ଜ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା କୃତାର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦିତି ଵେଦାନ୍ତଡିଣ୍ଡିମଃ । ସର୍ଵମୁକ୍ତଂ ସମାସେନ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଲେ ମଣିଷର କାମ ସାର୍ଥକ ହୁଏ—ଏହି କଥା ବେଦାନ୍ତ ଗଞ୍ଜନରେ ଘୋଷିତ। ସମସ୍ତ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଦେଵୀଗୀତାଯାଂ ମହୋତ୍ସଵଵ୍ରତସ୍ଥାନଵର୍ଣନମ୍ ହିମାଲଯ ଉଵାଚ କତି ସ୍ଥାନାନି ଦେଵେଶି ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାନି ମହୀତଲେ । ମୁଖ୍ଯାନି ଚ ପଵିତ୍ରାଣି ଦେଵୀପ୍ରିଯତମାନି ଚ
ଦେବୀଗୀତାରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଓ ବ୍ରତ ସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବୀ, ପୃଥିବୀରେ କେତେ ମୁଖ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହା ଦେଖିବା ଉଚିତ?
ଵ୍ରତାନ୍ଯପି ତଥା ଯାନି ତୁଷ୍ଟିଦାନ୍ଯୁତ୍ସଵା ଅପି । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦେଵ ମେ ମାତଃ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଯତୋ ନରଃ
ଏହିପରି କେଉଁଠି କେଉଁଠି ବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ସବ ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନତା ମିଳେ? ଦେବୀମା, ଏହା ସବୁ କୁହ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କାମ୍ୟ ସଫଳତା ପାଏ।
ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ମମ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵେ କାଲା ଵ୍ରତାତ୍ମକାଃ । ଉତ୍ସଵାଃ ସର୍ଵକାଲେଷୁ ଯତୋଽହଂ ସର୍ଵରୂପିଣୀ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମୋର ସ୍ଥାନ। ସମସ୍ତ ସମୟ ବ୍ରତର ରୂପ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଅଛି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୂପର।
ତଥାପି ଭକ୍ତଵାତ୍ସଲ୍ଯାତ୍କିଞ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦଥୋଚ୍ଯତେ । ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଭୂତ୍ଵା ନଗରାଜ ଵଚୋ ମମ
ତଥାପି, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, କିଛି କଥା କୁହୁଛି। ନଗରାଜ, ମୋ କଥା ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।
କୋଲାପୁରଂ ମହାସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସଦା ସ୍ଥିତା । ମାତୁଃ ପୁରଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ରେଣୁକାଧିଷ୍ଠିତଂ ପରମ୍
କୋଳାପୁର ଏକ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ବସିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ମାଆଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ଯାହା ରେଣୁକା ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ।
ତୁଲଜାପୁରଂ ତୃତୀଯଂ ସ୍ଯାତ୍ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗଂ ତଥୈଵ ଚ । ହିଙ୍ଗୁଲାଯା ମହାସ୍ଥାନଂ ଜ୍ଵାଲାମୁଖ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ତୃତୀୟ ହେଉଛି ତୁଳଜାପୁର, ଏହାପରେ ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗ। ହିଙ୍ଗୁଳାଙ୍କର ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ।
ଶକମ୍ଭର୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରାମର୍ଯାଃ ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୀରକ୍ତଦନ୍ତିକାସ୍ଥାନଂ ଦୁର୍ଗାସ୍ଥାନଂ ତଥୈଵ ଚ
ଶାକମ୍ଭରୀଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ, ଭ୍ରାମରୀଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରୀ ରକ୍ତଦନ୍ତିକାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯାଚଲନିଵାସିନ୍ଯାଃ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ଅନ୍ନପୂର୍ଣମହାସ୍ଥାନଂ କାଞ୍ଚୀପୁରମନୁତ୍ତମମ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟାଚଳରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କର ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ କାଞ୍ଚୀପୁର ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନ।
ଭୀମାଦେଵ୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିମଲାସ୍ଥାନମେଵ ଚ । ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ୍ରଲାମହାସ୍ଥାନଂ କୌଶିକୀସ୍ଥାନମେଵ
ଭୀମାଦେବୀଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ, ବିମଳାଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ୍ରଳାଙ୍କ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ କୌଶିକୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ।
ନୀଲାମ୍ବାଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ନୀଲପର୍ଵତମସ୍ତକେ । ଜାମ୍ବୂନଦେଶ୍ଵରୀସ୍ଥାନଂ ତଥା ଶ୍ରୀନଗରଂ ଶୁଭମ୍
ନୀଳପର୍ବତ ଶିଖରେ ନୀଳାମ୍ବାଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ, ଜାମ୍ବୂନାଦେଶ୍ୱରୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଶୁଭ ଶ୍ରୀନଗର।
ଗୁହ୍ଯକାଲ୍ଯା ମହାସ୍ଥାନଂ ନେପାଲେ ଯତ୍ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ । ମୀନାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯଚ୍ଚ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଚିଦମ୍ବରେ
ନେପାଳରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଗୁହ୍ୟକାଳୀଙ୍କ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ, ମୀନାକ୍ଷୀଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ ଓ ଚିଦମ୍ବରରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ସ୍ଥାନ।
ଵେଦାରଣ୍ଯଂ ମହାସ୍ଥାନଂ ସୁନ୍ଦର୍ଯାଃ ସମଧିଷ୍ଠିତମ୍ । ଏକାମ୍ବରଂ ମହାସ୍ଥାନଂ ପରଶକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍
ବେଦାରଣ୍ୟ ଏକ ମହାପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯାହା ସୁନ୍ଦରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ଏକାମ୍ବର ମଧ୍ୟ ଏକ ମହାସ୍ଥାନ, ଯାହା ପରାଶକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ।
ମହାଲସା ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଯୋଗେଶ୍ଵର୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ । ତଥା ନୀଲସରସ୍ଵତ୍ଯାଃ ସ୍ଥାନଂ ଚୀନେଷୁ ଵିଶ୍ରୁତମ୍
ମହାଲସାଙ୍କର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ ଏହିପରି ଯୋଗେଶ୍ୱରୀଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହିପରି ନୀଳସରସ୍ୱତୀଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଚୀନ ଦେଶରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଵୈଦ୍ଯନାଥେ ତୁ ବଗଲାସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵୋତ୍ତମଂ ମତମ୍ । ଶ୍ରୀମଚ୍ଛ୍ରୀଭୁଵନେଶ୍ଵର୍ଯା ମଣିଦ୍ଵୀପଂ ମମ ସ୍ମୃତମ୍
ବୈଦ୍ୟନାଥରେ ବଗଳାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ଶ୍ରୀମତ୍ ଭୁବନେଶ୍ୱରୀଙ୍କର ମଣିଦ୍ୱୀପକୁ ମୁଁ ସ୍ମରଣ କରେ।
ଶ୍ରୀମତ୍ତ୍ରିପୁରଭୈରଵ୍ଯାଃ କାମାଖ୍ଯାଯୋନିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଭୂମଣ୍ଡଲେ କ୍ଷେତ୍ରରତ୍ନଂ ମହାମାଯାଧିଵାସିତମ୍
ଶ୍ରୀମତ୍ ତ୍ରିପୁରାଭୈରବୀଙ୍କର କାମାଖ୍ୟା ଯୋନିମଣ୍ଡଳ ଭୂମିରେ କ୍ଷେତ୍ରମାଣିକ ଭାବରେ ଅଛି, ଯାହା ମହାମାୟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅଧିଷ୍ଠିତ।
ନାତଃ ପରତରଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ଵଚିଦସ୍ତି ଧରାତଲେ । ପ୍ରତିମାସଂ ଭଵେଦ୍ଦେଵୀ ଯତ୍ର ସାକ୍ଷାଦ୍ରଜସ୍ଵଲା
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଭୂମିରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; ଯେଉଁଠି ଦେବୀ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରତିମାସ ରଜସ୍ୱଳା ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି।
ତତ୍ରତ୍ଯା ଦେଵତାଃ ସର୍ଵାଃ ପର୍ଵତାତ୍ମକତାଂ ଗତାଃ । ପର୍ଵତେଷୁ ଵସନ୍ତ୍ଯେଵ ମହତ୍ଯୋ ଦେଵତା ଅପି
ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପାହାଡ଼ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ବଡ଼ ବଡ଼ ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।
ତତ୍ରତ୍ଯା ପୃଥିଵୀ ସର୍ଵା ଦେଵୀରୂପା ସ୍ମୃତା ବୁଧୈଃ । ନାତଃ ପରତରଂ ସ୍ଥାନଂ କାମାଖ୍ଯାଯୋନିମଣ୍ଡଲାତ୍
ସେଠାର ସମସ୍ତ ଭୂମିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦେବୀର ରୂପ ଭାବେ ମନନ୍ତି। କାମାଖ୍ୟା ଯୋନିମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଉପରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ।
ଗାଯତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଶ୍ରୀମତ୍ପୁଷ୍କରମୀରିତମ୍ । ଅମରେଶେ ଚଣ୍ଡିକା ସ୍ଯାତ୍ପ୍ରଭାସେ ପୁଷ୍କରେକ୍ଷିଣୀ
ଗାୟତ୍ରୀଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ପୁଷ୍କର, ଯାହା ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଅମରେଶରେ ଚଣ୍ଡିକା ଅଛନ୍ତି, ପ୍ରଭାସରେ ପୁଷ୍କରେକ୍ଷିଣୀ ଅଛନ୍ତି।
ନୈମିଷେ ତୁ ମହାସ୍ଥାନେ ଦେଵୀ ସା ଲିଙ୍ଗଧାରିଣୀ । ପୁରୁହୂତା ପୁଷ୍କରାକ୍ଷେ ଆଷାଢୌ ଚ ରତିସ୍ତଥା
ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ମହାସ୍ଥାନରେ ଦେବୀ ଲିଙ୍ଗ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ପୁରୁହୂତରେ ସେ ପୁଷ୍କରାକ୍ଷୀ ଓ ଆଷାଢ଼ରେ ସେ ରତି ରୂପେ ଅଛନ୍ତି।
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡୀମହାସ୍ଥାନେ ଦଣ୍ଡିନୀ ପରମେଶ୍ଵରୀ । ଭାରଭୂତୌ ଭଵେଦ୍ଭୂତିର୍ନାକୁଲେ ନକୁଲେଶ୍ଵରୀ
ଚଣ୍ଡମୁଣ୍ଡିର ମହାସ୍ଥାନରେ ଦଣ୍ଡିନୀ ପରମେଶ୍ୱରୀ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି। ଭାରଭୂତରେ ଭୂତି ଓ ନାକୁଳରେ ନାକୁଳେଶ୍ୱରୀ ଅଛନ୍ତି।
ଚନ୍ଦ୍ରିକା ତୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରେ ଶ୍ରୀଗିରୌ ଶାଙ୍କରୀ ସ୍ମୃତା । ଜପ୍ଯେଶ୍ଵରେ ତ୍ରିଶୂଲା ସ୍ଯାତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମା ଚାମ୍ରାତକେଶ୍ଵରେ
ଚନ୍ଦ୍ରିକା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି, ଶ୍ରୀଗିରିରେ ଶାଙ୍କରୀ ସ୍ମୃତ। ଜପ୍ୟେଶ୍ୱରରେ ତିନି ଶୂଳ ଓ ଅମ୍ରାଟକେଶ୍ୱରରେ ସୂକ୍ଷ୍ମା ଅଛନ୍ତି।
ଶାଙ୍କରୀ ତୁ ମହାକାଲେ ଶର୍ଵାଣୀ ମଧ୍ଯମାଭିଧେ । କେଦାରାଖ୍ଯେ ମହାକ୍ଷେତ୍ରେ ଦେଵୀ ସା ମାର୍ଗଦାଯିନୀ
ଶାଙ୍କରୀ ମହାକାଳରେ ଅଛନ୍ତି, ଶର୍ବାଣୀ ମଧ୍ୟମା ନାମରେ ପରିଚିତ। କେଦାର ନାମକ ମହାକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବୀ ମାର୍ଗଦାୟିନୀ ରୂପେ ଅଛନ୍ତି।
ଭୈରଵାଖ୍ଯେ ଭୈରଵୀ ସା ଗଯାଯାଂ ମଙ୍ଗଲା ସ୍ମୃତା । ସ୍ଥାଣୁପ୍ରିଯା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵ୍ଯପି ନାକୁଲେ
ଭୈରବ ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଭୈରବୀ ଅଛନ୍ତି; ଗୟାରେ ସେ ମଙ୍ଗଳା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ସ୍ଥାଣୁପ୍ରିୟା ଓ ନାକୁଳରେ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୂ ଅଛନ୍ତି।
କନଖଲେ ଭଵେଦୁଗ୍ରା ଵିଶ୍ଵେଶା ଵିମଲେଶ୍ଵରେ । ଅଟ୍ଟହାସେ ମହାନନ୍ଦା ମହେନ୍ଦ୍ରେ ତୁ ମହାନ୍ତକା
କନଖଳରେ ସେ ଉଗ୍ରା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱରରେ ବିମଳେଶ୍ୱରୀ ଅଛନ୍ତି। ଅଟ୍ଟହାସରେ ମହାନନ୍ଦା ଓ ମହେନ୍ଦ୍ରରେ ମହାନ୍ତକା ଅଛନ୍ତି।
ଭୀମେ ଭୀମେଶ୍ଵରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ସ୍ଥାନେ ଵସ୍ତ୍ରାପଥେ ପୁନଃ । ଭଵାନୀ ଶାଙ୍କରୀ ପ୍ରୋକ୍ତା ରୁଦ୍ରାଣୀ ତ୍ଵର୍ଧକୋଟିକେ
ଭୀମରେ ସେ ଭୀମେଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଫେରି ବସ୍ତ୍ରାପଥରେ ଭବାନୀ ଶାଙ୍କରୀ ଓ ଅର୍ଧକୋଟିକରେ ରୁଦ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି।
ଅଵିମୁକ୍ତେ ଵିଶାଲାକ୍ଷୀ ମହାଭାଗା ମହାଲଯେ । ଗୋକର୍ଣେ ଭଦ୍ରକର୍ଣୀ ସ୍ଯାଦ୍ଭଦ୍ରା ସ୍ଯାଦ୍ଭଦ୍ରକର୍ଣକେ
ଅବିମୁକ୍ତରେ ସେ ବିଶାଳାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ମହାଭାଗ୍ୟଶାଳି ଓ ମହାଳୟରେ ବିରାଜିତ। ଗୋକର୍ଣ୍ଣରେ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣୀ ଓ ଭଦ୍ରକର୍ଣ୍ଣକରେ ଭଦ୍ରା ଅଛନ୍ତି।
ଉତ୍ପଲାକ୍ଷୀ ସୁଵର୍ଣାକ୍ଷେ ସ୍ଥାଣ୍ଵୀଶା ସ୍ଥାଣୁସଞ୍ଜ୍ଞକେ । କମଲାଲଯେ ତୁ କମଲା ପ୍ରଚଣ୍ଡା ଛଗଲଣ୍ଡକେ
ଉତ୍ପଳାକ୍ଷୀ ସୁବର୍ଣ୍ଣାକ୍ଷରେ ଅଛନ୍ତି; ସ୍ଥାଣ୍ୱୀଶା ସ୍ଥାଣୁସଞ୍ଜ୍ଞାରେ। କମଳାଳୟରେ କମଳା ଓ ଛଗଳଣ୍ଡରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡା ଅଛନ୍ତି।
କୁରଣ୍ଡଲେ ତ୍ରିସନ୍ଧ୍ଯା ସ୍ଯାନ୍ମାକୋଟେ ମୁକୁଟେଶ୍ଵରୀ । ମଣ୍ଡଲେଶେ ଶାଣ୍ଡକୀ ସ୍ଯାତ୍କାଲୀ କାଲଞ୍ଜରେ ପୁନଃ
କୁରଣ୍ଡଳରେ ତିନି ସନ୍ଧ୍ୟା ରୂପେ ଅଛନ୍ତି; ମାକୋଟରେ ମୁକୁଟେଶ୍ୱରୀ; ମଣ୍ଡଳେଶ୍ୱରରେ ଶାଣ୍ଡକୀ ଓ କାଳଞ୍ଜରରେ ଫେରି କାଳୀ ଅଛନ୍ତି।