ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଚାରୁତରେ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦସଂକୁଲେ । ମେଧାତିଥିରଭୂଦ୍ରାଜା ପ୍ରିଯଵ୍ରତସୁତୋ ଵରଃ
ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶାକଦ୍ୱୀପ, ଦହି ଦହିର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର ମେଧାତିଥି ଏହାର ରାଜା ହେଲେ ।
ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପକେ ଶୁଦ୍ଧୋଦକସିନ୍ଧୁସମାକୁଲେ । ଵୀତିହୋତ୍ରୋ ବଭୂଵାସୌ ରାଜା ଜନକସମ୍ମତଃ
ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଜନକଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ ବୀତିହୋତ୍ର ଏହାର ରାଜା ହେଲେ ।
କନ୍ଯାମୂର୍ଜସ୍ଵତୀନାମ୍ନୀଂ ଦଦାଵୁଶନସେ ଵିଭୁଃ । ଆସୀତ୍ତସ୍ଯାଂ ଦେଵଯାନୀ କନ୍ଯା କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶ୍ରୁତା
ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଦୁହିତା ଉର୍ଜସ୍ୱତୀକୁ ଉଶନାସଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାଙ୍କରେ କାବ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ ଜନ୍ମିଲେ ।
ଏଵଂ ଵିଭଜ୍ଯ ପୁତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାନ୍ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ଵିଵେକଵଶଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୋଗମାର୍ଗାଶ୍ରିତୋଽଭଵତ୍
ଏପରି, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସାତ ଦ୍ୱୀପକୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ; ବିବେକର ଅଧୀନ ହୋଇ, ସେ ଯୋଗ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ।
ଭୁଵନଲୋକଵର୍ଣନେ ଦ୍ଵୀପଵର୍ଷଵିଭେଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ଵିସ୍ତାରଂ ଦ୍ଵୀପଵର୍ଷଵିଭେଦତଃ । ଭୂମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯଥା ଦେଵପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଦେବ ଋଷି, ଏହି ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପ ଓ ଭାଗଗୁଡିକୁ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଭାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଆମେ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ସମାସାତ୍ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଲଂ ଵିସ୍ତରତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ରଥମତଃ ପ୍ରମାଣେ ଲକ୍ଷଯୋଜନଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବିବରଣା କରିବି, କାରଣ ପୂରା ଭାବରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାର ଆକାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ।
