ଦେଵୀଗୀତାଯାଂ ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯାଃ ପୂଜାଵିଧିଵର୍ଣନମ୍ ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଦେଵଦେଵି ମହେଶାନି କରୁଣାସାଗରେଽମ୍ବିକେ । ବ୍ରୂହି ପୂଜାଵିଧିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଯଥାଵଦଧୁନା ନିଜମ୍
ଦେବୀଗୀତାରେ ଶ୍ରୀଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀର ବର୍ଣ୍ଣନା। ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବୀ, ମହାଶକ୍ତି, କରୁଣାର ସାଗର ଅମ୍ବିକେ, ଏବେ ଆପଣଙ୍କର ନିଜ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ଠିକ୍ ଭଳି କହନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ପୂଜାଵିଧିଂ ରାଜନ୍ନମ୍ବିକାଯା ଯଥା ପ୍ରିଯମ୍ । ଅତ୍ଯନ୍ତଶ୍ରଦ୍ଧଯା ସାର୍ଧଂ ଶୃଣୁ ପର୍ଵତପୁଙ୍ଗଵ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ରାଜା, ମୋତେ ଯେଉଁ ପୂଜା ପ୍ରଣାଳୀ ପ୍ରିୟ, ତାହା ବିସ୍ତାରରେ କହିବି। ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଗଭୀର ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ଶୁଣ।
ଦ୍ଵିଵିଧା ମମ ପୂଜା ସ୍ଯାଦ୍ ବାହ୍ଯା ଚାଭ୍ଯନ୍ତରାପି ଚ । ବାହ୍ଯାପି ଦ୍ଵିଵିଧା ପ୍ରୋକ୍ତା ଵୈଦିକୀ ତାନ୍ତ୍ରିକୀ ତଥା
ମୋର ପୂଜା ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ବାହ୍ୟ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ବେଦମୂଳକ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ।
ଵୈଦିକ୍ଯର୍ଚାପି ଦ୍ଵିଵିଧା ମୂର୍ତିଭେଦେନ ଭୂଧର । ଵୈଦିକୀ ଵୈଦିକୈଃ କାର୍ଯା ଵେଦଦୀକ୍ଷାସମନ୍ଵିତୈଃ
ବେଦମୂଳକ ପୂଜା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ପ୍ରକାର, ମୂର୍ତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ। ବେଦ ଶିକ୍ଷା ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ବେଦମୂଳକ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ।
ତନ୍ତ୍ରୋକ୍ତଦୀକ୍ଷାଵଦ୍ଭିସ୍ତୁ ତାନ୍ତ୍ରିକୀ ସଂଶ୍ରିତା ଭଵେତ୍ । ଇତ୍ଥଂ ପୂଜାରହସ୍ଯଂ ଚ ନ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିପରୀତକମ୍
ତାନ୍ତ୍ରିକ ପୂଜା ତାନ୍ତ୍ରିକ ଦୀକ୍ଷା ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ପୂଜାର ଗୁପ୍ତତା ନ ଜାଣି, ଯଦି ଅନ୍ୟଥା କରାଯାଏ—
କରୋତି ଯୋ ନରୋ ମୂଢଃ ସ ପତତ୍ଯେଵ ସର୍ଵଥା । ତତ୍ର ଯା ଵୈଦିକୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ପ୍ରଥମା ତାଂ ଵଦାମ୍ଯହମ୍
—ଯିଏ ମୂଢ଼ ହୋଇ ଏପରି କାମ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପତିତ ହୁଏ। ଏଠିରେ ପ୍ରଥମେ ବେଦମୂଳକ ପୂଜା ବିଷୟରେ କହିବି।
ଯନ୍ମେ ସାକ୍ଷାତ୍ପରଂ ରୂପଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାନସି ଭୂଧର । ଅନନ୍ତଶୀର୍ଷନଯନମନନ୍ତଚରଣଂ ମହତ୍
ଯେଉଁ ମୋର ପରମ ରୂପ ତୁମେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଛ, ହେ ପାହାଡ଼—ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ, ଅନେକ ପାଦ ଓ ବିଶାଳ ଅଟୁଟ—
ସର୍ଵଶକ୍ତିସମାଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରେରକଂ ଯତ୍ପରାତ୍ପରମ୍ । ତଦେଵ ପୂଜଯେନ୍ନିତ୍ଯଂ ନମେଦ୍ ଧ୍ଯାଯେତ୍ସ୍ମରେଦପି
—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସମସ୍ତରୁ ଉଚ୍ଚ, ସମସ୍ତକୁ ଚଳାଉଥିବା—ସେହି ରୂପକୁ ସଦା ପୂଜିବା, ନମସ୍କାର କରିବା, ଧ୍ୟାନ କରିବା ଓ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯେତତ୍ପ୍ରଥମାର୍ଚାଯାଃ ସ୍ଵରୂପଂ କଥିତଂ ନଗ । ଶାନ୍ତଃ ସମାହିତମନା ଦମ୍ଭାହଙ୍କାରଵର୍ଜିତଃ
ଏଭଳି, ପ୍ରଥମ ପୂଜାର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଦେଲି, ହେ ପାହାଡ଼। ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ଏକାଗ୍ର କର, ଅଭିମାନ ଓ ଢୋଙ୍ଗ ଛାଡ।
ତତ୍ପରୋ ଭଵ ତଦ୍ଯାଜୀ ତଦେଵ ଶରଣଂ ଵ୍ରଜ । ତଦେଵ ଚେତସା ପଶ୍ଯ ଜପ ଧ୍ଯାଯସ୍ଵ ସର୍ଵଦା
ସେହି ରୂପରେ ଭକ୍ତି କର, ସେହିକୁ ପୂଜ, ସେହିକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେ। ମନରେ ସେହିକୁ ଦେଖ, ଜପ କର, ସଦା ଧ୍ୟାନ କର।
ଅନନ୍ଯଯା ପ୍ରେମଯୁକ୍ତଭକ୍ତ୍ଯା ମଦ୍ଭାଵମାଶ୍ରିତଃ । ଯଜ୍ଞୈର୍ଯଜ ତପୋଦାନୈର୍ମାମେଵ ପରିତୋଷଯ
ଅନନ୍ୟ ଏବଂ ପ୍ରେମମୟ ଭକ୍ତି ସହିତ, ମୋର ଚରଣ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କର।
ଇତ୍ଥଂ ମମାନୁଗ୍ରହତୋ ମୋକ୍ଷ୍ଯସେ ଭଵବନ୍ଧନାତ୍ । ମତ୍ପରା ଯେ ମଦାସକ୍ତଚିତ୍ତା ଭକ୍ତଵରା ମତାଃ
ଏଭଳି, ମୋର କୃପାରେ ତୁମେ ସଂସାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବ। ଯେଉଁମାନେ ମୋରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତ।
ପ୍ରତିଜାନେ ଭଵାଦସ୍ମାଦୁଦ୍ଧରାମ୍ଯଚିରେଣ ତୁ । ଧ୍ଯାନେନ କର୍ମଯୁକ୍ତେନ ଭକ୍ତିଜ୍ଞାନେନ ଵା ପୁନଃ
ମୁଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଦେଖାଉଛି—ଏହି ସଂସାରରୁ ମୁଁ ସେମାନେକୁ ଶୀଘ୍ର ଉଦ୍ଧାର କରିବି, ଧ୍ୟାନ ସହ କର୍ମ କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା।
ପ୍ରାପ୍ଯାହଂ ସର୍ଵଥା ରାଜନ୍ନ ତୁ କେଵଲକର୍ମଭିଃ । ଧର୍ମାତ୍ସଞ୍ଜାଯତେ ଭକ୍ତିର୍ଭକ୍ତ୍ଯା ସଞ୍ଜାଯତେ ପରମ୍
ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଛି, ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ କେବଳ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ଧର୍ମରୁ ଭକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଭକ୍ତିରୁ ପରମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ।
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଭ୍ଯାମୁଦିତଂ ଯତ୍ସ ଧର୍ମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ । ଅନ୍ଯଶାସ୍ତ୍ରେଣ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଧର୍ମାଭାସଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଶ୍ରୁତି ଓ ସ୍ମୃତିରେ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ସେହି ହେଉଛି ଧର୍ମ। ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେ ମାନେ ଧର୍ମର ଛାୟାମାତ୍ର।
ସର୍ଵଜ୍ଞାତ୍ସର୍ଵଶକ୍ତେଶ୍ଚ ମତ୍ତୋ ଵେଦଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ଅଜ୍ଞାନସ୍ଯ ମମାଭାଵାଦପ୍ରମାଣା ନ ଚ ଶ୍ରୁତିଃ
ମୁଁ ସମସ୍ତଜ୍ଞ ଓ ସମସ୍ତଶକ୍ତିଶାଳୀ; ମୋଠାରୁ ବେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ। ମୋରେ ଅଜ୍ଞାନ ନଥିବାରୁ, ଶ୍ରୁତି କେବେ ଅପ୍ରମାଣ ହୁଏନାହିଁ।
ସ୍ମୃତଯଶ୍ଚ ଶ୍ରୁତେରର୍ଥଂ ଗୃହୀତ୍ଵୈଵ ଚ ନିର୍ଗତାଃ । ମନ୍ଵାଦୀନାଂ ଶ୍ରୁତୀନାଂ ଚ ତତଃ ପ୍ରାମାଣ୍ଯମିଷ୍ଯତେ
ସ୍ମୃତିଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୁତିର ଅର୍ଥ ନେଇ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ଏହିଯୋଗୁଁ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଶ୍ରୁତିମାନ୍ୟତା ସ୍ୱୀକୃତ ହୁଏ।
କ୍ଵଚିତ୍କଦାଚିତ୍ତନ୍ତ୍ରାର୍ଥକଟାକ୍ଷେଣ ପରୋଦିତମ୍ । ଧର୍ମଂ ଵଦନ୍ତି ସୋଂଽଶସ୍ତୁ ନୈଵ ଗ୍ରାହ୍ଯୋଽସ୍ତି ଵୈଦିକୈଃ
କେବେ କେଉଁଠି ତନ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥକୁ ଅଳ୍ପ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଧରି ଧର୍ମର କିଛି ଅଂଶ କୁହାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା ବେଦମାନ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଶାସ୍ତ୍ରକର୍ତୄଣାମଜ୍ଞାନପ୍ରଭଵତ୍ଵତଃ । ଅଜ୍ଞାନଦୋଷଦୁଷ୍ଟତ୍ଵାତ୍ତଦୁକ୍ତେର୍ନ ପ୍ରମାଣତା
ଅନ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ରର ରଚୟିତାମାନେ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିବାରୁ, ସେମାନଙ୍କର କଥା ଅଜ୍ଞାନ ଦୋଷରେ ଦୂଷିତ; ତେଣୁ ସେମାନଙ୍କର କଥାକୁ ପ୍ରମାଣ ମନାଯିବ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାନ୍ମୁମୁକ୍ଷୁର୍ଧର୍ମାର୍ଥଂ ସର୍ଵଥା ଵେଦମାଶ୍ରଯେତ୍ । ରାଜାଜ୍ଞା ଚ ଯଥା ଲୋକେ ହନ୍ଯତେ ନ କଦାଚନ
ଏହିଯୋଗୁଁ ମୁକ୍ତି ଚାହୁଁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସବୁବେଳେ ଧର୍ମ ପାଇଁ ବେଦକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍; ଯେପରି ଜଗତରେ ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା କେବେ ଉଲ୍ଲଂଘନ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵେଶାନ୍ଯା ମମାଜ୍ଞା ସା ଶ୍ରୁତିସ୍ତ୍ଯାଜ୍ଯା କଥଂ ନୃଭିଃ । ମଦାଜ୍ଞାରକ୍ଷଣାର୍ଥଂ ତୁ ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରିଯଜାତଯଃ
ସମସ୍ତ ଆଜ୍ଞାମଧ୍ୟରେ ମୋର ଆଜ୍ଞା ହିଁ ପ୍ରମୁଖ; ମୋ ଆଜ୍ଞା ଯେଉଁ ଶ୍ରୁତି, ମଣିଷମାନେ ତାହାକୁ କିପରି ତ୍ୟାଗ କରିପାରିବେ? ମୋର ଆଜ୍ଞାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜାତିକୁ ସୃଷ୍ଟି କରିଛି।
ମଯା ସୃଷ୍ଟାସ୍ତତୋ ଜ୍ଞେଯଂ ରହସ୍ଯଂ ମେ ଶ୍ରୁତେର୍ଵଚଃ । ଯଦା ଯଦା ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ଗ୍ଲାନିର୍ଭଵତି ଭୂଧର
ଏହିଯୋଗୁଁ ଏହାକୁ ମୋର ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ; ଶ୍ରୁତିର କଥା ମୋର କଥା। ହେ ପାହାଡ଼, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ଅବନତି ହୁଏ ଓ ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ,
ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥାନମଧର୍ମସ୍ଯ ତଦା ଵେଷାନ୍ବିଭର୍ମ୍ଯହମ୍ । ଦେଵଦୈତ୍ଯଵିଭାଗଶ୍ଚାପ୍ଯତ ଏଵାଭଵନ୍ନୃପ
ସେତେବେଳେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ; ଏହିପରି ରାଜା, ଦେବତା ଓ ଦାନବଙ୍କର ବିଭାଜନ ହୋଇଛି।
ଯେ ନ କୁର୍ଵନ୍ତି ତଦ୍ଧର୍ମଂ ତଚ୍ଛିକ୍ଷାର୍ଥଂ ମଯା ସଦା । ସମ୍ପାଦିତାସ୍ତୁ ନରକାସ୍ତ୍ରାସୋ ଯଚ୍ଛ୍ରଵଣାଦ୍ଭଵେତ୍
ଯେମାନେ ସେଇ ଧର୍ମ ପାଳନ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଖାଇବା ପାଇଁ ମୁଁ ସଦା ନରକର ସୃଷ୍ଟି କରିଛି, ଯାହାର କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ହୁଏ।
ଯୋ ଵେଦଧର୍ମମୁଜ୍ଝିତ୍ଯ ଧର୍ମମନ୍ଯଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍ । ରାଜା ପ୍ରଵାସଯେଦ୍ଦେଶାନ୍ନିଜାଦେତାନଧର୍ମିଣଃ
ଯେଉଁଠାରେ କେହି ବେଦଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ରାଜା ସେମାନେ ଅଧର୍ମୀମାନେକୁ ନିଜ ଦେଶରୁ ତାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍।
ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ନ ଚ ସମ୍ଭାଷ୍ଯାଃ ପଙ୍କ୍ତିଗ୍ରାହ୍ଯା ନ ଚ ଦ୍ଵିଜୈଃ । ଅନ୍ଯାନି ଯାନି ଶାସ୍ତ୍ରାଣି ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଵିଵିଧାନି ଚ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସେମାନଙ୍କ ସହ କଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ ଖାଦ୍ୟରେ ଏକାତ୍ର ଅଂଶ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଲୋକରେ ଯେଉଁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଛି,
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଵିରୁଦ୍ଧାନି ତାମସାନ୍ଯେଵ ସର୍ଵଶଃ । ଵାମଂ କାପାଲକଂ ଚୈଵ କୌଲକଂ ଭୈରଵାଗମଃ
ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକ ଶ୍ରୁତି-ସ୍ମୃତିଙ୍କ ବିପରୀତ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମସିକ; ଯେପରି ବାମ, କାପାଳିକ, କୌଳ, ଭୈରବ ଆଗମ।
ଶିଵେନ ମୋହନାର୍ଥାଯ ପ୍ରଣୀତୋ ନାନ୍ଯହେତୁକଃ । ଦକ୍ଷଶାପାଦ୍ ଭୃଗୋଃ ଶାପାଦ୍ଦଧୀଚସ୍ଯ ଚ ଶାପତଃ
ଏସବୁ ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହ ପାଇଁ ରଚିତ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ; ଦକ୍ଷ, ଭୃଗୁ ଓ ଦଧୀଚିଙ୍କ ଶାପରୁ ଏହା ହୋଇଛି।
ଦଗ୍ଧା ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣଵରା ଵେଦମାର୍ଗବହିଷ୍କୃତାଃ । ତେଷାମୁଦ୍ଧରଣାର୍ଥାଯ ସୋପାନକ୍ରମତଃ ସଦା
ଯେଉଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ ବେଦମାର୍ଗରୁ ବାହାରିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର ପାଇଁ ସଦା ଏକ ଦୀର୍ଘ ପଥ ନିର୍ମିତ ହୋଇଛି।
ଶୈଵାଶ୍ଚ ଵୈଷ୍ଣଵାଶ୍ଶ୍ଚୈଵ ସୌରାଃ ଶାକ୍ତାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ଗାଣପତ୍ଯା ଆଗମାଶ୍ଚ ପ୍ରଣୀତାଃ ଶଙ୍କରେଣ ତୁ
ଏହିପରି ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ସୌର, ଶାକ୍ତ, ଓ ଗଣପତ୍ୟ ଆଗମଗୁଡ଼ିକ ଶଙ୍କର ଦ୍ୱାରା ରଚିତ।