ଇଯଂ ଚ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵତ୍ପଦୀ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । କାଲେନ ମହତା ସା ତୁ ଯୁଗସାହସ୍ରକେଣ ତୁ
ଏହି ନଦୀକୁ ଲୋକେ 'ଭଗବତ୍ପଦୀ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ବହୁ ବର୍ଷ ଓ ହଜାର ଯୁଗ ଧରି ଏହା ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ଦିଵୋ ମୂର୍ଧାନମାଗତ୍ଯ ଦେଵୀ ଦେଵନଦୀଶ୍ଵରୀ । ଯତ୍ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନାମ ସ୍ଥାନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଦେବୀ, ଦେବନଦୀଙ୍କ ରାଣୀ, ସ୍ୱର୍ଗର ମୂର୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ବିଷ୍ଣୁପଦ' ଭାବରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଔତ୍ତାନପାଦିର୍ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଧ୍ରୁଵଃ ପରମପାଵନଃ । ଭଗଵତ୍ପାଦଯୁଗଲଂ ପଦ୍ମକୋଶରଜୋ ଦଧତ୍
ଏଠି ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଶୁଦ୍ଧତମ ଭାବରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ପଦ୍ମପଦର ଧୂଳି ଧରି ଅବସ୍ଥିତ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯାସ୍ତେ ସ ରାଜର୍ଷିଃ ପଦଵୀମଚଲାଂ ଶ୍ରିତଃ । ତତ୍ର ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଜ୍ଞା ମହାଶଯାଃ
ଏଠି ରାଜାର୍ଷି ଧ୍ରୁବ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠି ସପ୍ତ ଋଷି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଜାଣି, ମହାଜ୍ଞାନୀ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରକ୍ରମନ୍ତି ସର୍ଵଲୋକହିତେପ୍ସଵଃ । ଆତ୍ଯନ୍ତିକୀ ସିଦ୍ଧିରିଯଂ ତପତାଂ ସିଦ୍ଧିଦାଯିନୀ
ସମସ୍ତ ଲୋକର ଭଲ ଚାହିଁ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ଏହିଠି ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି, ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଥିବା ସଫଳତା।
ଆଦ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଶିରସା ଜଟାଜୂଟୋଷିତେନ ଚ । ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦାଦ୍ଦେଵୀ ନୈକସାହସ୍ରକୋଟିଭିଃ
ସେମାନେ ଜଟାବନ୍ଧା ଶିର ନମାଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁପଦରୁ ଦେବୀ ଅନେକ କୋଟି ଦେବ ଯାନରେ ଉତରିଆସିଥିଲେ।
ଵିମାନୈରାକୁଲେ ଦେଵଯାନେଽଵତରତୀ ଚ ସା । ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମାପ୍ଲାଵ୍ଯ ପତନ୍ତୀ ବ୍ରହ୍ଯସଦ୍ଯନି
ଦେବୀ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଭରି, ଦେବପଥରେ ଉତରିଆସି, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଧା ଭିଦ୍ଯମାନା ସା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚ ନାରଦ । ଚତୁର୍ଭିର୍ନାମଭିର୍ଦେଵୀ ଚତୁର୍ଦିଶମଭିସୃତା
ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଦେବୀ ଚାରି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ; ଚାରି ନାମରେ, ଚାରି ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲେ।
ସରିତାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ପତିମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ । ସୀତା ଚାଲକନନ୍ଦା ଚ ଚତୁର୍ଭଦ୍ରେତି* ନାମଭିଃ
ସେ ନଦୀ ଓ ଜଳଧାରାର ମାଲିକା ହେଲେ; ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା ଓ ଚତୁର୍ଭଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
*ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରେତି? ସୀତା ଚ ବ୍ରହ୍ମସଦନାଚ୍ଛିଖରେଭ୍ଯଃ କ୍ଷମାଭୃତାମ୍ । କେସରାଭିଧନାମ୍ନା ଚ ପ୍ରସ୍ରଵନ୍ତୀ ଚ ସ୍ଵର୍ଣଦୀ
ସୀତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ, 'କେସରା' ଓ 'ପ୍ରସ୍ରବନ୍ତୀ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ।
ଗନ୍ଧମାଦନମୂର୍ଧ୍ନୀହ ପତିତା ପାପହାରିଣୀ । ଅନ୍ତରେଣ ତୁ ଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଂ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ସମାଗତା
ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ପଡ଼ି, ପାପ ଦୂର କରିଥିଲେ; ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭୂମି ଦେଇ, ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
କ୍ଷାରୋଦଧିଂ ଗତା ସା ତୁ ଦ୍ଯୁନଦୀ ଦେଵପୂଜିତା । ତତୋ ମାଲ୍ଯଵତଃ ଶୃଙ୍ଗାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯା ପରିନିର୍ଗତା
ଦେବତାମାନେ ପୂଜିଥିବା ଦେବୀ ଦ୍ୟୁନଦୀ, କ୍ଷାର ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ମାଲ୍ୟବତ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଧାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।
ତତୋ ଵେଗଵତୀ ଭୂତ୍ଵା କେତୁମାଲଂ ସମାଗତା । ଚକ୍ଷୁର୍ନାମ୍ନୀ ଦେଵନଦୀ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଂ ଦିଶ୍ଯୁପାଗତା
ତାପରେ, ଭେଗବତୀ ଭାବରେ, କେତୁମାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; 'ଚକ୍ଷୁ' ନାମରେ ଦେବନଦୀ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ସରିତାଂ ପତିମାଵିଷ୍ଟା ସା ଗଙ୍ଗା ଦେଵଵନ୍ଦିତା । ତତସ୍ତୃତୀଯା ଧାରା ତୁ ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତା ଚ ନାରଦ
ସେ ନଦୀର ମାଲିକା ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଦେବମାନେ ପୂଜିଥିବା ଗଙ୍ଗା ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ତାପରେ, ତୃତୀୟ ଧାରା ନାରଦ, ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।
ପୁଣ୍ଯା ଚାଲକନନ୍ଦା ଵୈ ଦକ୍ଷିଣେନାବ୍ଜଭୂପଦାତ୍ । ଵନାନି ଗିରିକୂଟାନି ସମତିକ୍ରମ୍ଯ ଚାଗତା
ପବିତ୍ର ଅଳକାନନ୍ଦା ନଦୀ, ପଦ୍ମରୁପ ଭଗବାନଙ୍କ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଆସି, ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଅଟିକି ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
ହେମକୂଟଂ ଗିରିଵରଂ ପ୍ରାପ୍ତାତୋଽପୀହ ନିର୍ଗତା । ଅତିଵେଗଵତୀ ଭୂତ୍ଵା ଭାରତଂ ଚାଗତାପରା
ହେମକୁଟ ପାହାଡ଼କୁ ପହଞ୍ଚି, ସେଠାରୁ ଏକ ତୀବ୍ର ଧାରା ହେଇ, ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଛି।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଜଲଧିଂ ପ୍ରାପ୍ତା ତୃତୀଯା ସା ସରିଦ୍ଵରା । ଯସ୍ଯାଃ ସ୍ନାନାଯ ସରତାଂ ମନୁଜାନାଂ ପଦେ ପଦେ
ତୃତୀୟ ମହାନଦୀ ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଜଳରେ ପ୍ରତି ପଦେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି—
ରାଜସୂଯାଶ୍ଵମେଧାଦି ଫଲଂ ତୁ ନ ହି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ତତଶ୍ଚତୁର୍ଥୀ ଧାରା ତୁ ଭୃଙ୍ଗଵତ୍ପର୍ଵତାତ୍ପୁନଃ
ରାଜସୂୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଯଜ୍ଞର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତି କଷ୍ଟକର ନୁହେଁ; ପରେ, ଚତୁର୍ଥ ଧାରା ଭୃଙ୍ଗବତ ପାହାଡ଼ରୁ ପୁନି ଆସିଛି।
ଭଦ୍ରାଭିଧା ସଂସ୍ରଵନ୍ତୀ କୁରୂନ୍ସନ୍ତର୍ପ୍ଯ ଚୋତ୍ତରାନ୍ । ସମୁଦ୍ରଂ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତା ଗଙ୍ଗା ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯପାଵନୀ
ଭଦ୍ରା ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେ ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରି, ସାଗରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଏହି ଗଙ୍ଗା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ।
ଅନ୍ଯେ ନଦାଶ୍ଚ ନଦ୍ଯଶ୍ଚ ଵର୍ଷେ ଵର୍ଷେଽପି ସନ୍ତି ହି । ବହୁଶୋ ମେରୁମନ୍ଦାରପ୍ରସୂତାଶ୍ଚୈଵ ନାରଦ
ନାରଦ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିରେ ଅନେକ ନଦୀ ଓ ନଦୀକୁଳ ଅଛି; ଅନେକ ନଦୀ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ତତ୍ରାପି ଭାରତଂ ଵର୍ଷଂ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ରମୁଶନ୍ତି ହି । ଅନ୍ଯାନି ଚାଷ୍ଟଵର୍ଷାଣି ଭୌମସ୍ଵର୍ଗପ୍ରଦାନି ଚ
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଭାରତ ଭୂମିକୁ କର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଅନ୍ୟ ଆଠ ଭୂମି ଭୂଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖ ଦେଇଥାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗିଣାଂ ପୁଣ୍ଯଶେଷସ୍ଯ ଭୋଗସ୍ଥାନାନି ନାରଦ । ପୁରୁଷାଣାଂ ଚାଯୁତାଯୁର୍ଵଜ୍ରାଙ୍ଗା ଦେଵସନ୍ନିଭାଃ
ନାରଦ, ସ୍ୱର୍ଗର ପୁଣ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଭୋଗର ଅଞ୍ଚଳ; ସେଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁ ରଖନ୍ତି, ବଜ୍ର ସମାନ ଶରୀର ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଦେଖାରେ ଅନୁପମ।
ପୁରୁଷା ନାଗସାହସ୍ରୈର୍ଦଶଭିଃ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ମହାସୌରତସନ୍ତୁଷ୍ଟାଃ କଲତ୍ରାଢ୍ଯାଃ ସୁଖାନ୍ଵିତାଃ
ପୁରୁଷମାନେ ଦଶ ହଜାର ହାତୀର ଶକ୍ତି ରଖି, ମହାସ୍ନେହରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଅନେକ ଜନା ଜନାନୀ ରଖି, ସୁଖରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ।
ଏକଵର୍ଷୋନକେ ଚାଯୁଷ୍ଯାପ୍ତଗର୍ଭାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋଽପି ହି । ତ୍ରେତାଯୁଗସମଃ କାଲୋ ଵର୍ତତେ ସର୍ଵଦୈଵ ହି
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭୂମିରେ ନାରୀମାନେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଗର୍ଭଧାରଣ ନଥିବା, ଏଠାରେ ସମୟ ସଦା ତ୍ରେତାଯୁଗ ସମାନ ଚାଲିଥାଏ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ଇଲାଵୃତଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ତେଷୁ ଵର୍ଷେଷୁ ଦେଵେଶାଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତୈଃ ସ୍ତଵନୈଃ ସଦା । ପୂଜଯନ୍ତି ମହାଦେଵୀଂ ଜପଧ୍ଯାନସମାଧିଭିଃ
ଭୂବନର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଇଳାବୃତ ଓ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭୂମିର ବିବରଣୀ: ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ—ସେଠାରେ, ଦେବମାନେ, ପୂର୍ବକଥିତ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ସଦା ମହାଦେବୀଙ୍କୁ ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧିରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ସର୍ଵର୍ତୁକୁସୁମଶ୍ରେଣୀ ଶୋଭିତା ଵନରାଜଯଃ । ଫଲାନାଂ ପଲ୍ଲଵାନାଂ ଚ ଯତ୍ର ଶୋଭା ନିରନ୍ତରମ୍
ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକ ଚାରି ଋତୁର ଫୁଲର ଗୁଛରେ ସଜିଥାଏ; ଫଳ ଓ କିଶଳୟର ଅବିରତ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।
ତେଷୁ କାନନଵର୍ଷେଷୁ ଵର୍ଷପର୍ଵତସାନୁଷୁ । ଗିରିଦ୍ରୋଣୀଷୁ ସର୍ଵାସୁ ନିର୍ମଲୋଦକରାଶିଷୁ
ସେଠାରେ ଜଙ୍ଗଲ ଭୂମି, ପାହାଡ଼ ଶିଖର, ପାହାଡ଼ ଉପତ୍ୟକା ଓ ସବୁ ନିର୍ମଳ ଜଳରାଶିରେ—
ଵିକଚୋତ୍ପଲମାଲାସୁ ହଂସସାରସସଞ୍ଚଯୈଃ । ଵିମିଶ୍ରିତେଷୁ ତେଷ୍ଵେଵ ପକ୍ଷିଭିଃ କୂଜିତେଷୁ ଚ
ଫୁଲିଥିବା ପଦ୍ମର ମାଳା, ହଂସ ଓ ସାରସ ଦଳରେ ମିଶି, ପକ୍ଷୀମାନେର କୁହୁକୁହିରେ ଭରିଯାଇଛି।
ଜଲକ୍ରୀଡାଦିଭିଶ୍ଚିତ୍ରଵିନୋଦୈଃ କ୍ରୀଡଯନ୍ତି ଚ । ସୁନ୍ଦରୀଲଲିତଭ୍ରୂଣାଂ ଵିଲାସାଯତନେଷୁ ଚ
ଜଳକ୍ରୀଡ଼ା ଓ ଅନେକ ରଙ୍ଗିନ ଖେଳରେ ସେମାନେ ବିନୋଦ କରନ୍ତି; ସୁନ୍ଦର ଓ ମୂଦ୍ରାମୟୀ ଯୁବତୀମାନେର ଗୃହରେ।
ତତ୍ରତ୍ଯା ଵିହରନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ଵୈରଂ ଯୁଵତିଭିଃ ସହ । ନଵସ୍ଵପି ଚ ଵର୍ଷେଷୁ ଭଗଵାନାଦିପୂରୁଷଃ
ସେଠାର ଲୋକମାନେ ଯୁବତୀମାନେ ସହ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏବଂ ସମସ୍ତ ନବ ଭୂମିରେ, ଭଗବାନ ଆଦିପୁରୁଷ—