ଦେଵପୂଜ୍ଯା ମହୋତ୍ସାହା କାଲରୂପା ମହାନନା । ଵସତେ କର୍ମଫଲଦା କାନ୍ତାରଗ୍ରହଣେଶ୍ଵରୀ
ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତିନି ବଡ ଉତ୍ସାହି, କାଳର ରୂପ ଓ ବିଶାଳ ମୁହଁ; ତିନି କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡର ଶାସ୍ତ୍ରୀ।
କରାଲଦେହା କାଲାଙ୍ଗୀ କାମକୋଟିପ୍ରଵର୍ତିନୀ । ଇତ୍ଯେତୈର୍ନାମଭିଃ ପୂଜ୍ଯା ଦେଵୀ ସର୍ଵସୁରେଶ୍ଵରୀ
ତିନି ଭୟଙ୍କର ଦେହ, କଳା ଅଙ୍ଗ, ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହି ନାମରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମାଳିକା ଦେବୀ ପୂଜିତ।
ଏଵଂ କୁମୁଦରୂଢୋ ଯୋ ନାମ୍ନା ଶତବଲୋ ଵଟଃ । ତତ୍ସ୍କନ୍ଧେଭ୍ଯୋଽଧୋମୁଖାଶ୍ଚ ନଦାଃ କୁମୁଦମୂର୍ଧତଃ
ଏଭଳି କୁମୁଦ ଉପରେ ବସିଥିବା ଶତବଳ ବଟବୃକ୍ଷ, ତାହାର ଶାଖାରୁ କୁମୁଦ ଶିଖରରୁ ନଦୀମାନେ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ପଯୋଦଧିମଧୁଘୃତଗୁଡାନ୍ନାଦ୍ଯମ୍ବରାଦିଭିଃ । ଶଯ୍ଯାସନାଦ୍ଯାଭରଣୈଃ ସର୍ଵେ କାମଦୁଘାଶ୍ଚ ତେ
ଏଠାରେ ଦୁଧ, ମଧୁ, ଘିଅ, ଗୁଡ଼, ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ; ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ଗହଣା—ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ।
ଉତ୍ତରେଣେଲାଵୃତଂ ତେ ପ୍ଲାଵଯନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ । ମୀନାକ୍ଷୀ ତତ୍ତଲେ ଦେଵୀ ଦେଵାସୁରନିଷେଵିତା
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସେମାନେ ଏଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବହି ଭରିଦେଇଛନ୍ତି; ତାହାର ତଳରେ ଦେବୀ ମୀନାକ୍ଷୀ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେଙ୍କର ସେବା ପାଉଛନ୍ତି।
ନୀଲାମ୍ବରା ରୌଦ୍ରମୁଖୀ ନୀଲାଲକଯୁତା ଚ ସା । ନାକିନାଂ ଦେଵସଂଘାନାଂ ଫଲଦା ଵରଦା ଚ ସା
ତିନି ନୀଳ ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ନୀଳ କେଶରେ ଶୋଭିତ; ଦେବମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ଵର ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅତିମାନ୍ଯାତିପୂଜ୍ଯା ଚ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନୀ । ମଦନୋନ୍ମାଦିନୀ ମାନପ୍ରିଯା ମାନପ୍ରିଯାନ୍ତରା
ତିନି ଅତି ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ, ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଲନ୍ତି; ମଦନରେ ମତ୍ତ କରନ୍ତି, ମାନକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ମାନପ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି।
ମାରଵେଗଧରା ମାରପୂଜିତା ମାରମାଦିନୀ । ମଯୂରଵରଶୋଭାଢ୍ଯା ଶିଖିଵାହନଗର୍ଭଭୂଃ
ତିନି ମଦନର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମଦନ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ମଦନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତିନି ମୟୂରର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ଶିଖିବାହନର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ।
ଏଭିର୍ନାମପଦୈର୍ଵନ୍ଦ୍ଯା ଦେଵୀ ସା ମୀନଲୋଚନା । ଜପତାଂ ସ୍ମରତାଂ ମାନଦାତ୍ରୀ ଚେଶ୍ଵରସଙ୍ଗିନୀ
ଏହି ନାମ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୀନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଜପନ୍ତି ଓ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଦର ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବୀ ଏଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରିୟା।