ଵିଶାଲୋ ଵର୍ତୁଲାକାରୋ ଯଥାବ୍ଜସ୍ଯ ଚ କର୍ଣିକା । ନଵ ଵର୍ଷାଣି ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନଵସାହସ୍ରଯୋଜନୈଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ବଡ଼ ଏବଂ ଗୋଲାକାର, ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ପରି। ଏହାର ଭିତରେ ନଉଟି ଭାଗ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ଆକାର ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ।
ଆଯାମୈଃ ପରିସଂଖ୍ଯାନି ଗିରିଭିଃ ପରିତଃ ଶ୍ରିତୈଃ । ଅଷ୍ଟାଭିର୍ଦୀର୍ଘରୂପୈଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାନି ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଭାଗଗୁଡିକୁ ଏହାର ଲମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଠଟି ଦୀର୍ଘ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭାଗ ଭଲଭାବେ ବିଭକ୍ତ।
ଧନୁର୍ଵତ୍ସଂସ୍ଥିତେ ଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେ ଵର୍ଷେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଦୀର୍ଘାଣି ତତ୍ର ଚତ୍ଵାରି ଚତୁରସ୍ରମିଲାଵୃତମ୍
ଧନୁର୍ବାଣ ପରି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦୁଇଟି ଭାଗ ଅଛି। ଏହି ଭାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଚାରିଟି ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକାରର, ଯେଉଁମାନେ ଇଲାବୃତକୁ ଘେରିଛନ୍ତି।
ଇଲାଵୃତଂ ମଧ୍ଯଵର୍ଷଂ ଯନ୍ନାଭ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ସୌଵର୍ଣୋ ଗିରିରାଜୋଽଯଂ ଲକ୍ଷଯୋଜନମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଇଲାବୃତ ମଧ୍ୟଭାଗ, ନାଭିରେ ଭଲଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ସୁନାର ପାହାଡ଼ ରାଜା ଦେଉଁଛି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ।
କର୍ଣିକାରୂପ ଏଵାଯଂ ଭୂଗୋଲକମଲସ୍ଯ ଚ । ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶତ୍ସହସ୍ରଯୋଜନୈର୍ଵିତତସ୍ତ୍ଵଯମ୍
ଏହି ପାହାଡ଼ ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ପରି ଆକାରର, ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟରେ। ଏହାର ଶିଖର ତିରିଶ ହଜାର ଦୁଇ ଶହ ଯୋଜନ ଲମ୍ବ।
ମୂଲେ ଷୋଡଶସାହସ୍ରସ୍ତାଵତାନ୍ତର୍ଗତଃ କ୍ଷିତୌ । ଇଲାଵୃତସ୍ଯୋତ୍ତରତୋ ନୀଲଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ଶୃଙ୍ଗଵାନ୍
ପାହାଡ଼ର ମୂଳ ଶୋଳ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏତିକି ଭାଗ ପୃଥିବୀରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଇଲାବୃତର ଉତ୍ତରରେ ନୀଳ, ଶ୍ୱେତ ଓ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ତ୍ରଯୋ ଵୈ ଗିରଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମର୍ଯାଦାଵଧଯସ୍ତ୍ରିଷୁ । ରମ୍ଯକାଖ୍ଯେ ତଥା ଵର୍ଷେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ହିରଣ୍ମଯେ
ଏହି ତିନିଟି ପାହାଡ଼ ତିନିଟି ଭାଗର ସୀମା — ରମ୍ୟକ, ଦ୍ୱିତୀୟ ହିରଣ୍ମୟ ଓ ତୃତୀୟ କୁରୁ।
କୁରୁଵର୍ଷେ ତୃତୀଯେ ତୁ ମର୍ଯାଦାଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ତି ତେ । ପ୍ରାଗାଯତା ଉଭଯତଃ କ୍ଷାରୋଦାଵଧଯସ୍ତଥା
କୁରୁ ଭାଗରେ ଏହି ପାହାଡ଼ମାନେ ସୀମା ଚିହ୍ନିତ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ଲୁଣ ଶାଗରର ତଟକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି।
ଦ୍ଵିସହସ୍ରପୃଥୁତରାସ୍ତଥା ଏକୈକଶଃ କ୍ରମାତ୍ । ପୂର୍ଵାତ୍ପୂର୍ଵାଚ୍ଚୋତ୍ତରସ୍ଯାଂ ଦଶାଂଶାଦଧିକାଂଶତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପାହାଡ଼ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏବଂ ପ୍ରତି ଅଗ୍ରଗତିରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଦଶ ଅଂଶ ଅଧିକ।
ଦୈର୍ଘ୍ଯ ଏଵ ହ୍ରସନ୍ତୀମେ ନାନାନଦନଦୀଯୁତାଃ । ଇଲାଵୃତାଦ୍ଦକ୍ଷିଣତୋ ନିଷଧୋ ହେମକୂଟକଃ
ଏହି ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ଲମ୍ବ ଦୀର୍ଘତା କ୍ରମେ କମିଯାଏ, ଏବଂ ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ଇଲାବୃତର ଦକ୍ଷିଣରେ ନିଷଧ, ହେମକୂଟ ଓ ହିମାଳୟ ପାହାଡ଼ ଅଛି।
ହିମାଲଯଶ୍ଚେତି ତ୍ରଯଃ ପ୍ରାଗ୍ଵିସ୍ତୀର୍ଣାଃ ସୁଶୋଭନାଃ । ଅଯୁତୋତ୍ସେଧଭାଜସ୍ତେ ଯୋଜନୈଃ ପରିକୀର୍ତିତାଃ
ହିମାଳୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ଏବଂ ଅତି ଶୋଭାମୟ। ଏମାନେ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚତାରେ ଅଛନ୍ତି।
ହରିଵର୍ଷଂ କିମ୍ପୁରୁଷଂ ଭାରତଂ ଚ ଯଥାତଥମ୍ । ଵିଭାଗାତ୍କଥଯନ୍ତ୍ଯେତେ ମର୍ଯାଦାଗିରଯସ୍ତ୍ରଯଃ
ଏହି ତିନିଟି ସୀମା ପାହାଡ଼ ହରିବର୍ଷ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଭାରତ ଭାଗକୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ବିଭକ୍ତ କରନ୍ତି।
ଇଲାଵୃତାତ୍ପଶ୍ଚିମତୋ ମାଲ୍ଯଵାନ୍ନାମପର୍ଵତଃ । ପୂର୍ଵେଣ ଚ ତତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଗନ୍ଧମାଦନପର୍ଵତଃ
ଇଲାବୃତର ପଶ୍ଚିମରେ ମାଲ୍ୟବାନ୍ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଏବଂ ପୂର୍ବରେ ଶ୍ରୀମତ୍ ଗନ୍ଧମାଦନ ପାହାଡ଼।
ଆନୀଲନିଷଧଂ ତ୍ଵେତୌ ଚାଯତୌ ଦ୍ଵିସହସ୍ରତଃ । ଯୋଜନୈଃ ପୃଥୁତାଂ ଯାତୌ ମର୍ଯାଦାକାରକୌ ଗିରୀ
ନୀଳ ଓ ନିଷଧ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ଦୁଇ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼, ଏମାନେ ସୀମା ନିର୍ମାଣ କରୁଥିବା ପାହାଡ଼।
କେତୁମାଲାଖ୍ଯଭଦ୍ରାଶ୍ଵଵର୍ଷଯୋଃ ପ୍ରଥିତୌ ଚ ତୌ । ମନ୍ଦରଶ୍ଚ ତଥା ମେରୁମନ୍ଦରଶ୍ଚ ସୁପାର୍ଶ୍ଵକଃ
କେତୁମାଳ ଓ ଭଦ୍ରାଶ୍ୱ ଭାଗରେ ଏହି ଦୁଇଟି ପାହାଡ଼ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହିପରି ମନ୍ଦର, ମେରୁମନ୍ଦର, ସୁପାର୍ଶ୍ୱ ଓ କୁମୁଦ ପାହାଡ଼ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ତଳଭାଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
