କର୍ଣିକାରୂପ ଏଵାଯଂ ଭୂଗୋଲକମଲସ୍ଯ ଚ । ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରଯୋଜନୈର୍ଵିତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍
ଏହି ପାହାଡ଼ ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ପରି ଆକାରର, ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟରେ। ଏହାର ଶିଖର ତିରିଶ ହଜାର ଦୁଇ ଶହ ଯୋଜନ ଲମ୍ବ।
ମୂଲେ ଷୋଡଶସାହସ୍ରସ୍ତାଵତାନ୍ତର୍ଗତଃ କ୍ଷିତୌ । ଇଲାଵୃତସ୍ଯୋତ୍ତରତୋ ନୀଲଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗଵାନ୍
ପାହାଡ଼ର ମୂଳ ଶୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏତିକି ଭାଗ ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଇଲାବୃତର ଉତ୍ତରରେ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ତ୍ରଯୋ ଵୈ ଗିରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମର୍ଯାଦାଵଧଯସ୍ତ୍ରିଷୁ । ରମ୍ଯକାଖ୍ଯେ ତଥା ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ହିରଣ୍ମଯେ
ଏହି ତିନିଟି ପାହାଡ଼ ତିନିଟି ଭାଗର ସୀମା — ରମ୍ୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହିରଣ୍ମୟ ଓ ତୃତୀୟ କୁରୁ।
କୁରୁଵର୍ଷେ ତୃତୀଯେ ତୁ ମର୍ଯାଦାଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ତି ତେ । ପ୍ରାଗାଯତା ଉଭଯତଃ କ୍ଷାରୋଦାଵଧଯସ୍ତଥା
କୁରୁ ଭାଗରେ ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ସୀମା ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲୁଣ ଶାଗରର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵିସହସ୍ରପୃଥୁତରାସ୍ତଥା ଏକୈକଶଃ କ୍ରମାତ୍ । ପୂର୍ଵାତ୍ପୂର୍ଵାଚ୍ଚୋତ୍ତରସ୍ଯାଂ ଦଶାଂଶାଦଧିକାଂଶତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏବଂ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରଗତିରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦଶ ଅଂଶ ଅଧିକ।
ଦୈର୍ଘ୍ଯ ଏଵ ହ୍ରସନ୍ତୀମେ ନାନାନଦନଦୀଯୁତାଃ । ଇଲାଵୃତାଦ୍ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିଷଧୋ ହେମକୂଟକଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଲମ୍ବ ଦୀର୍ଘତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ଏବଂ ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଇଲାବୃତର ଦକ୍ଷିଣରେ ନିଷଧ, ହେମକୂଟ ଓ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ହିମାଲଯଶ୍ଚେତି ତ୍ରଯଃ ପ୍ରାଗ୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଃ ସୁଶୋଭନାଃ । ଅଯୁତୋତ୍ସେଧଭାଜସ୍ତେ ଯୋଜନୈଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ହିମାଳୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏବଂ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ଏମାନେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଛନ୍ତି।
ହରିଵର୍ଷଂ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ଭାରତଂ ଚ ଯଥାତଥମ୍ । ଵିଭାଗାତ୍କଥଯନ୍ତ୍ଯେତେ ମର୍ଯାଦାଗିରଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ଏହି ତିନିଟି ସୀମା ପାହାଡ଼ ହରିବର୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଭାରତ ଭାଗକୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି।
ଇଲାଵୃତାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ । ପୂର୍ଵେଣ ଚ ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଗନ୍ଧମାଦନପର୍ଵତଃ
ଇଲାବୃତର ପଶ୍ଚିମରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼।
ଆନୀଲନିଷଧଂ ତ୍ଵେତୌ ଚାଯତୌ ଦ୍ଵିସହସ୍ରତଃ । ଯୋଜନୈଃ ପୃଥୁତାଂ ଯାତୌ ମର୍ଯାଦାକାରକୌ ଗିରୀ
ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏମାନେ ସୀମା ନିର୍ମାଣ କରୁଥିବା ପାହାଡ଼।
କେତୁମାଲାଖ୍ଯଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଯୋଃ ପ୍ରଥିତୌ ଚ ତୌ । ମନ୍ଦରଶ୍ଚ ତଥା ମେରୁମନ୍ଦରଶ୍ଚ ସୁପାର୍ଶ୍ଵକଃ
କେତୁମାଳ ଓ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭାଗରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ମନ୍ଦର, ମେରୁମନ୍ଦର, ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ତଳଭାଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କୁମୁଦଶ୍ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗିରଯୋ ମେରୁପାଦକାଃ । ଯୋଜନାଯୁତଵିସ୍ତାରୋନ୍ନାହା ମେରୋଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
କୁମୁଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ମାନେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ।
ଅଵଷ୍ଟମ୍ଭକରାସ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵତୋଽଭିଵିରାଜିତାଃ । ଏତେଷୁ ଗିରିଷୁ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାଦପାଶ୍ଚୂତଜମ୍ବୁନୀ
ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗଛ, ମାଙ୍ଗୋ ଓ ଜାମୁନ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି ।
କଦମ୍ବନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଇତି ଚତ୍ଵାରଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ଥିତାଃ । କେତଵୋ ଗିରିରାଜେଷୁ ଏକାଦଶଶତୋଚ୍ଛ୍ରଯାଃ
କଦମ୍ବ ଓ ବଟ ନାମରେ ଚାରିଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି । ପାହାଡ଼ରାଜରେ କେତକୀ ଗଛ ଏଗାରଶ ଶତ ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ତାଵଦ୍ଵିଟପଵିସ୍ତାରାଃ ଶତାଖ୍ଯପରିଣାହିନଃ । ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ହ୍ରଦାସ୍ତେଷୁ ପଯୋମଧ୍ଵିକ୍ଷୁସଜ୍ଜଲାଃ
ଗଛମାନଙ୍କର ଶାଖା ତାଙ୍କର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୂର ଯାଉଛି । ସେଠି ଚାରିଟି ଝିଲି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପାଣି, ମଧ ଓ ଇଖର ରସ ରହିଛି ।
ଯଦୁପସ୍ପର୍ଶିନୋ ଦେଵା ଯୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ଵିନ୍ଦତେ । ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଚତ୍ଵାରି ଭଵନ୍ତି ଲଲନାସୁଖାଃ
ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଛୁଇଁଲେ ଯୋଗଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଏଠି ଚାରିଟି ଦେବ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଭରି ସୁଖ ମିଳେ ।
ନନ୍ଦନଂ ଚୈତ୍ରରଥକଂ ଵୈଭ୍ରାଜଂ ସର୍ଵଭଦ୍ରକମ୍ । ଯେଷୁ ସ୍ଥିତ୍ଵାମରଗଣା ଲଲନାଯୂଥସଂଯୁତାଃ
ନନ୍ଦନ, ଚୈତ୍ରରଥ, ବୈଭ୍ରାଜ ଓ ସର୍ବଭଦ୍ରକ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠି ଅମରମାନେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି ।
ଉପଦେଵଗଣୈର୍ଗୀତମହିମାନୋ ମହାଶଯାଃ । ଵିହରନ୍ତି ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାସ୍ତେ ଯଥାକାମଂ ଯଥାସୁଖମ୍
ଏଠି ଉପଦେବମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସ୍ତୁତିତା ପାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ସୁଖ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଘୂରିବାରେ ।
ମନ୍ଦରୋତ୍ସଙ୍ଗସଂସ୍ଥସ୍ଯ ଦେଵଚୂତସ୍ଯ ମସ୍ତକାତ୍ । ଏକାଦଶଶତୋଚ୍ଛ୍ରାଯାତ୍ଫଲାନ୍ଯମୃତଭାଞ୍ଜି ଚ
ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଦେବ ଆମ୍ବ ଗଛର ମୁଣ୍ଡରୁ ଏଗାରଶ ଶତ ଉଚ୍ଚତାରୁ ଫଳ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ଫଳ ଅମୃତ ଦେଇଥାଏ ।
ଗିରିକୂଟପ୍ରମାଣାନି ସୁସ୍ଵାଦୂନି ମୃଦୂନି ଚ । ତେଷାଂ ଵିଶୀର୍ଯମାଣାନାଂ ଫଲାନାଂ ସୁରସେନ ଚ
ଏହି ଫଳଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ବଡ଼, ଅତି ମିଠା ଓ ନରମ । ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରସ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ବହିଯାଏ ।
ଅରୁଣୋଦସଵର୍ଣେନ ଅରୁଣୋଦା ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନଦୀ ରମ୍ଯଜଲା ଦେଵଦୈତ୍ଯରାଜପ୍ରପୂଜିତା
ଉଦୟ ରବିର ରଙ୍ଗରେ ଅରୁଣୋଦା ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଛି । ଏହି ନଦୀର ଜଳ ଅତି ରମ୍ୟ, ଦେବ, ଦାନବ ଓ ରାଜାମାନେ ଏହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି ।
ଅରୁଣାଖ୍ଯା ମହାରାଜ ଵର୍ତତେ ପାପହାରିଣୀ । ପୂଜଯନ୍ତି ଚ ତାଂ ଦେଵୀଂ ସର୍ଵକାମଫଲପ୍ରଦାମ୍
ହେ ମହାରାଜ, ଅରୁଣା ନାମକ ନଦୀ ଅଛି, ଯାହା ପାପକୁ ଦୂର କରେ । ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ ।
ନାନୋପହାରବଲିଭିଃ କଲ୍ମଷଘ୍ନ୍ଯଭଯପ୍ରଦାମ୍ । ତସ୍ଯାଃ କୃପାଵଲୋକେନ କ୍ଷେମାରୋଗ୍ଯଂ ଵ୍ରଜନ୍ତି ତେ
ବିଭିନ୍ନ ଉପହାର ଓ ବଳି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେବୀ ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି ଓ ଭୟହୀନତା ଦେଇଥାନ୍ତି । ତାଙ୍କର କୃପା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲୋକମାନେ କ୍ଷେମ ଓ ସ୍ବାସ୍ଥ୍ୟ ପାଆନ୍ତି ।
ଆଦ୍ଯା ମାଯାତୁଲାନନ୍ତା ପୁଷ୍ଟିରୀଶ୍ଵରମାଲିନୀ । ଦୁଷ୍ଟନାଶକରୀ କାନ୍ତିଦାଯିନୀତି ସ୍ମୃତା ଭୁଵି
ସେ ଦେବୀ ପୃଥିବୀରେ ଆଦି, ମାୟା ଭଳି ଅପରିମିତ, ଅନନ୍ତ, ପୋଷଣ ଦେଇଥିବା, ଶ୍ରୀମୟ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଓ ଚମକ ଦେଇଥିବା ଭାବରେ ପରିଚିତ ।
ଅସ୍ଯାଃ ପୂଜାପ୍ରଭାଵେଣ ଜାମ୍ବୂନଦମୁଦାଵହତ୍
ତାଙ୍କର ପୂଜାର ଶକ୍ତିରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ଭୁଵନକୋଶଵର୍ଣନେଽରୁଣୋଦାଦିନଦୀନାଂ ନିସର୍ଗସ୍ଥାନଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଅରୁଣୋଦା ନଦୀ ଯା ତୁ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ଚ ନାରଦ । ମନ୍ଦରାନ୍ନିପତନ୍ତୀ ସା ପୂର୍ଵେଣେଲାଵୃତଂ ପ୍ଲଵେତ୍
ଏହି ଅରୁଣୋଦା ନଦୀ, ଯାହାକୁ ମୁଁ କହିଥିଲି, ନାରଦ, ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଏଲାବୃତକୁ ଘେରି ଚାଲିଥାଏ ।
ଯଜ୍ଜୋଷଣାଦ୍ଭଵାନ୍ଯାଶ୍ଚାନୁଚରୀଣାଂ ସ୍ତ୍ରିଯାମପି । ଯକ୍ଷଗନ୍ଧର୍ଵପତ୍ନୀନାଂ ଦେହଗନ୍ଧଵହୋଽନିଲଃ
ଭବାନୀଙ୍କ ଅନୁଚର ଯକ୍ଷ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବ ମହିଳାମାନଙ୍କର ଶରୀର ଗନ୍ଧ ନେଇଥିବା ପବନ ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ।
ଵାସଯତ୍ଯଭିତୋ ଭୂମିଂ ଦଶଯୋଜନସଂଖ୍ଯଯା । ଏଵଂ ଜମ୍ବୂଫଲାନାଂ ଚ ତୁଙ୍ଗଦେଶନିପାତନାତ୍
ଏହି ପବନ ଦଶ ଯୋଜନ ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୂମିକୁ ସୁଗନ୍ଧିତ କରେ । ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଦେଶରେ ଜାମୁ ଫଳ ପଡ଼ିଥିବାରୁ—
ଵିଶୀର୍ଯତାମନସ୍ଥୀନାଂ କୁଞ୍ଜରାଙ୍ଗପ୍ରମାଣିନାମ୍ । ରସେନ ଚ ନଦୀ ଜମ୍ବୂନାମ୍ନୀ ମେର୍ଵାଖ୍ଯମନ୍ଦରାତ୍
ହାତୀର ଅଙ୍ଗ ଭଳି ବଡ଼ ଫଳ ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରସ ମେରୁ, ଯାହାକୁ ମନ୍ଦାର ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ, ଠାରୁ ଜାମୁ ନଦୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ପତନ୍ତୀ ଭୂମିଭାଗେ ଚ ଦକ୍ଷିଣେଲାଵୃତଂ ଗତା । ଦେଵୀ ଜମ୍ବୂଫଲାସ୍ଵାଦତୁଷ୍ଟା ଜମ୍ବ୍ଵାଦିନୀ ସ୍ମୃତା
ଏହି ରସ ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଦକ୍ଷିଣ ଏଲାବୃତକୁ ପହଞ୍ଚେ । ଦେବୀ ଜାମୁ ଫଳର ସ୍ବାଦରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଜାମ୍ବ୍ବାଦିନୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।