ତେଷାଂ ନଦାନାଂ ପାନୀଯପାନାନୁଗତଚେତସାମ୍ । ପ୍ରଜାନାଂ ନ କଦାଚିତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵଲୀପଲିତଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ନଦୀଗୁଡିକର ଜଳ ପାନ କରିବାରେ ଯେଉଁମାନେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ କେବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ, ଭାଙ୍ଗି ଓ ପକା କେଶ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ।
କ୍ଲମସ୍ଵେଦାଦିଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଜରାମଯମୃତିଭ୍ରମାଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵାତଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୁଖୋପପ୍ଲଵସଂଚଯାଃ
କ୍ଲାନ୍ତି, ପୋକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମ, ଥଣ୍ଡା, ଗରମ, ପବନରେ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମୁହଁର ଅସୁବିଧା—
ନାପଦଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ସୁଖଂ ନିରତିଶାଯକମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଅସୁବିଧା କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଯାଏଁ ସୁଖ ରହିବ। ଏହି ସୁଖ ଅବିରତ ହେଲେ, ତାହା ଅପୂର୍ବ ଓ ଅତିଶୟ।
ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସନ୍ନିଵେଶଂ ଚ ତଦ୍ଗିରେଃ । ସୁଵର୍ଣମଯନାମ୍ନୋ ଵୈ ସୁମେରୋଃ ପର୍ଵତାଃ ପୃଥକ୍
ଏବେ ମୁଁ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମର ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକର ବିଶେଷ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗିରଯୋ ଵିଂଶତିପରାଃ କର୍ଣିକାଯା ଇଵେହ ତେ । କେସରୀଭୂଯ ସର୍ଵେଽପି ମେରୋର୍ମୂଲଵିଭାଗକେ
ଏଠାରେ ବିଶଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପଦ୍ମର କର୍ଣିକା ଚାରିପାଖରେ ପତ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରେ କିରଣ ସ୍ୱରୂପ ରହିଛନ୍ତି।
ପରିତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତାସ୍ତେ ତେଷାଂ ନାମାନି ଶୃଣ୍ଵତଃ । କୁରଙ୍ଗଃ କୁରଗଶ୍ଚୈଵ କୁସୁମ୍ଭୋଽଥୋ ଵିକଙ୍କତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛି, ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: କୁରଙ୍ଗ, କୁରଗ, କୁସୁମ୍ଭ, ଏବଂ ବିକଙ୍କତ।
ତ୍ରିକୂଟଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗୋ ରୁଚକସ୍ତଥା । ନିଷଧଶ୍ଚ ଶିନୀଵାସଃ କପିଲଃ ଶଙ୍ଖ ଏଵ ଚ
ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ, ନିଷଧ, ଶିନୀବାସ, କପିଳ ଓ ଶଂଖ।
ଵୈଦୂର୍ଯଶ୍ଚାରୁଧିଶ୍ଚୈଵ ହଂସୋ ଋଷଭ ଏଵ ଚ । ନାଗଃ କାଲଞ୍ଜରଶ୍ଚୈଵ ନାରଦଶ୍ଚେତି ଵିଂଶତିଃ
ବୈଦୂର୍ୟ, ଆରୁଧି, ହଂସ, ଋଷଭ, ନାଗ, କାଳଞ୍ଜର, ନାରଦ—ଏହି ବିଶଟି ପାହାଡ଼।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ପର୍ଵତନଦୀଵର୍ଷାଦିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଗିରୀ ମେରୁଂ ଚ ପୂର୍ଵେଣ ଦ୍ଵୌ ଚାଷ୍ଟାଦଶଯୋଜନୈଃ । ସହସ୍ରୈରାଯତୌ ଚୋଦଗ୍ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ପୃଥୂଚ୍ଚକୌ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଲମ୍ବା ଅଠାର ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ।
ଜଠରୋ ଦେଵକୂଟଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଗିରିଵର୍ଯକୌ । ମେରୋଃ ପଶ୍ଚିମତୋଽଦ୍ରୀ ଦ୍ଵୌ ପଵମାନସ୍ତଥାପରଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ହେଉଛି: ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ତାହାର ଏକଟି ହେଉଛି ପବମାନ।
ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ତୌ ତାଵଦ୍ଵିଖ୍ଯାତୌ ତୁଙ୍ଗଵିସ୍ତରୌ । ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ଖ୍ଯାତୌ କୈଲାସକରଵୀରକୌ
ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଏକ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ରଖିଛି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୈଳାସ ଓ କରବୀର ପାହାଡ଼।
