ସର୍ଵେଶାନ୍ଯା ମମାଜ୍ଞା ସା ଶ୍ରୁତିସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯା କଥଂ ନୃଭିଃ । ମଦାଜ୍ଞାରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରିଯଜାତଯଃ
ସମସ୍ତ ଆଜ୍ଞାମଧ୍ୟରେ ମୋର ଆଜ୍ଞା ହିଁ ପ୍ରମୁଖ; ମୋ ଆଜ୍ଞା ଯେଉଁ ଶ୍ରୁତି, ମଣିଷମାନେ ତାହାକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ମଯା ସୃଷ୍ଟାସ୍ତତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ରହସ୍ଯଂ ମେ ଶ୍ରୁତେର୍ଵଚଃ । ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭୂଧର
ଏହିଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ମୋର ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ଶ୍ରୁତିର କଥା ମୋର କଥା। ହେ ପାହାଡ଼, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ହୁଏ ଓ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ,
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦା ଵେଷାନ୍ବିଭର୍ମ୍ଯହମ୍ । ଦେଵଦୈତ୍ଯଵିଭାଗଶ୍ଚାପ୍ଯତ ଏଵାଭଵନ୍ନୃପ
ସେତେବେଳେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏହିପରି ରାଜା, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କର ବିଭାଜନ ହୋଇଛି।
ଯେ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ତଦ୍ଧର୍ମଂ ତଚ୍ଛିକ୍ଷାର୍ଥଂ ମଯା ସଦା । ସମ୍ପାଦିତାସ୍ତୁ ନରକାସ୍ତ୍ରାସୋ ଯଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ଭଵେତ୍
ଯେମାନେ ସେଇ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ସଦା ନରକର ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ଯାହାର କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ହୁଏ।
ଯୋ ଵେଦଧର୍ମମୁଜ୍ଝିତ୍ଯ ଧର୍ମମନ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ରାଜା ପ୍ରଵାସଯେଦ୍ଦେଶାନ୍ନିଜାଦେତାନଧର୍ମିଣଃ
ଯେଉଁଠାରେ କେହି ବେଦଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ରାଜା ସେମାନେ ଅଧର୍ମୀମାନେକୁ ନିଜ ଦେଶରୁ ତାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ନ ଚ ସମ୍ଭାଷ୍ଯାଃ ପଙ୍କ୍ତିଗ୍ରାହ୍ଯା ନ ଚ ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଅନ୍ଯାନି ଯାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଵିଵିଧାନି ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟରେ ଏକାତ୍ର ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି,
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିରୁଦ୍ଧାନି ତାମସାନ୍ଯେଵ ସର୍ଵଶଃ । ଵାମଂ କାପାଲକଂ ଚୈଵ କୌଲକଂ ଭୈରଵାଗମଃ
ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିଙ୍କ ବିପରୀତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମସିକ; ଯେପରି ବାମ, କାପାଳିକ, କୌଳ, ଭୈରବ ଆଗମ।
ଶିଵେନ ମୋହନାର୍ଥାଯ ପ୍ରଣୀତୋ ନାନ୍ଯହେତୁକଃ । ଦକ୍ଷଶାପାଦ୍ ଭୃଗୋଃ ଶାପାଦ୍ଦଧୀଚସ୍ଯ ଚ ଶାପତଃ
ଏସବୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ପାଇଁ ରଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ; ଦକ୍ଷ, ଭୃଗୁ ଓ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଶାପରୁ ଏହା ହୋଇଛି।
ଦଗ୍ଧା ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଵରା ଵେଦମାର୍ଗବହିଷ୍କୃତାଃ । ତେଷାମୁଦ୍ଧରଣାର୍ଥାଯ ସୋପାନକ୍ରମତଃ ସଦା
ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ବେଦମାର୍ଗରୁ ବାହାରିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସଦା ଏକ ଦୀର୍ଘ ପଥ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
ଶୈଵାଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଶ୍ଶ୍ଚୈଵ ସୌରାଃ ଶାକ୍ତାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଗାଣପତ୍ଯା ଆଗମାଶ୍ଚ ପ୍ରଣୀତାଃ ଶଙ୍କରେଣ ତୁ
ଏହିପରି ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ସୌର, ଶାକ୍ତ, ଓ ଗଣପତ୍ୟ ଆଗମଗୁଡ଼ିକ ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।
ତତ୍ର ଵେଦାଵିରୁଦ୍ଧାଂଶୋଽପ୍ଯୁକ୍ତ ଏଵ କ୍ଵଚିତ୍କ୍ଵଚିତ୍ । ଵୈଦିକୈସ୍ତଦ୍ଗ୍ରହେ ଦେଷୋ ନ ଭଵତ୍ଯେଵ କର୍ହିଚିତ୍
ସେଠାରେ ଯେଉଁଠି ବେଦବିରୋଧୀ ନୁହେଁ, ସେଠି ଏହା କୁହାଯାଇଛି; ବେଦମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କଲେ କେବେ ଦୋଷ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଥା ଵେଦଭିନ୍ନାର୍ଥେ ନାଧିକାରୀ ଦ୍ଵିଜୋ ଭଵେତ୍ । ଵେଦାଧିକାରହୀନସ୍ତୁ ଭଵେତ୍ତତ୍ରାଧିକାରଵାନ୍
ସବୁପରିସ୍ଥିତିରେ ବେଦବିରୋଧୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଅଧିକାର ନାହିଁ; ବେଦ ଅଧିକାର ନଥିବା ଲୋକମାନେ ସେଠି ଅଧିକାରୀ।
ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଵୈଦିକୋ ଵେଦମାଶ୍ରଯେତ୍ । ଧର୍ମେଣ ସହିତଂ ଜ୍ଞାନଂ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶଯେତ୍
ଏହିଯୋଗୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସରେ ବେଦମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଧର୍ମ ସହିତ ଜ୍ଞାନ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ସର୍ଵୈଷଣାଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ମାମେଵ ଶରଣଂ ଗତାଃ । ସର୍ଵଭୂତଦଯାଵନ୍ତୋ ମାନାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତାଃ
ସମସ୍ତ ଆଶା ଛାଡ଼ି, ମୋ ପାଖରେ ଶରଣ ନେଇ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଇ, ମାନ ଓ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି—
ମଚ୍ଚିତ୍ତା ମଦ୍ଗତପ୍ରାଣା ମତ୍ସ୍ଥାନକଥନେ ରତାଃ । ସଂନ୍ଯାସିନୋ ଵନସ୍ଥାଶ୍ଚ ଗୃହସ୍ଥା ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣଃ
ଯେମାନେ ମୋତେ ଭାବରେ ଲଗିଛନ୍ତି, ମୋ ନାମରେ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୋ ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କଥା କହିବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି—ସେମାନେ ବିରକ୍ତ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ଗୃହସ୍ଥ କିମ୍ବା ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯେହେଉଁ।
ଉପାସନ୍ତେ ସଦା ଭକ୍ତ୍ଯା ଯୋଗମୈଶ୍ଵରସଞ୍ଜ୍ଞିତମ୍ । ତେଷାଂ ନିତ୍ଯାଭିଯୁକ୍ତାନାମହମଜ୍ଞାନଜଂ ତମଃ
ସେମାନେ ସଦା ଭକ୍ତିରେ ମୋତେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ମୋତେ ଯୋଗ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିର ମୂର୍ତ୍ତି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଯେମାନେ ସଦା ମୋତେ ଲଗିଛନ୍ତି, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କର ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ।
ଜ୍ଞାନସୂର୍ଯପ୍ରକାଶେନ ନାଶଯାମି ନ ସଂଶଯଃ । ଇତ୍ଥଂ ଵୈଦିକପୂଜାଯାଃ ପ୍ରଥମାଯା ନଗାଧିପ
ଜ୍ଞାନର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ ମୁଁ ଏହି ଅନ୍ଧକାରକୁ ନଶ୍ଟ କରେ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ଏଭଳି, ନଗରର ରାଜା, ପ୍ରଥମ ବେଦିକ ପୂଜାର ମୂଳ ଅର୍ଥ ସଂକ୍ଷେପରେ କହାଯାଇଛି।
ସ୍ଵରୂପମୁକ୍ତଂ ସଂକ୍ଷେପାଦ୍ ଦ୍ଵିତୀଯାଯା ଅଥୋ ବ୍ରୁଵେ । ମୂର୍ତୌ ଵା ସ୍ଥଣ୍ଡିଲେ ଵାପି ତଥା ସୂର୍ଯେନ୍ଦୁମଣ୍ଡଲେ
ମୁଁ ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି; ପ୍ରତିମାରେ, ତାକୁ ଉପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର ମଣ୍ଡଳରେ,
ଜଲେଽଥଵା ବାଣଲିଙ୍ଗେ ଯନ୍ତ୍ରେ ଵାପି ମହାପଟେ । ତଥା ଶ୍ରୀହୃଦଯାମ୍ଭୋଜେ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଦେଵୀଂ ପରାତ୍ପରାମ୍
ପାଣିରେ, ବାଣ ଲିଙ୍ଗରେ, ଯନ୍ତ୍ରରେ କିମ୍ବା ବଡ଼ କପଡ଼ରେ, ଏବଂ ହୃଦୟର ପଦ୍ମରେ ମଧ୍ୟ, ପରମ ଦେବୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରି,
ସଗୁଣାଂ କରୁଣାପୂର୍ଣାଂ ତରୁଣୀମରୁଣାରୁଣାମ୍ । ସୌନ୍ଦର୍ଯସାରସୀମାଂ ତାଂ ସର୍ଵାଵଯଵସୁନ୍ଦରୀମ୍
ଗୁଣମୟ, କରୁଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବତୀ ଏବଂ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗରେ ଚମକୁଥିବା, ସୌନ୍ଦର୍ୟର ସୀମା, ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ସୁନ୍ଦର,
ଶୃଙ୍ଗାରରସସମ୍ପୂର୍ଣାଂ ସଦା ଭକ୍ତାର୍ତିକାତରାମ୍ । ପ୍ରସାଦସୁମୁଖୀମମ୍ବାଂ ଚନ୍ଦ୍ରଖଣ୍ଡଶିଖଣ୍ଡିନୀମ୍
ପ୍ରେମର ରସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ, ଦୟାମୟ ମୁହଁ, ଚନ୍ଦ୍ର ଖଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଥିବା ମାତା,
ପାଶାଙ୍କୁଶଵରାଭୀତିଧରାମାନନ୍ଦରୂପିଣୀମ୍ । ପୂଜଯେଦୁପଚାରୈଶ୍ଚ ଯଥାଵିତ୍ତାନୁସାରତଃ
ପାଶ, ଅଙ୍କୁଶ, ଵର ଓ ନିର୍ଭୟତା ଧରିଥିବା, ଆନନ୍ଦର ମୂର୍ତ୍ତି, ଏହି ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଉପଚାରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ଯାଵଦାନ୍ତରପୂଜାଯାମଧିକାରୋ ଭଵେନ୍ନ ହି । ତାଵଦ୍ବାହ୍ଯାମିମାଂ ପୂଜାଂ ଶ୍ରଯେଜ୍ଜାତେ ତୁ ତାଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜାର ଅଧିକାର ହାସଲ ହୋଇନଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ବାହ୍ୟ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଅଧିକାର ହେଲେ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
ଆଭ୍ଯନ୍ତରା ତୁ ଯା ପୂଜା ସା ତୁ ସଂଵିଲ୍ଲଯଃ ସ୍ମୃତଃ । ସଂଵିଦେଵ ପରଂ ରୂପମୁପାଧିରହିତଂ ମମ
ଅନ୍ତର୍ଗତ ପୂଜାକୁ ଚେତନାର ଏକତା ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ଚେତନା ହିଁ ମୋର ପରମ ରୂପ, ଯାହାରେ କୌଣସି ଉପାଧି ନାହିଁ।
ଅତଃ ସଂଵିଦି ମଦ୍ରୂପେ ଚେତଃ ସ୍ଥାପ୍ଯଂ ନିରାଶ୍ରଯମ୍ । ସଂଵିଦ୍ରୂପାତିରିକ୍ତଂ ତୁ ମିଥ୍ଯା ମାଯାମଯଂ ଜଗତ୍
ଏହିପରି, ମୋର ଚେତନାର ରୂପରେ ମନକୁ ଆଶ୍ରୟ ନ ଦେଇ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ; ଚେତନାର ରୂପ ଛଡ଼ା ଯାହା କିଛି, ସେ ମିଥ୍ୟା, ମାୟାରେ ଗଠିତ ଏହି ଜଗତ।
ଅତଃ ସଂସାରନାଶାଯ ସାକ୍ଷିଣୀମାତ୍ମରୂପିଣୀମ୍ । ଭାଵଯେନ୍ନିର୍ମନସ୍କେନ ଯୋଗଯୁକ୍ତେନ ଚେତସା
ଏହିପରି, ସଂସାର ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ସାକ୍ଷୀ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ରୂପ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିର୍ମନସ୍କ ଏବଂ ଯୋଗ ଯୁକ୍ତ ମନରେ ଭାବନା କରିବା ଉଚିତ।
ଅତଃ ପରଂ ବାହ୍ଯପୂଜାଵିସ୍ତାରଃ କଥ୍ଯତେ ମଯା । ସାଵଧାନେନ ମନସା ଶୃଣୁ ପର୍ଵତସତ୍ତମ
ଏବେ ମୁଁ ବାହ୍ୟ ପୂଜାର ବିସ୍ତୃତ ବିବରଣୀ କହିବି; ଏହାକୁ ଏକାଗ୍ର ମନରେ ଶୁଣ, ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦେଵୀଗୀତାଯାଂ ବାହ୍ଯପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ଶ୍ରୀ ଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ପ୍ରାତରୁତ୍ଥାଯ ଶିରସି ସଂସ୍ମରେତ୍ପଦ୍ମମୁଜ୍ଜ୍ଵଲମ୍ । କର୍ପୂରାଭଂ ସ୍ମରେତ୍ତତ୍ର ଶ୍ରୀଗୁରୁଂ ନିଜରୂପିଣମ୍
ଦେବୀଗୀତାରେ ବାହ୍ୟ ପୂଜାର ବିଧି ବିବରଣା। ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ପ୍ରଭାତରେ ଉଠି, ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଉପରେ ଚମକୁଥିବା ପଦ୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ; ସେଠି କର୍ପୂର ଭଳି ଚମକୁଥିବା ନିଜ ରୂପରେ ଶ୍ରୀଗୁରୁଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ।
ସୁପ୍ରସନ୍ନଂ ଲସଦ୍ଭୂଷାଭୂଷିତଂ ଶକ୍ତିସଂଯୁତମ୍ । ନମସ୍କୃତ୍ଯ ତତୋ ଦେଵୀଂ କୁଣ୍ଡଲୀଂ ସଂସ୍ମରେଦ୍ବୁଧଃ
ସେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଅତି ପ୍ରସନ୍ନ, ଚମକୁଥିବା ଭୂଷଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ, ଶକ୍ତିରେ ଏକତା ଭାବେ ମନେ କରିବା ଉଚିତ; ପ୍ରଣାମ କରି, ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ବ୍ୟକ୍ତି ପରେ କୁଣ୍ଡଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରକାଶମାନାଂ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଯାଣେ ପ୍ରତିପ୍ରଯାଣେଽପ୍ଯମୃତାଯମାନାମ୍ । ଅନ୍ତଃ ପଦଵ୍ଯାମନୁସଞ୍ଚରନ୍ତୀ- ମାନନ୍ଦରୂପାମବଲାଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ
ପ୍ରଥମ ଗତିରେ ଚମକୁଥିବା, ଫେରା ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଅମୃତରେ ବହିଥିବା, ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଥରେ ଚାଲିଥିବା, ଆନନ୍ଦମୟ ଯୁବତୀ ରୂପରେ ମୁଁ ଶରଣ ନେଉଛି।