କ୍ଲମସ୍ଵେଦାଦିଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଜରାମଯମୃତିଭ୍ରମାଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵାତଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୁଖୋପପ୍ଲଵସଂଚଯାଃ
କ୍ଲାନ୍ତି, ପୋକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମ, ଥଣ୍ଡା, ଗରମ, ପବନରେ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମୁହଁର ଅସୁବିଧା—
ନାପଦଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ସୁଖଂ ନିରତିଶାଯକମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଅସୁବିଧା କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଯାଏଁ ସୁଖ ରହିବ। ଏହି ସୁଖ ଅବିରତ ହେଲେ, ତାହା ଅପୂର୍ବ ଓ ଅତିଶୟ।
ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସନ୍ନିଵେଶଂ ଚ ତଦ୍ଗିରେଃ । ସୁଵର୍ଣମଯନାମ୍ନୋ ଵୈ ସୁମେରୋଃ ପର୍ଵତାଃ ପୃଥକ୍
ଏବେ ମୁଁ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମର ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକର ବିଶେଷ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗିରଯୋ ଵିଂଶତିପରାଃ କର୍ଣିକାଯା ଇଵେହ ତେ । କେସରୀଭୂଯ ସର୍ଵେଽପି ମେରୋର୍ମୂଲଵିଭାଗକେ
ଏଠାରେ ବିଶଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପଦ୍ମର କର୍ଣିକା ଚାରିପାଖରେ ପତ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରେ କିରଣ ସ୍ୱରୂପ ରହିଛନ୍ତି।
ପରିତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତାସ୍ତେ ତେଷାଂ ନାମାନି ଶୃଣ୍ଵତଃ । କୁରଙ୍ଗଃ କୁରଗଶ୍ଚୈଵ କୁସୁମ୍ଭୋଽଥୋ ଵିକଙ୍କତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛି, ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: କୁରଙ୍ଗ, କୁରଗ, କୁସୁମ୍ଭ, ଏବଂ ବିକଙ୍କତ।
ତ୍ରିକୂଟଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗୋ ରୁଚକସ୍ତଥା । ନିଷଧଶ୍ଚ ଶିନୀଵାସଃ କପିଲଃ ଶଙ୍ଖ ଏଵ ଚ
ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ, ନିଷଧ, ଶିନୀବାସ, କପିଳ ଓ ଶଂଖ।
ଵୈଦୂର୍ଯଶ୍ଚାରୁଧିଶ୍ଚୈଵ ହଂସୋ ଋଷଭ ଏଵ ଚ । ନାଗଃ କାଲଞ୍ଜରଶ୍ଚୈଵ ନାରଦଶ୍ଚେତି ଵିଂଶତିଃ
ବୈଦୂର୍ୟ, ଆରୁଧି, ହଂସ, ଋଷଭ, ନାଗ, କାଳଞ୍ଜର, ନାରଦ—ଏହି ବିଶଟି ପାହାଡ଼।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ପର୍ଵତନଦୀଵର୍ଷାଦିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଗିରୀ ମେରୁଂ ଚ ପୂର୍ଵେଣ ଦ୍ଵୌ ଚାଷ୍ଟାଦଶଯୋଜନୈଃ । ସହସ୍ରୈରାଯତୌ ଚୋଦଗ୍ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ପୃଥୂଚ୍ଚକୌ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଲମ୍ବା ଅଠାର ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ।
ଜଠରୋ ଦେଵକୂଟଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଗିରିଵର୍ଯକୌ । ମେରୋଃ ପଶ୍ଚିମତୋଽଦ୍ରୀ ଦ୍ଵୌ ପଵମାନସ୍ତଥାପରଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ହେଉଛି: ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ତାହାର ଏକଟି ହେଉଛି ପବମାନ।
ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ତୌ ତାଵଦ୍ଵିଖ୍ଯାତୌ ତୁଙ୍ଗଵିସ୍ତରୌ । ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ଖ୍ଯାତୌ କୈଲାସକରଵୀରକୌ
ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଏକ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ରଖିଛି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୈଳାସ ଓ କରବୀର ପାହାଡ଼।
ପ୍ରାଗାଯତୌ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତୌ ମହାପର୍ଵତରାଜକୌ । ଏଵଂ ଚୋତ୍ତରତୋ ମେରୋସ୍ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗମକରୌ ଗିରୀ
ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ଓ ଗୋଲାକାର, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ମହାରାଜ। ଏହିପରି, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ମକରା ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ଏତୈଶ୍ଚାଦ୍ରିଵରୈରଷ୍ଟସଂଖ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତୋ ଗିରିଃ । ସୁମେରୁଃ କାଞ୍ଚନଗିରିଃ ପରିଭ୍ରାଜନ୍ ରଵିର୍ଯଥା
ଏହି ଆଠଟି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି ସୁମେରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଚାରିପାଖରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ମେରୋର୍ମୂର୍ଧନି ଧାତୁର୍ହି ପୁରୀ ପଙ୍କଜଜନ୍ମନଃ । ମଧ୍ଯତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତେଯଂ ଦଶସାହସ୍ରଯୋଜନୈଃ
ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିରେ ଧାତୁ ନାମକ ଲୋଟସ ଜନ୍ମା ନଗର ଅଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ନଗର ଅଛି, ଯାହାର ଆକାର ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ।
ସମାନଚତୁରସ୍ରାଂ ଚ ଶାତକୌମ୍ଭମଯୀଂ ପୁରୀମ୍ । ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରାଵରଵିଦୋ ବୁଧାଃ
ଏହି ନଗର ସମାନ ଚତୁରସ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି, ଏହାକୁ ମହାତ୍ମା ଓ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନୀ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ତାଂ ପୁରୀମନୁଲୋକାନାମଷ୍ଟାନାମୀଶିଷାଂ ପରାଃ । ପୁର୍ଯଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତସୌଵର୍ଣରୂପାସ୍ତାଶ୍ଚ ଯଥାଦିଶମ୍
ଏହି ନଗର ଅଟ୍ଟି ଲୋକପତିଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆକାରର ନଗରଗୁଡିକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯଥାରୂପଂ ସାର୍ଧନେତ୍ରସହସ୍ରପ୍ରମିତାଃ କୃତାଃ । ମେରୋର୍ନଵ ପୁରାଣି ସ୍ଯୁର୍ମନୋଵତ୍ଯମରାଵତୀ
ଏହି ନଗରଗୁଡିକ ଏକ ଏକ ଆକାରରେ ଏକ ହଜାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ ମାପରେ ତିଆରି। ସୁମେରୁର ନବଟି ନଗର ହେଉଛି: ମନୋବତୀ, ଅମରାବତୀ...
ତେଜୋଵତୀ ସଂଯମନୀ ତଥା କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗନାପରା । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵତୀ ଗନ୍ଧଵତୀ ତଥା ଚାନ୍ଯା ମହୋଦଯା
ତେଜୋବତୀ, ସଂୟମନୀ, କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗନା, ଶ୍ରଦ୍ଧାବତୀ, ଗନ୍ଧବତୀ ଏବଂ ମହୋଦୟା — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ଅନେକ ମହିଳା ଥିଲେ।
ଯଶୋଵତୀ ଚ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରଵହ୍ନ୍ଯାଦୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ଯଜ୍ଞଲିଙ୍ଗସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭଗଵତୋ ଵିଭୋଃ
ଯଶୋବତୀ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଥିଲେ; ସେଠି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵାମପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠନଖନିର୍ଭିନ୍ନସ୍ଯ ଚ ନାରଦ । ଅଣ୍ଡୋର୍ଧ୍ଵଭାଗରନ୍ଧ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯାତ୍ସଂଵିଶତୀ ଦିଵଃ
ନାରଦ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉପର ଭାଗର ମଧ୍ୟରୁ, ବାମ ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯିବା ଗହ୍ୱରରୁ,
ମୂର୍ଧନ୍ଯଵତତାରେଯଂ ଗଙ୍ଗା ସଂଵିଶତୀ ଵିଭୋ । ଲୋକାନାମଖିଲାନାଂ ଚ ପାପହାରିଜଲାକୁଲା
ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ଧାରୁ ଗଙ୍ଗା ଚାଲିଆସି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା; ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକର ପାପ ଦୂର ହୁଏ।
ଇଯଂ ଚ ସାକ୍ଷାଦ୍ଭଗଵତ୍ପଦୀ ଲୋକେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତା । କାଲେନ ମହତା ସା ତୁ ଯୁଗସାହସ୍ରକେଣ ତୁ
ଏହି ନଦୀକୁ ଲୋକେ 'ଭଗବତ୍ପଦୀ' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରିଛନ୍ତି; ବହୁ ବର୍ଷ ଓ ହଜାର ଯୁଗ ଧରି ଏହା ଅବିରତ ଭାବେ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ।
ଦିଵୋ ମୂର୍ଧାନମାଗତ୍ଯ ଦେଵୀ ଦେଵନଦୀଶ୍ଵରୀ । ଯତ୍ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୁପଦଂ ନାମ ସ୍ଥାନଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵିଶ୍ରୁତମ୍
ଦେବୀ, ଦେବନଦୀଙ୍କ ରାଣୀ, ସ୍ୱର୍ଗର ମୂର୍ଧାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ 'ବିଷ୍ଣୁପଦ' ଭାବରେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଔତ୍ତାନପାଦିର୍ଯତ୍ରାସ୍ତେ ଧ୍ରୁଵଃ ପରମପାଵନଃ । ଭଗଵତ୍ପାଦଯୁଗଲଂ ପଦ୍ମକୋଶରଜୋ ଦଧତ୍
ଏଠି ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁତ୍ର ଧ୍ରୁବ, ଶୁଦ୍ଧତମ ଭାବରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ପଦ୍ମପଦର ଧୂଳି ଧରି ଅବସ୍ଥିତ।
ଅଦ୍ଯାପ୍ଯାସ୍ତେ ସ ରାଜର୍ଷିଃ ପଦଵୀମଚଲାଂ ଶ୍ରିତଃ । ତତ୍ର ସପ୍ତର୍ଷଯସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରଭାଵଜ୍ଞା ମହାଶଯାଃ
ଏଠି ରାଜାର୍ଷି ଧ୍ରୁବ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅଚଳ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ; ସେଠି ସପ୍ତ ଋଷି, ତାଙ୍କ ତେଜ ଜାଣି, ମହାଜ୍ଞାନୀ।
ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ ପ୍ରକ୍ରମନ୍ତି ସର୍ଵଲୋକହିତେପ୍ସଵଃ । ଆତ୍ଯନ୍ତିକୀ ସିଦ୍ଧିରିଯଂ ତପତାଂ ସିଦ୍ଧିଦାଯିନୀ
ସମସ୍ତ ଲୋକର ଭଲ ଚାହିଁ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ଏହିଠି ଉତ୍ତମ ସିଦ୍ଧି, ତପସ୍ୱୀମାନେ ପାଇଥିବା ସଫଳତା।
ଆଦ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ଶିରସା ଜଟାଜୂଟୋଷିତେନ ଚ । ତତୋ ଵିଷ୍ଣୁପଦାଦ୍ଦେଵୀ ନୈକସାହସ୍ରକୋଟିଭିଃ
ସେମାନେ ଜଟାବନ୍ଧା ଶିର ନମାଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁପଦରୁ ଦେବୀ ଅନେକ କୋଟି ଦେବ ଯାନରେ ଉତରିଆସିଥିଲେ।
ଵିମାନୈରାକୁଲେ ଦେଵଯାନେଽଵତରତୀ ଚ ସା । ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଲମାପ୍ଲାଵ୍ଯ ପତନ୍ତୀ ବ୍ରହ୍ଯସଦ୍ଯନି
ଦେବୀ ଚନ୍ଦ୍ରମଣ୍ଡଳରେ ଭରି, ଦେବପଥରେ ଉତରିଆସି, ଚନ୍ଦ୍ର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବାହିତ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସକୁ ପଡ଼ିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଧା ଭିଦ୍ଯମାନା ସା ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଚ ନାରଦ । ଚତୁର୍ଭିର୍ନାମଭିର୍ଦେଵୀ ଚତୁର୍ଦିଶମଭିସୃତା
ନାରଦ, ବ୍ରହ୍ମାଲୋକରେ ଦେବୀ ଚାରି ଧାରାରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲେ; ଚାରି ନାମରେ, ଚାରି ଦିଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଲେ।
ସରିତାଂ ଚ ନଦୀନାଂ ଚ ପତିମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ । ସୀତା ଚାଲକନନ୍ଦା ଚ ଚତୁର୍ଭଦ୍ରେତି* ନାମଭିଃ
ସେ ନଦୀ ଓ ଜଳଧାରାର ମାଲିକା ହେଲେ; ସୀତା, ଅଳକାନନ୍ଦା ଓ ଚତୁର୍ଭଦ୍ର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
*ଚକ୍ଷୁର୍ଭଦ୍ରେତି? ସୀତା ଚ ବ୍ରହ୍ମସଦନାଚ୍ଛିଖରେଭ୍ଯଃ କ୍ଷମାଭୃତାମ୍ । କେସରାଭିଧନାମ୍ନା ଚ ପ୍ରସ୍ରଵନ୍ତୀ ଚ ସ୍ଵର୍ଣଦୀ
ସୀତା, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିବାସ ଓ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରୁ, 'କେସରା' ଓ 'ପ୍ରସ୍ରବନ୍ତୀ' ନାମରେ ଜଣାଶୁଣା, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଭାବରେ ପ୍ରବାହିତ।