ପ୍ରାଗାଯତୌ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତୌ ମହାପର୍ଵତରାଜକୌ । ଏଵଂ ଚୋତ୍ତରତୋ ମେରୋସ୍ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗମକରୌ ଗିରୀ
ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ଓ ଗୋଲାକାର, ବଡ଼ ପାହାଡ଼ର ମହାରାଜ। ଏହିପରି, ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ତ୍ରିଶୃଙ୍ଗ ଓ ମକରା ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ଏତୈଶ୍ଚାଦ୍ରିଵରୈରଷ୍ଟସଂଖ୍ଯୈଃ ପରିଵୃତୋ ଗିରିଃ । ସୁମେରୁଃ କାଞ୍ଚନଗିରିଃ ପରିଭ୍ରାଜନ୍ ରଵିର୍ଯଥା
ଏହି ଆଠଟି ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଘିରି ରହିଛି ସୁମେରୁ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ପାହାଡ଼, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର କିରଣରେ ଚାରିପାଖରେ ଦୀପ୍ତିମାନ।
ମେରୋର୍ମୂର୍ଧନି ଧାତୁର୍ହି ପୁରୀ ପଙ୍କଜଜନ୍ମନଃ । ମଧ୍ଯତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତେଯଂ ଦଶସାହସ୍ରଯୋଜନୈଃ
ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଶିରେ ଧାତୁ ନାମକ ଲୋଟସ ଜନ୍ମା ନଗର ଅଛି; ମଧ୍ୟଭାଗରେ ଏହି ନଗର ଅଛି, ଯାହାର ଆକାର ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ।
ସମାନଚତୁରସ୍ରାଂ ଚ ଶାତକୌମ୍ଭମଯୀଂ ପୁରୀମ୍ । ଵର୍ଣଯନ୍ତି ମହାତ୍ମାନଃ ପରାଵରଵିଦୋ ବୁଧାଃ
ଏହି ନଗର ସମାନ ଚତୁରସ୍ର ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣରେ ତିଆରି, ଏହାକୁ ମହାତ୍ମା ଓ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନୀ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି।
ତାଂ ପୁରୀମନୁଲୋକାନାମଷ୍ଟାନାମୀଶିଷାଂ ପରାଃ । ପୁର୍ଯଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତସୌଵର୍ଣରୂପାସ୍ତାଶ୍ଚ ଯଥାଦିଶମ୍
ଏହି ନଗର ଅଟ୍ଟି ଲୋକପତିଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆଶ୍ରୟ; ଏହି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆକାରର ନଗରଗୁଡିକ ଅନୁକ୍ରମରେ ଏହିପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଯଥାରୂପଂ ସାର୍ଧନେତ୍ରସହସ୍ରପ୍ରମିତାଃ କୃତାଃ । ମେରୋର୍ନଵ ପୁରାଣି ସ୍ଯୁର୍ମନୋଵତ୍ଯମରାଵତୀ
ଏହି ନଗରଗୁଡିକ ଏକ ଏକ ଆକାରରେ ଏକ ହଜାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଯୋଜନ ମାପରେ ତିଆରି। ସୁମେରୁର ନବଟି ନଗର ହେଉଛି: ମନୋବତୀ, ଅମରାବତୀ...
ତେଜୋଵତୀ ସଂଯମନୀ ତଥା କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗନାପରା । ଶ୍ରଦ୍ଧାଵତୀ ଗନ୍ଧଵତୀ ତଥା ଚାନ୍ଯା ମହୋଦଯା
ତେଜୋବତୀ, ସଂୟମନୀ, କୃଷ୍ଣାଙ୍ଗନା, ଶ୍ରଦ୍ଧାବତୀ, ଗନ୍ଧବତୀ ଏବଂ ମହୋଦୟା — ଏହି ସମସ୍ତ ନାମରେ ଅନେକ ମହିଳା ଥିଲେ।
ଯଶୋଵତୀ ଚ ବ୍ରହ୍ମେନ୍ଦ୍ରଵହ୍ନ୍ଯାଦୀନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ତତ୍ରୈଵ ଯଜ୍ଞଲିଙ୍ଗସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଭଗଵତୋ ଵିଭୋଃ
ଯଶୋବତୀ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ପରମ୍ପରାରେ ଥିଲେ; ସେଠି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଵାମପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠନଖନିର୍ଭିନ୍ନସ୍ଯ ଚ ନାରଦ । ଅଣ୍ଡୋର୍ଧ୍ଵଭାଗରନ୍ଧ୍ରସ୍ଯ ମଧ୍ଯାତ୍ସଂଵିଶତୀ ଦିଵଃ
ନାରଦ, ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଉପର ଭାଗର ମଧ୍ୟରୁ, ବାମ ପାଦର ବଡ଼ ଆଙ୍ଗୁଠିର ନଖ ଦ୍ୱାରା ଫାଟିଯିବା ଗହ୍ୱରରୁ,
ମୂର୍ଧନ୍ଯଵତତାରେଯଂ ଗଙ୍ଗା ସଂଵିଶତୀ ଵିଭୋ । ଲୋକାନାମଖିଲାନାଂ ଚ ପାପହାରିଜଲାକୁଲା
ଭଗବାନଙ୍କ ମୂର୍ଧାରୁ ଗଙ୍ଗା ଚାଲିଆସି, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲା; ଏହି ଜଳ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକର ପାପ ଦୂର ହୁଏ।