ଈଶାନ: ସର୍ଵରୁଦ୍ରାଣାମୀଶ୍ଵରାନ୍ତକରଃ ପ୍ରଭୂଃ । ଜାତୋ ଲୋକେଶଵନ୍ଦ୍ଯୋଽସୌ ସର୍ଵଦେଵାଧିପାଲକଃ
ଇଶାନ, ସମସ୍ତ ରୁଦ୍ରମାନେଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ମୁଖ୍ୟଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ସକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଲୋକର ଶାସକମାନେଙ୍କରେ ପୂଜିତ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ରକ୍ଷକ।
ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଭଗଵତେ ଜଗଦୀଶାଯ କୁର୍ମହେ । ଯସ୍ଥାଂଶଭାଗାଃ ସର୍ଵେ ହି ଜାତା ଦେଵାଃ ସହସ୍ରଶଃ
ଏହି ଜଗତର ନାଥ, ଭଗବତ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ; ତୁମ ଶକ୍ତିର ଅଂଶରୁ ହଜାର ହଜାର ଦେବତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି।
ନାରଦ ଉଵାଚ ଏଵ ସ୍ତୁତୋ ଵିଶ୍ଵସୃଜା ଭଗଵାନାଦିପୂରୁଷ: । ଲୀଲାଵଲୋକମାତ୍ରେଣାପ୍ଯନୁଗ୍ରହମଵାସୃଜତ୍
ନାରଦ କହିଲେ: ଏଭଳି ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବା ପରେ, ଆଦିପୁରୁଷ ଏକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଲୀଳା କରି ଦୟା ପ୍ରଦାନ କଲେ।
ତତ୍ରୈଵାଭ୍ଯାଗତଂ ଦୈତ୍ଯଂ ହିରଣ୍ଯାକ୍ଷଂ ମହାସୁରମ୍ । ରୁନ୍ଧାନମଧ୍ଵନୋ ଭୀମଂ ଗଦଯାତାଡଯଦ୍ଧରି:
ସେଠାରେ, ମହାସୁର ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଆସି, ପଥକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲେ; ହରି ତାଙ୍କୁ ଗଦାରେ ପ୍ରହାର କଲେ।
ତଦ୍ରକ୍ତପଙ୍କଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୋ ଭଗଵାନାଦିପୂରୁଷଃ । ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଧରଣୀଂ ଦେଵୋ ଦଂଷ୍ଟ୍ରଯା ଲୀଲଯାପ୍ସୁ ତାମ୍
ରକ୍ତ ଓ କାଦରେ ଲିପ୍ତ ଶରୀର ନିଏ, ଆଦିପୁରୁଷ ଭଗବାନ ଦାନ୍ତରେ ସହଜରେ ଧରଣୀକୁ ଜଳରୁ ଉଠାଇଲେ।
ନିଵେଶ୍ଯ ଲୋକନାଥେଶୋ ଜଗାମ ସ୍ଥାନମାତ୍ମନଃ । ଏତଦ୍ଭଗଵତଶ୍ଚିତ୍ରଂ ଧରଣ୍ଯୁଦ୍ଧରଣଂ ପରମ୍
ଧରଣୀକୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ଲୋକନାଥ ନିଜ ନିବାସକୁ ଗଲେ; ଏହି ଭଗବାନଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଧରଣୀ ଉଠାଇବା, ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଶୃଣୂଯାଦ୍ଯ: ପୁମାନ୍ ଯଶ୍ଚ ପଠେଚ୍ଚରିତମୁତ୍ତମମ୍ । ସର୍ଵପାପଵିନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଵୈଷ୍ଣଵୀଂ ଗତିମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଯିଏ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ରକୁ ଆଜି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢିବା, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ବୈଷ୍ଣବୀ ଗତି ପାଇଥାଏ।
ଭୁଵନକୋଶଵିସ୍ତାରେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵମନୁଵଂଶକୀର୍ତନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ମହୀଂ ଦେଵ: ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଯଥାସ୍ଥାନେ ଚ ନାରଦ । ଵୈକୁଣ୍ଠଲୋକମଗମଦ୍ ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ସ୍ଵମାତ୍ମଜମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ବିସ୍ତାର ଓ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁଙ୍କର ବଂଶର କଥା। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ମହୀକୁ ଯଥାସ୍ଥାନରେ ସ୍ଥାପନ କରି, ନାରଦ, ଦେବତା ଵୈକୁଣ୍ଠ ଲୋକକୁ ଗଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପୁଅକୁ କହିଲେ।
ସ୍ଵାଯମ୍ଭୂଵ ମହାବାହୋ ପୁତ୍ର ତେଜସ୍ଵିନାଂଵର । ସ୍ଥାନେ ମହୀମଯେ ତିଷ୍ଠ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜ ଯଥୋଚିତମ୍
ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ, ତୁମେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ତୁମର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସ୍ଥାନରେ ପୃଥିବୀରେ ରୁହିବା ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବା।
ଦେଶକାଲଵିଭାଗେନ ଯଜ୍ଞେଶଂ ପୁରୁଷଂ ଯଜ । ଉଚ୍ଚାଵଚପଦାର୍ଥୈଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞସାଧନକୈର୍ଵିଭୋ
ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ, ବଡ଼ ଓ ଛୋଟ ଉପଚାର ଦ୍ୱାରା, ଯଜ୍ଞର ନିୟମ ଅନୁସାରେ, ଯଜ୍ଞର ନାଥ, ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ପୂଜା କର।
ଧର୍ମମାଚର ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତଂ ଵର୍ଣାଶ୍ରମନିବନ୍ଧନମ୍ । ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ପ୍ରଜାଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଭାବରେ, ଜାତି ଓ ଆଶ୍ରମ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କର। ଏହି କ୍ରମବଦ୍ଧ ଉପାୟରେ ପ୍ରଜାର ବୃଦ୍ଧି ହେବ।
ପୁତ୍ରାନୁତ୍ପାଦ୍ଯ ଗୁଣତଃ କୀର୍ତ୍ଯା କାନ୍ତ୍ଯାତ୍ମରୂପିଣଃ । ଵିଦ୍ଯାଵିନଯସମ୍ପନ୍ନାନ୍ ସଦାଚାରଵତାଂ ଵରାନ୍
ସତ୍କର୍ମ, କୀର୍ତି, ରୂପ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥିବା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିନୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭଲ ଆଚରଣ ରହିଥିବା ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମାଇବା।
କନ୍ଯାଶ୍ଚ ଦତ୍ତ୍ଵା ଗୁଣଵଦ୍ଯଶୋଵଦ୍ଭ୍ଯଃ ସମାହିତଃ । ମନ: ସମ୍ଯକ୍ ସମାଧାଯ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷେ ପରେ
ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନରେ, ଗୁଣବତୀ ଓ କୀର୍ତିଶାଳୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ କନ୍ୟାମାନେ ଦେଇ, ପରମପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ ନାଥଙ୍କୁ ମନ ଦୃଢ଼ କର।
ଭକ୍ତିସାଧନଯୋଗେନ ଭଗଵତ୍ପରିଚର୍ଯଯା । ଗତିମିଷ୍ଟାଂ ସଦା ଵନ୍ଦ୍ଯାଂ ଯୋଗିନାଂ ଗମିତା ଭଵାନ୍
ଭକ୍ତି ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ସେବା ଉପାୟରେ, ତୁମେ ଚାହିଁଥିବା ଏବଂ ସଦା ପୂଜ୍ୟ, ଯୋଗୀମାନେ ଯେଉଁ ଦେଶକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ସେହି ଗତିକୁ ପାଇବ।
