ ସବୁ ନିର୍ମଳ ଜଳରାଶିରେ—
ଵିକଚୋତ୍ପଲମାଲାସୁ ହଂସସାରସସଞ୍ଚଯୈଃ । ଵିମିଶ୍ରିତେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵ ପକ୍ଷିଭିଃ କୂଜିତେଷୁ ଚ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ମାଳା, ହଂସ ଓ ସାରସ ଦଳରେ ମିଶି, ପକ୍ଷୀମାନେର କୁହୁକୁହିରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଜଲକ୍ରୀଡାଦିଭିଶ୍ଚିତ୍ରଵିନୋଦୈଃ କ୍ରୀଡଯନ୍ତି ଚ । ସୁନ୍ଦରୀଲଲିତଭ୍ରୂଣାଂ ଵିଲାସାଯତନେଷୁ ଚ
ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ଓ ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଖେଳରେ ସେମାନେ ବିନୋଦ କରନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର ଓ ମୂଦ୍ରାମୟୀ ଯୁବତୀମାନେର ଗୃହରେ।
ତତ୍ରତ୍ଯା ଵିହରନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ଵୈରଂ ଯୁଵତିଭିଃ ସହ । ନଵସ୍ଵପି ଚ ଵର୍ଷେଷୁ ଭଗଵାନାଦିପୂରୁଷଃ
ସେଠାର ଲୋକମାନେ ଯୁବତୀମାନେ ସହ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ନବ ଭୂମିରେ, ଭଗବାନ ଆଦିପୁରୁଷ—
(ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋ ଲୋକାନାମନୁଗ୍ରହରସୈକଦୃକ୍ ।) ଦେଵୀମାରାଧଯନ୍ତାସ୍ତେ ସ ଚ ସର୍ଵୈଶ୍ଚ ପୂଜ୍ଯତେ । ଆତ୍ମଵ୍ଯୂହେନେଜ୍ଯଯାସୌ ସନ୍ନିଧତ୍ତେ ସମାହିତଃ
(ନାରାୟଣ ନାମରେ ଲୋକମାନେଙ୍କୁ କୃପା ଦେଇଥିବା ଏକମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟି), ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଆରାଧନା କରନ୍ତି; ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ; ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ଉପାସନାରେ ସେ ସେଠାରେ ସଂକଳିତ ଅଛନ୍ତି।
ଇଲାଵୃତେ ତୁ ଭଗଵାନ୍ ପଦ୍ମଜାକ୍ଷିସମୁଦ୍ଭଵଃ । ଏକ ଏଵ ଭଵୋ ଦେଵୋ ନିତ୍ଯଂ ଵସତି ସାଙ୍ଗନଃ
ଇଳାବୃତ ଭୂମିରେ, ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭଗବାନ ଭବ ଏକାକି, ନିତ୍ୟ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ ରହିଥାନ୍ତି।
ତତ୍କ୍ଷେତ୍ରେ ନାପରଃ କଶ୍ଚିତ୍ପ୍ରଵେଶଂ ଵିତନୋତି ଚ । ଭଵାନ୍ଯାଃ ଶାପତସ୍ତତ୍ର ପୁମାନ୍ତସ୍ତ୍ରୀ ଭଵତି ସ୍ଫୁଟମ୍
ସେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଅନ୍ୟ କେହି ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ଭବାନୀଙ୍କ ଶାପରେ, ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଏଠାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେ ସ୍ପଷ୍ଟଭାବେ ଜଣେ ନାରୀରେ ପରିଣତ ହୁଏ।
ଭଵାନୀନାଥକୈଃ ସ୍ଵୀଣାମସଂଖ୍ଯୈର୍ଗଣକୋଟିଭିଃ । ସଂରୁଧ୍ଯମାନୋ ଦେଵେଶୋ ଦେଵଂ ସଙ୍କର୍ଷଣଂ ଭଜନ୍
ଭବାନୀଙ୍କ ନିଜ ଗଣମାନେ, ଅସଂଖ୍ୟ ସଂଖ୍ୟାରେ, ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ଚାରିପଟେ ଘେରି ରଖିଥିଲେ; ତେଣୁ ସେ ଦେବତା, ସଙ୍କର୍ଷଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ, ଉପାସନା କଲେ।
ଆତ୍ମନା ଧ୍ଯାନଯୋଗେନ ସର୍ଵଭୂତହିତେଚ୍ଛଯା । ତାଂ ତାମସୀଂ ତୁରୀଯାଂ ଚ ମୂର୍ତିଂ ପ୍ରକୃତିମାତ୍ମନଃ
