ତତ୍ରତ୍ଯାନାଂ ଚ ଲୋକାନାଂ ଦେଵନାଗର୍ଷିରକ୍ଷସାମ୍ । ପୂଜନୀଯପଦା ମାନ୍ଯା ସର୍ଵଭୂତଦଯାକରୀ
ସେଠାରେ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପୂଜା କରନ୍ତି; ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ପୂଜାଯୋଗ୍ୟ ଓ ମାନ୍ୟ, ତିନି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଦୟା କରନ୍ତି।
ପାଵନୀ ପାପିନାଂ ରୋଗନାଶିନୀ ସ୍ମରତାମପି । କୀର୍ତିତା ଵିଘ୍ନସଂହର୍ତ୍ରୀ ମାନନୀଯା ଦିଵୌକସାମ୍
ତିନି ପାପୀମାନେ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ରୋଗ ଦୂର କରନ୍ତି; ଗୀତ ଗାଇଲେ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରନ୍ତି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।
କୋକିଲାକ୍ଷୀ କାମକଲା କରୁଣା କାମପୂଜିତା । କଠୋରଵିଗ୍ରହା ଧନ୍ଯା ନାକିମାନ୍ଯା ଗଭସ୍ତିନୀ
ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ କୋକିଳ ପରି, ଇଚ୍ଛାର ମୂର୍ତ୍ତି, ଦୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ପାଇଁ ପୂଜିତ; ତାଙ୍କର ରୂପ ଭୟଙ୍କର, ସେ ଧନ୍ୟ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଗଭୀର ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ତିନି ଚମକୁଛନ୍ତି।
ଏଭିର୍ନାମପଦୈଃ କାମଂ ଜପନୀଯା ସଦା ନୃଣାମ୍ । ଜମ୍ବୂନଦୀରୋଧସୋର୍ଯା ମୃତ୍ତିକାତୀରଵର୍ତିନୀ
ଏହି ନାମ ଓ ଉପାଧି ଦ୍ୱାରା ଲୋକମାନେ ସଦା ତାଙ୍କୁ ଜପ କରିବା ଉଚିତ; ତିନି ଜମ୍ବୁ ନଦୀର କୂଳରେ, ମାଟି ତୀରରେ ବସିଛନ୍ତି।
ଜମ୍ବୂରସେନାନୁଵିଦ୍ଧ୍ଯମାନା ଵାଯ୍ଵର୍କଯୋଗତଃ । ଵିଦ୍ଯାଧରାମରସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭୂଷଣଂ ଵିଵିଧଂ ମହତ୍
ଜମ୍ବୁର ସେନା ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱସ୍ତ, ପବନ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକତ୍ୱରେ, ତାହାଠାରେ ବିଦ୍ୟାଧର ଓ ଦେବୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗହଣା ପିନ୍ଧନ୍ତି।
ଜାମ୍ବୂନଦଂ ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଦେଵଵିନିର୍ମିତମ୍ । ଯତ୍ସୁଵର୍ଣଂ ଚ ଵିବୁଧା ଯୋଷିଦ୍ଭିଃ କାମୁକାଃ ସଦା
ଜାମ୍ବୁନଦ ସୁନାକୁ ଦେବମାନେ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ସୁନା ଦେବୀମାନେ ସଦା ଶୃଙ୍ଗାର ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରନ୍ତି।
ମୁକୁଟଂ କଟିସୂତ୍ରଂ ଚ କେଯୂରାଦୀନ୍ପ୍ରକୁର୍ଵତେ । ମହାକଦମ୍ବଃ ସମ୍ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସୁପାର୍ଶ୍ଵଗିରିସଂସ୍ଥିତଃ
ଏହି ସୁନାରୁ ମୁକୁଟ, କଟିସୂତ୍ର, କେୟୂର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗହଣା ତିଆରି କରାଯାଏ; ବଡ କଦମ୍ବ ଗଛ ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପାହାଡରେ ବସିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ କୋଟରଦେଶେଭ୍ଯଃ ପଞ୍ଚ ଧାରାଶ୍ଚ ଯାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ସୁପାର୍ଶ୍ଵଗିରିମୂର୍ଧ୍ନୀହ ପତନ୍ତ୍ଯେତା ଭୁଵଂ ଗତାଃ
ସେଇ ଗଛର କୋଠାରୁ ପାଞ୍ଚଟି ଧାରା ପ୍ରସ୍ରବଣ ହେଉଛି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ; ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ପାହାଡର ଶିଖରରୁ ସେ ଧାରାଗୁଡିକ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ମଧୁଧାରାଃ ପଞ୍ଚ ତାସ୍ତୁ ପଶ୍ଚିମେଲାଵୃତଂ ପ୍ଲୁତାଃ । ଯାଶ୍ଚୋପଭୁଜ୍ଯମାନାନାଂ ଦେଵାନାଂ ମୁଖଗନ୍ଧଭୃତ୍
ସେ ପାଞ୍ଚଟି ମଧୁ ଧାରା ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବହି ଯାଏ, ଉପଚ୍ୟାର ହେଉଛି; ଦେବମାନେ ଏହା ଭୋଗ କରିଲେ ତାଙ୍କର ମୁହଁରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଆସେ।
ଵାଯୁଃ ସମନ୍ତତୋଽଗଚ୍ଛଞ୍ଛତଯୋଜନଵାସନଃ । ଧାରେଶ୍ଵରୀ ମହାଦେଵୀ ଭକ୍ତାନାଂ କାର୍ଯକାରିଣୀ
ପବନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଗଲା, ଶତ ଯୋଜନ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁଗନ୍ଧ ଭରି ରଖିଲା; ଧାରାର ମାଳିକା ମହାଦେବୀ ଭକ୍ତମାନେଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।
ଦେଵପୂଜ୍ଯା ମହୋତ୍ସାହା କାଲରୂପା ମହାନନା । ଵସତେ କର୍ମଫଲଦା କାନ୍ତାରଗ୍ରହଣେଶ୍ଵରୀ
ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ତିନି ବଡ ଉତ୍ସାହି, କାଳର ରୂପ ଓ ବିଶାଳ ମୁହଁ; ତିନି କର୍ମର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡର ଶାସ୍ତ୍ରୀ।
କରାଲଦେହା କାଲାଙ୍ଗୀ କାମକୋଟିପ୍ରଵର୍ତିନୀ । ଇତ୍ଯେତୈର୍ନାମଭିଃ ପୂଜ୍ଯା ଦେଵୀ ସର୍ଵସୁରେଶ୍ଵରୀ
ତିନି ଭୟଙ୍କର ଦେହ, କଳା ଅଙ୍ଗ, ଅନେକ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହି ନାମରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ମାଳିକା ଦେବୀ ପୂଜିତ।
ଏଵଂ କୁମୁଦରୂଢୋ ଯୋ ନାମ୍ନା ଶତବଲୋ ଵଟଃ । ତତ୍ସ୍କନ୍ଧେଭ୍ଯୋଽଧୋମୁଖାଶ୍ଚ ନଦାଃ କୁମୁଦମୂର୍ଧତଃ
ଏଭଳି କୁମୁଦ ଉପରେ ବସିଥିବା ଶତବଳ ବଟବୃକ୍ଷ, ତାହାର ଶାଖାରୁ କୁମୁଦ ଶିଖରରୁ ନଦୀମାନେ ତଳକୁ ବହିଯାଏ।
ପଯୋଦଧିମଧୁଘୃତଗୁଡାନ୍ନାଦ୍ଯମ୍ବରାଦିଭିଃ । ଶଯ୍ଯାସନାଦ୍ଯାଭରଣୈଃ ସର୍ଵେ କାମଦୁଘାଶ୍ଚ ତେ
ଏଠାରେ ଦୁଧ, ମଧୁ, ଘିଅ, ଗୁଡ଼, ଖାଦ୍ୟ, ପୋଷାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାମଗ୍ରୀ; ଶୟ୍ୟା, ଆସନ, ଗହଣା—ସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଇଚ୍ଛାପୂରଣ।
ଉତ୍ତରେଣେଲାଵୃତଂ ତେ ପ୍ଲାଵଯନ୍ତି ସମନ୍ତତଃ । ମୀନାକ୍ଷୀ ତତ୍ତଲେ ଦେଵୀ ଦେଵାସୁରନିଷେଵିତା
ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସେମାନେ ଏଲାବୃତ ଅଞ୍ଚଳକୁ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବହି ଭରିଦେଇଛନ୍ତି; ତାହାର ତଳରେ ଦେବୀ ମୀନାକ୍ଷୀ ଦେବ ଓ ଅସୁରମାନେଙ୍କର ସେବା ପାଉଛନ୍ତି।
ନୀଲାମ୍ବରା ରୌଦ୍ରମୁଖୀ ନୀଲାଲକଯୁତା ଚ ସା । ନାକିନାଂ ଦେଵସଂଘାନାଂ ଫଲଦା ଵରଦା ଚ ସା
ତିନି ନୀଳ ଉତ୍ତରୀୟ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ମୁହଁ, ନୀଳ କେଶରେ ଶୋଭିତ; ଦେବମାନେ ଓ ଦିବ୍ୟ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ଫଳ ଓ ଵର ଦେଇଥାନ୍ତି।
ଅତିମାନ୍ଯାତିପୂଜ୍ଯା ଚ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନୀ । ମଦନୋନ୍ମାଦିନୀ ମାନପ୍ରିଯା ମାନପ୍ରିଯାନ୍ତରା
ତିନି ଅତି ସମ୍ମାନିତ ଓ ପୂଜିତ, ମଦ ହାତୀ ପରି ଚାଲନ୍ତି; ମଦନରେ ମତ୍ତ କରନ୍ତି, ମାନକୁ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି, ମାନପ୍ରିୟମାନେଙ୍କୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି।
ମାରଵେଗଧରା ମାରପୂଜିତା ମାରମାଦିନୀ । ମଯୂରଵରଶୋଭାଢ୍ଯା ଶିଖିଵାହନଗର୍ଭଭୂଃ
ତିନି ମଦନର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରନ୍ତି, ମଦନ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ମଦନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି; ତିନି ମୟୂରର ଶୋଭାରେ ଶୋଭିତ, ଶିଖିବାହନର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ।
ଏଭିର୍ନାମପଦୈର୍ଵନ୍ଦ୍ଯା ଦେଵୀ ସା ମୀନଲୋଚନା । ଜପତାଂ ସ୍ମରତାଂ ମାନଦାତ୍ରୀ ଚେଶ୍ଵରସଙ୍ଗିନୀ
ଏହି ନାମ ଓ ଶବ୍ଦରେ ମୀନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ନାମଗୁଡିକୁ ଜପନ୍ତି ଓ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆଦର ଦେଇ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବୀ ଏଶ୍ୱରଙ୍କର ପ୍ରିୟା।
ତେଷାଂ ନଦାନାଂ ପାନୀଯପାନାନୁଗତଚେତସାମ୍ । ପ୍ରଜାନାଂ ନ କଦାଚିତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵଲୀପଲିତଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ନଦୀଗୁଡିକର ଜଳ ପାନ କରିବାରେ ଯେଉଁମାନେ ମନ ଲଗାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଶରୀରରେ କେବେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଚିହ୍ନ, ଭାଙ୍ଗି ଓ ପକା କେଶ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ।
କ୍ଲମସ୍ଵେଦାଦିଦୌର୍ଗନ୍ଧ୍ଯଂ ଜରାମଯମୃତିଭ୍ରମାଃ । ଶୀତୋଷ୍ଣଵାତଵୈଵର୍ଣ୍ଯମୁଖୋପପ୍ଲଵସଂଚଯାଃ
କ୍ଲାନ୍ତି, ପୋକା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ଭ୍ରମ, ଥଣ୍ଡା, ଗରମ, ପବନରେ ଚର୍ମର ରଙ୍ଗ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ମୁହଁର ଅସୁବିଧା—
ନାପଦଶ୍ଚୈଵ ଜାଯନ୍ତେ ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ସୁଖଂ ଭଵେତ୍ । ନୈରନ୍ତର୍ଯେଣ ତତ୍ସ୍ଯାଦ୍ଵୈ ସୁଖଂ ନିରତିଶାଯକମ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ଅସୁବିଧା କେବେ ଆସିବ ନାହିଁ, ଜୀବନ ଯାଏଁ ସୁଖ ରହିବ। ଏହି ସୁଖ ଅବିରତ ହେଲେ, ତାହା ଅପୂର୍ବ ଓ ଅତିଶୟ।
ତତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସନ୍ନିଵେଶଂ ଚ ତଦ୍ଗିରେଃ । ସୁଵର୍ଣମଯନାମ୍ନୋ ଵୈ ସୁମେରୋଃ ପର୍ଵତାଃ ପୃଥକ୍
ଏବେ ମୁଁ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଓ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମର ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକର ବିଶେଷ ଅନ୍ୟ-ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଗିରଯୋ ଵିଂଶତିପରାଃ କର୍ଣିକାଯା ଇଵେହ ତେ । କେସରୀଭୂଯ ସର୍ଵେଽପି ମେରୋର୍ମୂଲଵିଭାଗକେ
ଏଠାରେ ବିଶଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପଦ୍ମର କର୍ଣିକା ଚାରିପାଖରେ ପତ୍ର ଯେପରି, ସେମାନେ ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ମୂଳରେ କିରଣ ସ୍ୱରୂପ ରହିଛନ୍ତି।
ପରିତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତାସ୍ତେ ତେଷାଂ ନାମାନି ଶୃଣ୍ଵତଃ । କୁରଙ୍ଗଃ କୁରଗଶ୍ଚୈଵ କୁସୁମ୍ଭୋଽଥୋ ଵିକଙ୍କତଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଚାରିପାଖରେ ରହିଛି, ତାଙ୍କର ନାମ ହେଉଛି: କୁରଙ୍ଗ, କୁରଗ, କୁସୁମ୍ଭ, ଏବଂ ବିକଙ୍କତ।
ତ୍ରିକୂଟଃ ଶିଶିରଶ୍ଚୈଵ ପତଙ୍ଗୋ ରୁଚକସ୍ତଥା । ନିଷଧଶ୍ଚ ଶିନୀଵାସଃ କପିଲଃ ଶଙ୍ଖ ଏଵ ଚ
ତ୍ରିକୂଟ, ଶିଶିର, ପତଙ୍ଗ, ରୁଚକ, ନିଷଧ, ଶିନୀବାସ, କପିଳ ଓ ଶଂଖ।
ଵୈଦୂର୍ଯଶ୍ଚାରୁଧିଶ୍ଚୈଵ ହଂସୋ ଋଷଭ ଏଵ ଚ । ନାଗଃ କାଲଞ୍ଜରଶ୍ଚୈଵ ନାରଦଶ୍ଚେତି ଵିଂଶତିଃ
ବୈଦୂର୍ୟ, ଆରୁଧି, ହଂସ, ଋଷଭ, ନାଗ, କାଳଞ୍ଜର, ନାରଦ—ଏହି ବିଶଟି ପାହାଡ଼।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେ ପର୍ଵତନଦୀଵର୍ଷାଦିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଗିରୀ ମେରୁଂ ଚ ପୂର୍ଵେଣ ଦ୍ଵୌ ଚାଷ୍ଟାଦଶଯୋଜନୈଃ । ସହସ୍ରୈରାଯତୌ ଚୋଦଗ୍ଦ୍ଵିସହସ୍ରଂ ପୃଥୂଚ୍ଚକୌ
ଶ୍ରୀ ନାରାୟଣ କହିଲେ: ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ଲମ୍ବା ଅଠାର ହଜାର ଯୋଜନ ଓ ପ୍ରସ୍ତ ଓ ଉଚ୍ଚତା ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ।
ଜଠରୋ ଦେଵକୂଟଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଗିରିଵର୍ଯକୌ । ମେରୋଃ ପଶ୍ଚିମତୋଽଦ୍ରୀ ଦ୍ଵୌ ପଵମାନସ୍ତଥାପରଃ
ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରମୁଖ ପାହାଡ଼ ହେଉଛି: ଜଠର ଓ ଦେବକୂଟ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଦୁଇଟି ଅନ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ତାହାର ଏକଟି ହେଉଛି ପବମାନ।
ପାରିଯାତ୍ରଶ୍ଚ ତୌ ତାଵଦ୍ଵିଖ୍ଯାତୌ ତୁଙ୍ଗଵିସ୍ତରୌ । ମେରୋର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ଖ୍ଯାତୌ କୈଲାସକରଵୀରକୌ
ପାରିୟାତ୍ର—ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଏକ ସମାନ ଉଚ୍ଚତା ଓ ପ୍ରସ୍ତ ରଖିଛି, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୁମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୈଳାସ ଓ କରବୀର ପାହାଡ଼।