କୁମୁଦଶ୍ଚେତି ଵିଖ୍ଯାତା ଗିରଯୋ ମେରୁପାଦକାଃ । ଯୋଜନାଯୁତଵିସ୍ତାରୋନ୍ନାହା ମେରୋଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍
କୁମୁଦ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପାହାଡ଼ମାନେ ମେରୁ ପାହାଡ଼ର ଚାରିପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ ଓ ଉଚ୍ଚ।
ଅଵଷ୍ଟମ୍ଭକରାସ୍ତେ ତୁ ସର୍ଵତୋଽଭିଵିରାଜିତାଃ । ଏତେଷୁ ଗିରିଷୁ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ପାଦପାଶ୍ଚୂତଜମ୍ବୁନୀ
ଏହି ପାହାଡ଼ରେ ଅନେକ ଗଛ, ମାଙ୍ଗୋ ଓ ଜାମୁନ ଭଳି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଉଛି ।
କଦମ୍ବନ୍ଯଗ୍ରୋଧ ଇତି ଚତ୍ଵାରଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ଥିତାଃ । କେତଵୋ ଗିରିରାଜେଷୁ ଏକାଦଶଶତୋଚ୍ଛ୍ରଯାଃ
କଦମ୍ବ ଓ ବଟ ନାମରେ ଚାରିଟି ପାହାଡ଼ ଅଛି । ପାହାଡ଼ରାଜରେ କେତକୀ ଗଛ ଏଗାରଶ ଶତ ଉଚ୍ଚତାରେ ଦେଖାଯାଉଛି ।
ତାଵଦ୍ଵିଟପଵିସ୍ତାରାଃ ଶତାଖ୍ଯପରିଣାହିନଃ । ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚ ହ୍ରଦାସ୍ତେଷୁ ପଯୋମଧ୍ଵିକ୍ଷୁସଜ୍ଜଲାଃ
ଗଛମାନଙ୍କର ଶାଖା ତାଙ୍କର ନାମ ଅନୁଯାୟୀ ଦୂର ଯାଉଛି । ସେଠି ଚାରିଟି ଝିଲି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ପାଣି, ମଧ ଓ ଇଖର ରସ ରହିଛି ।
ଯଦୁପସ୍ପର୍ଶିନୋ ଦେଵା ଯୋଗୈଶ୍ଵର୍ଯାଣି ଵିନ୍ଦତେ । ଦେଵୋଦ୍ଯାନାନି ଚତ୍ଵାରି ଭଵନ୍ତି ଲଲନାସୁଖାଃ
ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଛୁଇଁଲେ ଯୋଗଶକ୍ତି ପାଆନ୍ତି । ଏଠି ଚାରିଟି ଦେବ ଉଦ୍ୟାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ଭରି ସୁଖ ମିଳେ ।
ନନ୍ଦନଂ ଚୈତ୍ରରଥକଂ ଵୈଭ୍ରାଜଂ ସର୍ଵଭଦ୍ରକମ୍ । ଯେଷୁ ସ୍ଥିତ୍ଵାମରଗଣା ଲଲନାଯୂଥସଂଯୁତାଃ
ନନ୍ଦନ, ଚୈତ୍ରରଥ, ବୈଭ୍ରାଜ ଓ ସର୍ବଭଦ୍ରକ ଏହି ଉଦ୍ୟାନଗୁଡ଼ିକ, ଯେଉଁଠି ଅମରମାନେ ଦେବୀମାନଙ୍କ ସହ ରହନ୍ତି ।
ଉପଦେଵଗଣୈର୍ଗୀତମହିମାନୋ ମହାଶଯାଃ । ଵିହରନ୍ତି ସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାସ୍ତେ ଯଥାକାମଂ ଯଥାସୁଖମ୍
ଏଠି ଉପଦେବମାନଙ୍କ ଗୀତରେ ମହାପୁରୁଷମାନେ ସ୍ତୁତିତା ପାଆନ୍ତି । ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଓ ସୁଖ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ବତନ୍ତ୍ର ଭାବରେ ଘୂରିବାରେ ।
ମନ୍ଦରୋତ୍ସଙ୍ଗସଂସ୍ଥସ୍ଯ ଦେଵଚୂତସ୍ଯ ମସ୍ତକାତ୍ । ଏକାଦଶଶତୋଚ୍ଛ୍ରାଯାତ୍ଫଲାନ୍ଯମୃତଭାଞ୍ଜି ଚ
ମନ୍ଦାର ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ଦେବ ଆମ୍ବ ଗଛର ମୁଣ୍ଡରୁ ଏଗାରଶ ଶତ ଉଚ୍ଚତାରୁ ଫଳ ପଡ଼ିଥାଏ, ଏହି ଫଳ ଅମୃତ ଦେଇଥାଏ ।
ଗିରିକୂଟପ୍ରମାଣାନି ସୁସ୍ଵାଦୂନି ମୃଦୂନି ଚ । ତେଷାଂ ଵିଶୀର୍ଯମାଣାନାଂ ଫଲାନାଂ ସୁରସେନ ଚ
ଏହି ଫଳଗୁଡ଼ିକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭଳି ବଡ଼, ଅତି ମିଠା ଓ ନରମ । ପଡ଼ି ଭାଙ୍ଗି ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରସ ପ୍ରଚୁର ପରିମାଣରେ ବହିଯାଏ ।