ନିଜ ମନକୁ ଧ୍ୟାନରେ ଲଗାଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ଚାହିଁ, ସେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିର ତାମସିକ ଓ ତୁରୀୟ ରୂପକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କଲେ।
ଉପଧାଵତେ ଚୈକାଗ୍ରମନସା ଭଗଵାନଜଃ । ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଓଁନମୋ ଭଗଵତେ ମହାପୁରୁଷାଯ ସର୍ଵଗୁଣସଂଖ୍ଯାନାଯାନନ୍ତାଯାଵ୍ଯକ୍ତାଯ ନମ ଇତି
ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଭଗବାନ ଅଜଜ୍ୟାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ଏବଂ କହିଲେ— 'ଓଁ, ଭଗବତ ମହାପୁରୁଷଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଅନେକତାରେ, ଅନନ୍ତ, ଅପରିଚିତ ରୂପକୁ ନମସ୍କାର।'
ଭଜେ ଭଜନ୍ଯାରଣପାଦପଙ୍କଜଂ ଭଗସ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ନସ୍ଯ ପରଂ ପରାଯଣମ୍ । ଭକ୍ତେଷ୍ଵଲଂ ଭାଵିତଭୂତଭାଵନଂ ଭଵାପହଂ ତ୍ଵା ଭଵ ଭାଵମୀଶ୍ଵରମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀର ପରମ ଆଶ୍ରୟ, ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ, ଭକ୍ତମାନେ ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆଦର କରୁଥିବା, ଭବବ୍ୟଥା ଦୂର କରୁଥିବା, ଭବର ନାଥ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ତୁମକୁ ମୁଁ ପୂଜା କରେ।
ନ ଯସ୍ଯ ମାଯାଗୁଣକର୍ମଵୃତ୍ତିଭି- ର୍ନିରୀକ୍ଷିତୋ ହ୍ଯଣ୍ଵପି ଦୃଷ୍ଟିରଜ୍ଯତେ । ଈଶେ ଯଥା ନୋ ସ୍ତ୍ରତମନ୍ଯୁରଂହସା କସ୍ତଂ ନ ମନ୍ଯେତ ଜିଗୀଷୁରାତ୍ମନଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ମାୟା, ଗୁଣ, କର୍ମର କ୍ରିୟାରେ ଜରା ନାହିଁ; ଯେପରି ଈଶ୍ୱର ଅଚାନକ କ୍ରୋଧରେ ବି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ନାହିଁ; ନିଜକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା କେଉଁ ଜଣେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବେ ନାହିଁ?
ଅସଦ୍ଦୃଶୋ ଯଃ ପ୍ରତିଭାତି ମାଯଯା କ୍ଷୀବେଵ ମଧ୍ଵାସଵତାଗ୍ରଲୋଚନଃ । ନ ନାଗଵଧ୍ଵୋଽର୍ହଣ ଈଶିରେ ହ୍ରିଯା ଯତ୍ପାଦଯୋଃ ସ୍ପର୍ଶନଧର୍ଷିତେନ୍ଦ୍ରିଯାଃ
ଯିଏ ମାୟାରେ ଅନ୍ୟ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ— ମଦରେ ମଧୁକୁ ଜଳ ଭାବି ଦେଖିବା ପରି; ତାଙ୍କ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶରେ ନାଗନୀମାନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନ୍ୟତାରେ ଯାଇଥିବାରୁ, ସେମାନେ ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ଯମାହୁରସ୍ଯ ସ୍ଥିତିଜନ୍ମସଂଯମଂ ତ୍ରିଭିର୍ଵିହୀନଂ ଯମନନ୍ତମୄଷଯଃ । ନ ଵେଦ ସିଦ୍ଧାର୍ଥମିଵ କ୍ଯଚିତ୍ସ୍ଥିତଂ ଭୂମଣ୍ଡଲଂ ମୂର୍ଧସହସ୍ରଧାମସୁ
ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ସ୍ଥିତି, ଜନ୍ମ, ନିୟମ ତିନି ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଅନନ୍ତ; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେହି ଜାଣିପାରିନାହିଁ, ଯେପରି ଭୂମିକୁ ହଜାର ଶିର ଅଟାଳିକାରେ କେହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜାଣିପାରିନାହିଁ।