ରତିର୍ଭୂତିସ୍ତଥା ବୁଦ୍ଧିର୍ମତିଃ କୀର୍ତିଃ ସ୍ମୃତିର୍ଧୃତିଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା କ୍ଷୁଧା ନିଦ୍ରା ଦଯା ଗତିଃ
ପ୍ରେମ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, କୀର୍ତ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଭୁଖ, ନିଦ୍ରା, ଦୟା ଓ ଗତି—
ତୁଷ୍ଟିଃ ପୁଷ୍ଟିଃ କ୍ଷମା ଲଜ୍ଜା ଜୃମ୍ଭା ତନ୍ଦ୍ରା ଚ ଶକ୍ତଯଃ । ସଂସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵତଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ମହାଦେଵ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, କ୍ଷମା, ଲଜ୍ଜା, ଜମ୍ଭା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଵରାଯୁଧଧରାଃ ସର୍ଵା ନାନାଭୂଷଣଭୂଷିତାଃ । ମନ୍ଦାରମାଲାକୁଲିତା ମୁକ୍ତାହାରଵିରାଜିତାଃ
ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ; ମନ୍ଦାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁକ୍ତା ହାରରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଶ୍ଚ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ । ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟହୃଦଯଃ ସମ୍ବଭୂଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲା।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ସର୍ଵାତ୍ମା ଦୃଷ୍ଟମାଯୋଽତିଵିସ୍ମିତଃ । କୁତୋ ଭୂତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ କୁତୋଽହଂ ଵଟତଲ୍ପଗଃ
ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏତେ ଜଣେ ନାରୀ କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଏବଂ ମୁଁ କିପରି ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇଛି?
ଅସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ କଥମୁତ୍ଥିତଃ । କେନାହଂ ସ୍ଥାପିତୋଽସ୍ମ୍ଯତ୍ର ଶିଶୁଂ କୃତ୍ଵା ଶୁଭାକୃତିମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବଟବୃକ୍ଷ କିପରି ଉପଜିଲା? କିଏ ମୋତେ ଏଠାରେ ଏମିତି ଶୁଭ ଶିଶୁ ରୂପେ ରଖିଛି?
ମମେଯଂ ଜନନୀ ନୋ ଵା ମାଯା ଵା କାପି ଦୁର୍ଘଟା । ଦର୍ଶନଂ କେନଚିତ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ଦତ୍ତଂ ଵା କେନ ହେତୁନା
ଏହି ମୋର ମାଆ କି? ନା କି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅପୂର୍ବ ମାୟା? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିଏ ଆଜି ଦେଖାଇଲେ, କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ?
କିଂ ମଯା ଚାତ୍ର ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵା ନ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ମୌନମାସ୍ଥାଯ ତିଷ୍ଠେଯଂ ବାଲଭାଵାଦତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ କଣ କହିବି? କିମ୍ବା କୌଣସିଠାରେ ଯିବି, ନା ଯିବିନାହିଁ? କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶିଶୁଭାବରେ ସଚେତନ ରୁହିବି?
ଵ୍ଯାସୋପଦେଶଵର୍ଣନମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଵିସ୍ମିତଂ ଦେଵଂ ଶଯାନଂ ଵଟପତ୍ରକେ । ଉଵାଚ ସସ୍ମିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋ କିଂ ଵିସ୍ମିତୋ ହ୍ଯସି
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶର ବର୍ଣ୍ଣନା—ସେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ ହସିକି କହିଲେ—'ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ?'
ମହାଶକ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଵେଣ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିସ୍ମୃତଵାନ୍ପୁରା । ପ୍ରଭଵେ ପ୍ରଲଯେ ଜାତେ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ମହାଶକ୍ତିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ଭୁଲିଯାଇଥିଲ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ପୁନିପୁନି ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛ।
ନିର୍ଗୁଣା ସା ପରା ଶକ୍ତିଃ ସଗୁଣସ୍ତ୍ଵଂ ତଥାପ୍ଯହମ୍ । ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ କିଲ ଯା ଶକ୍ତିସ୍ତାଂ ଶକ୍ତିଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମିକାମ୍
ସେ ଶକ୍ତି ଗୁଣରୁ ଉପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଗୁଣସହିତ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ସେଇ ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ତ୍ଵନ୍ନାଭିକମଲାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି ପ୍ରଜାପତିଃ । ସ କର୍ତା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ରଜୋଗୁଣସମନ୍ଵିତଃ
ତୁମର ନାଭିର କମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେବେ; ସେଇ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେବେ।
ସ ତଦା ତପ ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶକ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍ । ରଜସା ରକ୍ତଵର୍ଣଞ୍ଚ କରିଷ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ସେତେବେଳେ ତପସ୍ୟା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ପରେ, ରଜୋଗୁଣରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରି, ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ସଗୁଣାନ୍ପଞ୍ଚଭୂତାଂଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ମହାମତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯେଶାଂଶ୍ଚ ମନଃପୂର୍ଵାନ୍ସମନ୍ତତଃ
ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଅଧିପତି ଓ ମନକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
କରିଷ୍ଯତି ତତଃ ସର୍ଗଂ ତେନ କର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ । ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାଭାଗ ତ୍ଵଂ ଵୈ ପାଲଯିତା ତଥା
ତାପରେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରୁ, ସେ 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହେବ। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛ।
ତଦ୍ଭୁଵୋର୍ମଧ୍ଯଦେଶାଚ୍ଚ କ୍ରୋଧାଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତପଃ କୃତ୍ଵା ମହାଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶକ୍ତିଂ ତୁ ତାମସୀମ୍
ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ, କ୍ରୋଧରେ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ସୋଽପି ସଂହର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାମତେ । ତେନାହଂ ତ୍ଵାମୁପାଯାତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀଂ ତ୍ଵମଵେହି ମାମ୍
କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ହେ ମହାମତି, ସେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶକ ହେବେ। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଜାଣ।
ସ୍ଥାସ୍ଯେଽହଂ ତ୍ଵତ୍ସମୀପସ୍ଥା ସଦାହଂ ମଧୁସୂଦନ । ହୃଦଯେ ତେ କୃତାଵାସା ଭଵାମି ସତତଂ କିଲ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ମୁଁ ସଦା ତୁମ ପାଖରେ ରହିବି; ମୁଁ ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ବାସ କରିବି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯାର୍ଧଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତଂ ଦେଵି ସ୍ଫୁଟାକ୍ଷରମ୍ । ତତ୍କେନୋକ୍ତଂ ଵରାରୋହେ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ଶିଵମ୍
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ ଦେବୀ; କିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ?
ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵରାରୋହେ ସଂଶଯୋଽଯଂ ଵରାନନେ । ନିର୍ଧନୋ ହି ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତତ୍ସ୍ମରାମି ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋତେ ଏହା କହ; ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଯେପରି ଗରିବ ଲୋକ ଧନକୁ ବାରମ୍ବାର ମନେ ପକାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନିପୁନି ମନେ ପକାଏ।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଵିଷ୍ଣୋସ୍ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସ୍ମିତାନନା । ଉଵାଚ ପରଯା ପ୍ରୀତ୍ଯା ଵଚନଂ ଚାରୁହାସିନୀ
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ହସ୍ତମୁଖରେ ହସ ହେଇ, ଅତି ସ୍ନେହରେ ମଧୁର ଭାବରେ କହିଲେ।
ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀରୁଵାଚ ଶୃଣୁ ଶୌରେ ଵଚୋ ମହ୍ଯଂ ସଗୁଣାହଂ ଚତୁର୍ଭୁଜା । ମାଂ ଜାନାସି ନ ଜାନାସି ନିର୍ଗୁଣାଂ ସଗୁଣାଲଯାମ୍
ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ କହିଲେ: ହେ ଶୌରି, ମୋର କଥା ଶୁଣ। ମୁଁ ଗୁଣସମ୍ପନ୍ନ ଚାରିଭୁଜା ରୂପରେ ଅଛି; ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣ, କିନ୍ତୁ ନିର୍ଗୁଣ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣର ଆଶ୍ରୟ ଭାବରେ ମୋତେ ଜାଣନାହା।
ତ୍ଵଂ ଜାନୀହି ମହାଭାଗ ତଯା ତତ୍ପ୍ରକଟୀକୃତମ୍ । ପୁଣ୍ଯଂ ଭାଗଵତଂ ଵିଦ୍ଧି ଵେଦସାରଂ ଶୁଭାଵହମ୍
ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଏହା ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି ବୋଲି ଜାଣ। ଭାଗବତକୁ ପବିତ୍ର, ବେଦର ସାର ଓ ଶୁଭ ଦାୟକ ବୋଲି ବୁଝ।
କୃପାଂ ଚ ମହତୀଂ ମନ୍ଯେ ଦେଵ୍ଯାଃ ଶତ୍ରୁନିଷୂଦନ । ଯଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରଂ ଗୁହ୍ଯଂ ହିତାଯ ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ଶତ୍ରୁନାଶକ, ମୁଁ ଦେବୀଙ୍କର ବଡ ଦୟାକୁ ମହତ୍ୱ ଦେଉଛି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ଭଲ ପାଇଁ ଏହି ପରମ ଗୁପ୍ତ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ।
ରକ୍ଷଣୀଯଂ ସଦା ଚିତ୍ତେ ନ ଵିସ୍ମାର୍ଯଂ କଦାଚନ । ସାରଂ ହି ସର୍ଵଶାସ୍ତ୍ରାଣାଂ ମହାଵିଦ୍ଯାପ୍ରକାଶିତମ୍
ଏହାକୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ରଖିବା ଉଚିତ, କେବେ ଭୁଲିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରର ସାର, ମହାବିଦ୍ୟା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ।
ନାତଃ ପରଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ଵର୍ତତେ ଭୁଵନତ୍ରଯେ । ପ୍ରିଯୋଽସି ଖଲୁ ଦେଵ୍ଯାସ୍ତ୍ଵଂ ତେନ ତେ ଵ୍ଯାହୃତଂ ଵଚଃ
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ କିଛି ତିନି ଜଗତରେ ଜାଣିବାକୁ ବାକି ନାହିଁ; ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବୀଙ୍କର ପ୍ରିୟ, ଏହିକାରଣରୁ ଏହି କଥା ତୁମ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି।
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ଇତି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵଚୋ ଦେଵ୍ଯା ମହାଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଭୁଜଃ । ଦଧାର ହୃଦଯେ ନିତ୍ଯଂ ମତ୍ଵା ମନ୍ତ୍ରମନୁତ୍ତମମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଏଭଳି ଚାରିଭୁଜା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ତ୍ରକୁ ସଦା ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କଲେ।
କାଲେନ କିଯତା ତତ୍ର ତନ୍ନାଭିକମଲୋଦ୍ଭଵଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଦୈତ୍ଯଭଯାତ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ଜଗାମ ଶରଣଂ ହରେଃ
କିଛି ସମୟ ପରେ, ନାଭିକମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଦାନବମାନେ ଭୟ ଦେଇଥିବାରୁ, ହରିଙ୍କ ଶରଣକୁ ଗଲେ।
ତତଃ କୃତ୍ଵା ମହାଯୁଦ୍ଧଂ ହତ୍ଵା ତୌ ମଧୁକୈଟଭୌ । ଜଜାପ ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁଃ ଶ୍ଲୋକାର୍ଧଂ ଵିଶଦାକ୍ଷରମ୍
ତାପରେ, ବଡ ଯୁଦ୍ଧ କରି, ମଧୁ ଓ କୈଟଭକୁ ମାରି, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଂଶ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ।
ଜପନ୍ତଂ ଵାସୁଦେଵଂ ଚ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵଃ ପ୍ରଜାପତିଃ । ପପ୍ରଚ୍ଛ ପରମପ୍ରୀତଃ କଞ୍ଜଜଃ କମଲାପତିମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଜପ କରୁଥିବା ଦେଖି, ପ୍ରଜାପତି ଦେବତା ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, କମଳରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲକ୍ଷ୍ମୀପତିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।