ଘୃତପୃଷ୍ଠଶ୍ଚ ସଵନୋ ମେଧାତିଥିରଥାଷ୍ଟମଃ । ଵୀତିହୋତ୍ରଃ କଵିଶ୍ଚେତି ଦଶୈତେ ଵହ୍ନିନାମକାଃ
ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ସବନ, ଅଷ୍ଟମ ମେଧାତିଥି, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ କବି — ଏହି ଦଶଜଣ ଅଗ୍ନି ନାମକ ପୁତ୍ର।
ଏତେଷାଂ ଦଶପୁତ୍ରାଣାଂ ତ୍ରଯୋଽପ୍ଯାସନ୍ଵିରାଗିଣଃ । କଵିଶ୍ଚ ସଵନଶ୍ଚୈଵ ମହାଵୀର ଇତି ତ୍ରଯଃ
ଏହି ଦଶଜଣ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଜଣ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ — କବି, ସବନ ଓ ମହାବୀର।
ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାପରିଷ୍ଣାତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ହ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵରେତସଃ । ଆଶ୍ରମେ ପରହଂସାଖ୍ଯେ ନିଃସ୍ପୃହା ହ୍ଯଭଵନ୍ମୁଦାଃ
ସେମାନେ ସବୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ପରମହଂସ ନାମକ ଆଶ୍ରମରେ ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ଅପରସ୍ଯାଂ ଚ ଜାଯାଯାଂ ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଅନ୍ୟ ଜନନୀରୁ ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ — ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ — ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପତଯ ଏତେ ପୁତ୍ରା ମହୌଜସଃ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ ସ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ବୁଭୁଜେ ଜଗତୀମିମାମ୍
ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ହେଲେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ସେ ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀର ଶାସନ କଲେ।
ଏକାଦଶାର୍ବୁଦାବ୍ଦାନାମଵ୍ଯାହତବଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଯଦା ସୂର୍ଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଭାଗେ ପ୍ରଥମେଽତପତ୍
ଏଗାର ଆର୍ବୁଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗରେ ଆଲୋକ ଦେଲା।
ଭାଗେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ତତ୍ରାସୀଦନ୍ଧକାରୋଦଯଃ କିଲ । ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ରାଜା ଵିଲୋକ୍ଯ ମନସା ଚିରମ୍
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଆସିଗଲା । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲେ ।
ପ୍ରଶାସ୍ତି ମଯି ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ ତମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵେତ୍କଥମ୍ । ଏଵଂ ନିଵାରଯିଷ୍ଯାମି ଭୂମୌ ଯୋଗବଲେନ ଚ
ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋର ଶାସନରେ ଭୂମିରେ କିପରି ଅନ୍ଧାର ଆସିପାରିବ? ମୁଁ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏହି ଅନ୍ଧାରକୁ ଭୂମିରୁ ଦୂର କରିଦେବି।'
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସିତୋ ରାଜା ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ସଃ । ରଥେନାଦିତ୍ଯଵର୍ଣେନ ସପ୍ତକୃତ୍ଵଃ ପ୍ରକାଶଯନ୍
ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବର ପୁତ୍ର ରାଜା ତାଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ରଥରେ ସାତ ବାର ଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ ।
ତସ୍ଯାପି ଗଚ୍ଛତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଭୂମୌ ଯଦ୍ରଥନେମଯଃ । ପତିତାସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରାଖ୍ଯାଂ ଭେଜିରେ ଲୋକହେତଵେ
ରାଜା ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରଥର ଚକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଲା; ସେହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ।
ଜାତାଃ ପ୍ରଦେଶାସ୍ତେ ସପ୍ତ ଦ୍ଵୀପା ଭୂମୌ ଵିଭାଗଶଃ । ରଥନେମିସମୁତ୍ଥାସ୍ତେ ପରିଖାଃ ସପ୍ତ ସିନ୍ଧଵଃ
ସେହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଭୂମିରେ ସାତଟି ଭିନ୍ନ ଦ୍ୱୀପ ହେଲା; ରଥର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଖାଲିଗୁଡିକ ସାତଟି ନଦୀ ହେଲା ।
ଯତ ଆସଂସ୍ତତଃ ସପ୍ତ ଭୁଵୋ ଦ୍ଵୀପା ହି ତେ ସ୍ମୃତାଃ । ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପଃ ଶାଲ୍ମଲୀଦ୍ଵୀପସଂଜ୍ଞକଃ
ସେହି ଦିନରୁ ଏହି ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଛି: ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ, ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ, ଶାଲମଳୀଦ୍ୱୀପ,
କୁଶଦ୍ଵୀପଃ କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପଃ ଶାକଦ୍ଵୀପଶ୍ଚ ପୁଷ୍କରଃ । ତେଷାଂ ଚ ପରିମାଣଂ ତୁ ଦ୍ଵିଗୁଣଂ ଚୋତ୍ତରୋତ୍ତରମ୍
କୁଶଦ୍ୱୀପ, କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ, ଶାକଦ୍ୱୀପ ଏବଂ ପୁଷ୍କର; ଏହାର ଆକାର ପ୍ରତି ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ ।
ସମନ୍ତତଶ୍ଚୋପକ୍ଲୃପ୍ତଂ ବହିର୍ଭାଗକ୍ରମେଣ ଚ । କ୍ଷାରୋଦେକ୍ଷୁରସୋଦୌ ଚ ସୁରୋଦଶ୍ଚ ଘୃତୋଦକଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦ୍ୱୀପକୁ ବାହାର ଦିଗରେ ଅନୁସୂଚୀତ ଭାବରେ ଘେରିଛି ସମୁଦ୍ର: ଲୁଣ ଜଳ, ଇଖୁ ରସ, ମଦ, ଘିଅ,
କ୍ଷୀରୋଦୋ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦଃ ଶୁଦ୍ଧୋଦଶ୍ଚେତି ତେ ସ୍ମୃତାଃ । ସପ୍ତୈତେ ପ୍ରତିଵିଖ୍ଯାତାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସିନ୍ଧଵସ୍ତଦା
କ୍ଷୀର, ଦହି ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଜଳ; ଏହି ସାତଟି ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସମୁଦ୍ର ।
ପ୍ରଥମୋ ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପାଖ୍ଯୋ ଯଃ କ୍ଷାରୋଦେନ ଵେଷ୍ଟିତଃ । ତତ୍ପତିଂ ଵିଦଧେ ରାଜା ପୁତ୍ରମାଗ୍ନୀଧ୍ରସଂଜ୍ଞକମ୍
ପ୍ରଥମ ଦ୍ୱୀପ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ନାମରେ ଲୁଣ ଜଳରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଏହାର ରାଜା ଭାବେ ରାଜା ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଆଗ୍ନୀଧ୍ରକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ।
ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ଵିତୀଯେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵୀପେକ୍ଷୁରସସଂପ୍ଲୁତେ । ଜାତସ୍ତଦଧିପଃ ପ୍ରୈଯଵ୍ରତ ଇଧ୍ମାଦିଜିହ୍ଵକଃ
ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ୱୀପ, ଇଖୁ ରସର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର ଇଧ୍ମାଦିଜିହ୍ୱା ଏହାର ଅଧିପତି ହେଲେ ।
ଶାଲ୍ମଲୀଦ୍ଵୀପ ଏତସ୍ମିନ୍ସୁରୋଦଧିପରିପ୍ଲୁତେ । ଯଜ୍ଞବାହୁଂ ତଦଧିପଂ କରୋତି ସ୍ମ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ
ଶାଲମଳୀଦ୍ୱୀପ, ମଦର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଯଜ୍ଞବାହୁକୁ ଏହାର ରାଜା କଲେ ।
କୁଶଦ୍ଵୀପେଽତିରମ୍ଯେ ଚ ଘୃତୋଦେନୋପଵେଷ୍ଟିତେ । ହିରଣ୍ଯରେତା ରାଜାଭୂତ୍ପ୍ରିଯଵ୍ରତତନୂଜନିଃ
ସୁନ୍ଦର କୁଶଦ୍ୱୀପ, ଘିଅର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର ହିରଣ୍ୟରେତା ଏହାର ରାଜା ହେଲେ ।
କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ପଞ୍ଚମେ ତୁ କ୍ଷୀରୋଦପରିସଂପ୍ଲୁତେ । ପ୍ରୈଯଵ୍ରତୋ ଘୃତପୃଷ୍ଠଃ ପତିରାସୀନ୍ମହାବଲଃ
ପଞ୍ଚମ କ୍ରଉଞ୍ଚଦ୍ୱୀପ, କ୍ଷୀର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଏହାର ଅଧିପତି ହେଲେ ।
ଶାକଦ୍ଵୀପେ ଚାରୁତରେ ଦଧିମଣ୍ଡୋଦସଂକୁଲେ । ମେଧାତିଥିରଭୂଦ୍ରାଜା ପ୍ରିଯଵ୍ରତସୁତୋ ଵରଃ
ଆକର୍ଷଣୀୟ ଶାକଦ୍ୱୀପ, ଦହି ଦହିର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କର ପୁତ୍ର ମେଧାତିଥି ଏହାର ରାଜା ହେଲେ ।
ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପକେ ଶୁଦ୍ଧୋଦକସିନ୍ଧୁସମାକୁଲେ । ଵୀତିହୋତ୍ରୋ ବଭୂଵାସୌ ରାଜା ଜନକସମ୍ମତଃ
ପୁଷ୍କରଦ୍ୱୀପ, ଶୁଦ୍ଧ ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ ଘେରାଯାଇଛି; ଜନକଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ ବୀତିହୋତ୍ର ଏହାର ରାଜା ହେଲେ ।
କନ୍ଯାମୂର୍ଜସ୍ଵତୀନାମ୍ନୀଂ ଦଦାଵୁଶନସେ ଵିଭୁଃ । ଆସୀତ୍ତସ୍ଯାଂ ଦେଵଯାନୀ କନ୍ଯା କାଵ୍ଯସ୍ଯ ଵିଶ୍ରୁତା
ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଦୁହିତା ଉର୍ଜସ୍ୱତୀକୁ ଉଶନାସଙ୍କୁ ଦେଲେ; ତାଙ୍କରେ କାବ୍ୟଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ ଜନ୍ମିଲେ ।
ଏଵଂ ଵିଭଜ୍ଯ ପୁତ୍ରେଭ୍ଯଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପାନ୍ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ଵିଵେକଵଶଗୋ ଭୂତ୍ଵା ଯୋଗମାର୍ଗାଶ୍ରିତୋଽଭଵତ୍
ଏପରି, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ସାତ ଦ୍ୱୀପକୁ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ; ବିବେକର ଅଧୀନ ହୋଇ, ସେ ଯୋଗ ମାର୍ଗକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ ।
ଭୁଵନଲୋକଵର୍ଣନେ ଦ୍ଵୀପଵର୍ଷଵିଭେଦଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ଦେଵର୍ଷେ ଶୃଣୁ ଵିସ୍ତାରଂ ଦ୍ଵୀପଵର୍ଷଵିଭେଦତଃ । ଭୂମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ଯ ଯଥା ଦେଵପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍
ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ — ଦେବ ଋଷି, ଏହି ପୃଥିବୀର ଦ୍ୱୀପ ଓ ଭାଗଗୁଡିକୁ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଭାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାହାକୁ ଆମେ ଏଠାରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣ।
ସମାସାତ୍ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଲଂ ଵିସ୍ତରତଃ କ୍ଵଚିତ୍ । ଜମ୍ବୁଦ୍ଵୀପଃ ପ୍ରଥମତଃ ପ୍ରମାଣେ ଲକ୍ଷଯୋଜନଃ
ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ବିବରଣା କରିବି, କାରଣ ପୂରା ଭାବରେ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ପ୍ରଥମେ ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଅଛି, ଯାହାର ଆକାର ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ।
ଵିଶାଲୋ ଵର୍ତୁଲାକାରୋ ଯଥାବ୍ଜସ୍ଯ ଚ କର୍ଣିକା । ନଵ ଵର୍ଷାଣି ଯସ୍ମିଂଶ୍ଚ ନଵସାହସ୍ରଯୋଜନୈଃ
ଏହି ଦ୍ୱୀପ ବଡ଼ ଏବଂ ଗୋଲାକାର, ପଦ୍ମର କର୍ଣ୍ଣିକା ପରି। ଏହାର ଭିତରେ ନଉଟି ଭାଗ ଅଛି, ପ୍ରତ୍ୟେକଟିର ଆକାର ନଉ ହଜାର ଯୋଜନ।
ଆଯାମୈଃ ପରିସଂଖ୍ଯାନି ଗିରିଭିଃ ପରିତଃ ଶ୍ରିତୈଃ । ଅଷ୍ଟାଭିର୍ଦୀର୍ଘରୂପୈଶ୍ଚ ସୁଵିଭକ୍ତାନି ସର୍ଵତଃ
ଏହି ଭାଗଗୁଡିକୁ ଏହାର ଲମ୍ବ ଦ୍ୱାରା ଗଣାଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଛି। ଏହି ଅଠଟି ଦୀର୍ଘ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଭାଗ ଭଲଭାବେ ବିଭକ୍ତ।
ଧନୁର୍ଵତ୍ସଂସ୍ଥିତେ ଜ୍ଞେଯେ ଦ୍ଵେ ଵର୍ଷେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଦୀର୍ଘାଣି ତତ୍ର ଚତ୍ଵାରି ଚତୁରସ୍ରମିଲାଵୃତମ୍
ଧନୁର୍ବାଣ ପରି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦୁଇଟି ଭାଗ ଅଛି। ଏହି ଭାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ଦୀର୍ଘ ଏବଂ ଚାରିଟି ଚତୁର୍ସ୍ର ଆକାରର, ଯେଉଁମାନେ ଇଲାବୃତକୁ ଘେରିଛନ୍ତି।
ଇଲାଵୃତଂ ମଧ୍ଯଵର୍ଷଂ ଯନ୍ନାଭ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ । ସୌଵର୍ଣୋ ଗିରିରାଜୋଽଯଂ ଲକ୍ଷଯୋଜନମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ
ଇଲାବୃତ ମଧ୍ୟଭାଗ, ନାଭିରେ ଭଲଭାବେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ସୁନାର ପାହାଡ଼ ରାଜା ଦେଉଁଛି, ଯାହାର ଉଚ୍ଚତା ଏକ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ।