ଵଟପତ୍ରଶଯାନାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ବାଲରୂପିଣେ । କେନାସ୍ମି ବାଲଭାଵେନ ନିର୍ମିତୋଽହଂ ଚିଦାତ୍ମନା
ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶିଶୁ ରୂପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ମୁଁ ଚେତନା ଆତ୍ମା ହେଇ, କିଏ ଏହି ଶିଶୁ ଭାବରେ ମୋତେ ତିଆରି କଲେ?
କିମର୍ଥଂ କେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ କଥଂ ଜାନାମି ଚାଖିଲମ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନାଯ ମୁକୁନ୍ଦାଯ ମହାତ୍ମନେ
କିଏ, କିଏ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, କିପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ—
ଶ୍ଲୋକାର୍ଧେନ ତଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭଗଵତ୍ଯାଖିଲାର୍ଥଦମ୍ । ସର୍ଵଂ ଖଲ୍ଵିଦମେଵାହଂ ନାନ୍ଯଦସ୍ତି ସନାତନମ୍
ଭଗବତୀ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ନିଜେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନିତ୍ୟ ନାହିଁ.'
ତଦ୍ଵଚୋ ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂର୍ଵଂ ସଂଵିଜ୍ଞାତଂ ମନସ୍ଯପି । କେନୋକ୍ତା ଵାଗିଯଂ ସତ୍ଯା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚେତସା
ଏହି ଉକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ବୁଝିଥିଲେ; 'ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କିଏ କହିଲେ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କଲେ.
କଥଂ ଵେଦ୍ମି ପ୍ରଵକ୍ତାରଂ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୌ ଵା ନପୁଂସକମ୍ । ଇତି ଚିନ୍ତାପ୍ରପନ୍ନେନ ଧୃତଂ ଭାଗଵତଂ ହୃଦି
ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି କିଏ ଏହା କହିବେ—ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ତାହା ନୁହେଁ? ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ଭାଗବତକୁ ହୃଦୟରେ ଧରିଥିଲି।
ପୁନଃ ପୁନଃ କୃତୋଚ୍ଚାରସ୍ତସ୍ମିନେଵାସ୍ତଚେତସା । ଵଟପତ୍ରେ ଶଯାନଃ ସନ୍ନଭୂଚ୍ଚିନ୍ତାସମନ୍ଵିତଃ
ସେଇ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ଶବ୍ଦକୁ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ବଟବୃକ୍ଷ ପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ତଦା ଶାନ୍ତା ଭଗଵତୀ ପ୍ରାଦୁରାସ ଚତୁର୍ଭୁଜା । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମଵରାଯୁଧଧରା ଶିଵା
ସେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ମହାଦେବୀ ଚାରିଟି ହାତରେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧରି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯାମ୍ବରଧରା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯଭୂଷଣଭୂଷିତା । ସଂଯୁତା ସଦୃଶୀଭିଶ୍ଚ ସଖୀଭିଃ ସ୍ଵଵିଭୂତିଭିଃ
ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ ନିଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଖୀମାନେ ଥିଲେ।
ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । ମନ୍ଦହାସ୍ଯଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜାନା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶୁଭାନନା
ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ହେଉଥିବା ଶୁଭ ମୁହଁର ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତାଂ ତଥା ସଂସ୍ଥିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଦଯେ କମଲେକ୍ଷଣଃ । ଵିସ୍ମିତଃ ସଲିଲେ ତସ୍ମିନ୍ନିରାଧାରା ମନୋରମାମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ସେଉଁଠି ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, କମଳନୟନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲା; ସେଇ ଜଳରେ, କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।
ରତିର୍ଭୂତିସ୍ତଥା ବୁଦ୍ଧିର୍ମତିଃ କୀର୍ତିଃ ସ୍ମୃତିର୍ଧୃତିଃ । ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେଧା ସ୍ଵଧା ସ୍ଵାହା କ୍ଷୁଧା ନିଦ୍ରା ଦଯା ଗତିଃ
ପ୍ରେମ, ସମୃଦ୍ଧି, ବୁଦ୍ଧି, ବିବେକ, କୀର୍ତ୍ତି, ସ୍ମୃତି, ଧୃତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ସ୍ୱଧା, ସ୍ୱାହା, ଭୁଖ, ନିଦ୍ରା, ଦୟା ଓ ଗତି—
ତୁଷ୍ଟିଃ ପୁଷ୍ଟିଃ କ୍ଷମା ଲଜ୍ଜା ଜୃମ୍ଭା ତନ୍ଦ୍ରା ଚ ଶକ୍ତଯଃ । ସଂସ୍ଥିତାଃ ସର୍ଵତଃ ପାର୍ଶ୍ଵେ ମହାଦେଵ୍ଯାଃ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତୁଷ୍ଟି, ପୁଷ୍ଟି, କ୍ଷମା, ଲଜ୍ଜା, ଜମ୍ଭା, ଅଳସ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ମହାଦେବୀଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ, ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବରେ ଉଭୟ ଦିଗରେ ଦଢ଼ିଥିଲେ।
ଵରାଯୁଧଧରାଃ ସର୍ଵା ନାନାଭୂଷଣଭୂଷିତାଃ । ମନ୍ଦାରମାଲାକୁଲିତା ମୁକ୍ତାହାରଵିରାଜିତାଃ
ସମସ୍ତେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥିଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ; ମନ୍ଦାର ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ମୁକ୍ତା ହାରରେ ଚମକୁଥିଲେ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଶ୍ଚ ସଂଵୀକ୍ଷ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଜଲେ । ଵିସ୍ମଯାଵିଷ୍ଟହୃଦଯଃ ସମ୍ବଭୂଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଦେବୀ ଓ ତାଙ୍କ ସହଚରୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି, ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲା।
ଚିନ୍ତଯାମାସ ସର୍ଵାତ୍ମା ଦୃଷ୍ଟମାଯୋଽତିଵିସ୍ମିତଃ । କୁତୋ ଭୂତାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ସର୍ଵାଃ କୁତୋଽହଂ ଵଟତଲ୍ପଗଃ
ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ—ଏତେ ଜଣେ ନାରୀ କେଉଁଠୁ ଆସିଲେ? ଏବଂ ମୁଁ କିପରି ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇଛି?
ଅସ୍ମିନ୍ନେକାର୍ଣଵେ ଘୋରେ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ କଥମୁତ୍ଥିତଃ । କେନାହଂ ସ୍ଥାପିତୋଽସ୍ମ୍ଯତ୍ର ଶିଶୁଂ କୃତ୍ଵା ଶୁଭାକୃତିମ୍
ଏହି ଭୟଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବଟବୃକ୍ଷ କିପରି ଉପଜିଲା? କିଏ ମୋତେ ଏଠାରେ ଏମିତି ଶୁଭ ଶିଶୁ ରୂପେ ରଖିଛି?
ମମେଯଂ ଜନନୀ ନୋ ଵା ମାଯା ଵା କାପି ଦୁର୍ଘଟା । ଦର୍ଶନଂ କେନଚିତ୍ତ୍ଵଦ୍ଯ ଦତ୍ତଂ ଵା କେନ ହେତୁନା
ଏହି ମୋର ମାଆ କି? ନା କି ଅନ୍ୟ କିଛି ଅପୂର୍ବ ମାୟା? ଏହି ଦୃଶ୍ୟ କିଏ ଆଜି ଦେଖାଇଲେ, କି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ?
କିଂ ମଯା ଚାତ୍ର ଵକ୍ତଵ୍ଯଂ ଗନ୍ତଵ୍ଯଂ ଵା ନ ଵା କ୍ଵଚିତ୍ । ମୌନମାସ୍ଥାଯ ତିଷ୍ଠେଯଂ ବାଲଭାଵାଦତନ୍ଦ୍ରିତଃ
ମୁଁ ଏଠାରେ କଣ କହିବି? କିମ୍ବା କୌଣସିଠାରେ ଯିବି, ନା ଯିବିନାହିଁ? କିମ୍ବା ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଶିଶୁଭାବରେ ସଚେତନ ରୁହିବି?
ଵ୍ଯାସୋପଦେଶଵର୍ଣନମ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ଵିସ୍ମିତଂ ଦେଵଂ ଶଯାନଂ ଵଟପତ୍ରକେ । ଉଵାଚ ସସ୍ମିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵିଷ୍ଣୋ କିଂ ଵିସ୍ମିତୋ ହ୍ଯସି
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଉପଦେଶର ବର୍ଣ୍ଣନା—ସେଇ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ଦେବତାଙ୍କୁ ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇଥିବା ଦେଖି, ଦେବୀ ହସିକି କହିଲେ—'ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ?'
ମହାଶକ୍ତ୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଵେଣ ତ୍ଵଂ ମାଂ ଵିସ୍ମୃତଵାନ୍ପୁରା । ପ୍ରଭଵେ ପ୍ରଲଯେ ଜାତେ ଭୂତ୍ଵା ଭୂତ୍ଵା ପୁନଃ ପୁନଃ
ମହାଶକ୍ତିଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ପୂର୍ବେ ତୁମେ ମୋତେ ଭୁଲିଯାଇଥିଲ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ, ପୁନିପୁନି ତୁମେ ଜନ୍ମ ନେଉଛ।
ନିର୍ଗୁଣା ସା ପରା ଶକ୍ତିଃ ସଗୁଣସ୍ତ୍ଵଂ ତଥାପ୍ଯହମ୍ । ସାତ୍ତ୍ଵିକୀ କିଲ ଯା ଶକ୍ତିସ୍ତାଂ ଶକ୍ତିଂ ଵିଦ୍ଧି ମାମିକାମ୍
ସେ ଶକ୍ତି ଗୁଣରୁ ଉପରେ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ; ତୁମେ ଓ ମୁଁ ଗୁଣସହିତ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ସାତ୍ତ୍ୱିକ, ସେଇ ମୋର ନିଜ ଶକ୍ତି ବୋଲି ଜାଣ।
ତ୍ଵନ୍ନାଭିକମଲାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ଭଵିଷ୍ଯତି ପ୍ରଜାପତିଃ । ସ କର୍ତା ସର୍ଵଲୋକସ୍ଯ ରଜୋଗୁଣସମନ୍ଵିତଃ
ତୁମର ନାଭିର କମଳରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ, ସେ ପ୍ରଜାପତି ହେବେ; ସେଇ ରଜୋଗୁଣ ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେବେ।
ସ ତଦା ତପ ଆସ୍ଥାଯ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶକ୍ତିମନୁତ୍ତମାମ୍ । ରଜସା ରକ୍ତଵର୍ଣଞ୍ଚ କରିଷ୍ଯତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯମ୍
ସେତେବେଳେ ତପସ୍ୟା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ପରେ, ରଜୋଗୁଣରେ ରକ୍ତବର୍ଣ୍ଣ ଧାରଣ କରି, ଏହି ତିନି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
ସଗୁଣାନ୍ପଞ୍ଚଭୂତାଂଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପାଦ୍ଯ ମହାମତିଃ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯେଶାଂଶ୍ଚ ମନଃପୂର୍ଵାନ୍ସମନ୍ତତଃ
ସେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଗୁଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାଙ୍କର ଅଧିପତି ଓ ମନକୁ ନିୟମିତ ଭାବରେ ସୃଷ୍ଟି କରିବ।
କରିଷ୍ଯତି ତତଃ ସର୍ଗଂ ତେନ କର୍ତା ସ ଉଚ୍ଯତେ । ଵିଶ୍ଵସ୍ଯାସ୍ଯ ମହାଭାଗ ତ୍ଵଂ ଵୈ ପାଲଯିତା ତଥା
ତାପରେ ସେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରୁ, ସେ 'ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ ହେବ। ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ତୁମେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ରକ୍ଷକ ଅଟୁଟ ଅଛ।
ତଦ୍ଭୁଵୋର୍ମଧ୍ଯଦେଶାଚ୍ଚ କ୍ରୋଧାଦ୍ରୁଦ୍ରୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ତପଃ କୃତ୍ଵା ମହାଘୋରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଶକ୍ତିଂ ତୁ ତାମସୀମ୍
ପୃଥିବୀର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ, କ୍ରୋଧରେ ରୁଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବେ; ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରି, ତାମସିକ ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ।
କଲ୍ପାନ୍ତେ ସୋଽପି ସଂହର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି ମହାମତେ । ତେନାହଂ ତ୍ଵାମୁପାଯାତା ସାତ୍ତ୍ଵିକୀଂ ତ୍ଵମଵେହି ମାମ୍
କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ହେ ମହାମତି, ସେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶକ ହେବେ। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଛି; ମୋତେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭାବରେ ଜାଣ।
ସ୍ଥାସ୍ଯେଽହଂ ତ୍ଵତ୍ସମୀପସ୍ଥା ସଦାହଂ ମଧୁସୂଦନ । ହୃଦଯେ ତେ କୃତାଵାସା ଭଵାମି ସତତଂ କିଲ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ମୁଁ ସଦା ତୁମ ପାଖରେ ରହିବି; ମୁଁ ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ବାସ କରିବି।
ଵିଷ୍ଣୁରୁଵାଚ ଶ୍ଲୋକସ୍ଯାର୍ଧଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଶ୍ରୁତଂ ଦେଵି ସ୍ଫୁଟାକ୍ଷରମ୍ । ତତ୍କେନୋକ୍ତଂ ଵରାରୋହେ ରହସ୍ଯଂ ପରମଂ ଶିଵମ୍
ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ: ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଶୁଣିଥିଲି, ହେ ଦେବୀ; କିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ଗୁପ୍ତ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ?
ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵରାରୋହେ ସଂଶଯୋଽଯଂ ଵରାନନେ । ନିର୍ଧନୋ ହି ଯଥା ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ତତ୍ସ୍ମରାମି ପୁନଃ ପୁନଃ
ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋତେ ଏହା କହ; ମୋର ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଅଛି। ଯେପରି ଗରିବ ଲୋକ ଧନକୁ ବାରମ୍ବାର ମନେ ପକାଏ, ସେପରି ମୁଁ ଏହାକୁ ପୁନିପୁନି ମନେ ପକାଏ।