ଇତ୍ଯାଶ୍ଵାସ୍ଯ ମନୁଂ ପୁତ୍ର ପଦ୍ମଯୋନିଃ ପ୍ରଜାପତି: । ପ୍ରଜାସର୍ଗେ ନିଯମ୍ଯାମୁଂ ସ୍ଵଧାମ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ଏପରି ଭାବରେ ପୁତ୍ର ମନୁଙ୍କୁ ଆଶ୍ବାସନ ଦେଇ, ପଦ୍ମଯୋନି ପ୍ରଜାପତି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିର ନିୟମ ଦେଇ, ନିଜ ଧାମକୁ ଫେରିଗଲେ।
ପ୍ରଜାଃ ସୃଜତ ପୁତ୍ରେତି ପିତୁରାଜ୍ଞାଂ ସମାଦଧତ୍ । ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵଃ ପ୍ରଜାସର୍ଗମକରୋତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ
ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଗ୍ରହଣ କରି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ପୃଥିବୀର ନାଥ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଭୁଵନକୋଶଵିଷଯେ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଵଂଶଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀନାରାଯଣ ଉଵାଚ ମନୋଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯାସୀଜ୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠଃ ପୁତ୍ରଃ ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ । ପିତୁଃ ସେଵାପରୋ ନିତ୍ଯଂ ସତ୍ଯଧର୍ମପରାଯଣଃ
ବିଶ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବଂଶ ବିବରଣ ଦିଆଯାଉଛି। ଶ୍ରୀନାରାୟଣ କହିଲେ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ସେ ସଦା ପିତାଙ୍କ ସେବାରେ ଲଗିଥିଲେ, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ।
ପ୍ରଜାପତେର୍ଦୁହିତରଂ ସୁରୂପାଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣଃ । ବର୍ହିଷ୍ମତୀଂ ଚୋପଯେମେ ସମାନାଂ ଶୀଲକର୍ମଭିଃ
ସେ ପ୍ରଜାପତି ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କର ସୁନ୍ଦର କନ୍ୟା ବର୍ହିଷ୍ମତୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଯିଏ ଶୀଳ ଓ କର୍ମରେ ସମାନ ଥିଲେ।
ତସ୍ଯାଂ ପୁତ୍ରାନ୍ଦଶ ଗୁଣୈରନ୍ଵିତାନ୍ଭାଵିତାତ୍ମନଃ । ଜନଯାମାସ କନ୍ଯାଂ ଚୋର୍ଜସ୍ଵତୀଂ ଚ ଯଵୀଯସୀମ୍
ସେ ବର୍ହିଷ୍ମତୀରୁ ଦଶଜଣ ଗୁଣବତୀ ଓ ଉତ୍ତମ ଚିତ୍ତ ଥିବା ପୁତ୍ର ଓ ଏକ ଅପରିପକ୍ୱ କନ୍ୟା ଉର୍ଜସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମାଇଲେ।
ଆଗ୍ନୀଧ୍ରଶ୍ଚେଧ୍ମଜିହ୍ଵଶ୍ଚ ଯଜ୍ଞବାହୁସ୍ତୃତୀଯକଃ । ମହାଵୀରଶ୍ଚତୁର୍ଥସ୍ତୁ ପଞ୍ଚମୋ ରୁକ୍ମଶୁକ୍ରକଃ
ସେମାନଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି: ଅଗ୍ନୀଧ୍ର, ଚେଧ୍ମଜିହ୍ୱ, ତୃତୀୟ ଯଜ୍ଞବାହୁ, ଚତୁର୍ଥ ମହାବୀର, ପଞ୍ଚମ ରୁକ୍ମଶୁକ୍ର।
ଘୃତପୃଷ୍ଠଶ୍ଚ ସଵନୋ ମେଧାତିଥିରଥାଷ୍ଟମଃ । ଵୀତିହୋତ୍ରଃ କଵିଶ୍ଚେତି ଦଶୈତେ ଵହ୍ନିନାମକାଃ
ଘୃତପୃଷ୍ଠ, ସବନ, ଅଷ୍ଟମ ମେଧାତିଥି, ବୀତିହୋତ୍ର ଓ କବି — ଏହି ଦଶଜଣ ଅଗ୍ନି ନାମକ ପୁତ୍ର।
ଏତେଷାଂ ଦଶପୁତ୍ରାଣାଂ ତ୍ରଯୋଽପ୍ଯାସନ୍ଵିରାଗିଣଃ । କଵିଶ୍ଚ ସଵନଶ୍ଚୈଵ ମହାଵୀର ଇତି ତ୍ରଯଃ
ଏହି ଦଶଜଣ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଜଣ ବିରକ୍ତ ଥିଲେ — କବି, ସବନ ଓ ମହାବୀର।
ଆତ୍ମଵିଦ୍ଯାପରିଷ୍ଣାତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ହ୍ଯୂର୍ଧ୍ଵରେତସଃ । ଆଶ୍ରମେ ପରହଂସାଖ୍ଯେ ନିଃସ୍ପୃହା ହ୍ଯଭଵନ୍ମୁଦାଃ
ସେମାନେ ସବୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ପରମହଂସ ନାମକ ଆଶ୍ରମରେ ନିର୍ଲୋଭ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ବସିଥିଲେ।
ଅପରସ୍ଯାଂ ଚ ଜାଯାଯାଂ ତ୍ରଯଃ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚ ଜଜ୍ଞିରେ । ଉତ୍ତମସ୍ତାମସଶ୍ଚୈଵ ରୈଵତଶ୍ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ଅନ୍ୟ ଜନନୀରୁ ତିନିଜଣ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ — ଉତ୍ତମ, ତାମସ ଓ ରୈବତ — ସେମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ମନ୍ଵନ୍ତରାଧିପତଯ ଏତେ ପୁତ୍ରା ମହୌଜସଃ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତଃ ସ ରାଜେନ୍ଦ୍ରୋ ବୁଭୁଜେ ଜଗତୀମିମାମ୍
ଏହି ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁତ୍ରମାନେ ମନ୍ବନ୍ତରର ଶାସକ ହେଲେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତ, ସେ ରାଜା, ଏହି ପୃଥିବୀର ଶାସନ କଲେ।
ଏକାଦଶାର୍ବୁଦାବ୍ଦାନାମଵ୍ଯାହତବଲେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ଯଦା ସୂର୍ଯଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଭାଗେ ପ୍ରଥମେଽତପତ୍
ଏଗାର ଆର୍ବୁଦ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଶକ୍ତି ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଥିଲାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର ପ୍ରଥମ ବିଭାଗରେ ଆଲୋକ ଦେଲା।
ଭାଗେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ତତ୍ରାସୀଦନ୍ଧକାରୋଦଯଃ କିଲ । ଏଵଂ ଵ୍ଯତିକରଂ ରାଜା ଵିଲୋକ୍ଯ ମନସା ଚିରମ୍
ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାଗରେ ଏକ ଅନ୍ଧାର ଆସିଗଲା । ଏପରି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ରାଜା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଭାବିଲେ ।
ପ୍ରଶାସ୍ତି ମଯି ଭୂମ୍ଯାଂ ଚ ତମଃ ପ୍ରାଦୁର୍ଭଵେତ୍କଥମ୍ । ଏଵଂ ନିଵାରଯିଷ୍ଯାମି ଭୂମୌ ଯୋଗବଲେନ ଚ
ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ମୋର ଶାସନରେ ଭୂମିରେ କିପରି ଅନ୍ଧାର ଆସିପାରିବ? ମୁଁ ଯୋଗଶକ୍ତିରେ ଏହି ଅନ୍ଧାରକୁ ଭୂମିରୁ ଦୂର କରିଦେବି।'
ଏଵଂ ଵ୍ଯଵସିତୋ ରାଜା ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ସଃ । ରଥେନାଦିତ୍ଯଵର୍ଣେନ ସପ୍ତକୃତ୍ଵଃ ପ୍ରକାଶଯନ୍
ଏପରି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବର ପୁତ୍ର ରାଜା ତାଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟପ୍ରଭା ରଥରେ ସାତ ବାର ଭୂମିକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ ।
ତସ୍ଯାପି ଗଚ୍ଛତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଭୂମୌ ଯଦ୍ରଥନେମଯଃ । ପତିତାସ୍ତେ ସମୁଦ୍ରାଖ୍ଯାଂ ଭେଜିରେ ଲୋକହେତଵେ
ରାଜା ଯାଉଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ରଥର ଚକ୍ର ଭୂମିରେ ପଡିଲା; ସେହି ଚିହ୍ନଗୁଡିକ ସମୁଦ୍ର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଲୋକମାନଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ।