ପ୍ରାରବ୍ଧେନ ଯଥା ଯଚ୍ଚ କ୍ରିଯତେ ତତ୍ତଥା ଭଵେତ୍ । ନ ମେ ଚିନ୍ତାସ୍ତି ତତ୍ରାପି ଦେହସଂରକ୍ଷଣାଦିଷୁ
ଯେଉଁଠି ଭାଗ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ହେଉ। ମୋତେ ଦେହ ରକ୍ଷା ଓ ଏପରି କିଛି ଦିନିଆ ଚିନ୍ତା ନାହିଁ।
ଇତି ଭକ୍ତିସ୍ତୁ ଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ପରଭକ୍ତିସ୍ତୁ ସା ସ୍ମୃତା । ଯସ୍ଯାଂ ଦେଵ୍ଯତିରିକ୍ତଂ ତୁ ନ କିଞ୍ଚିଦପି ଭାଵ୍ଯତେ
ଏହି ଭକ୍ତି ଯାହା ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଲା, ସେହି ପରା ଭକ୍ତି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ଦେବୀ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନହୁଏ।
ଇତ୍ଥଂ ଜାତା ପରା ଭକ୍ତିର୍ଯସ୍ଯ ଭୂଧର ତତ୍ତ୍ଵତଃ । ତଦୈଵ ତସ୍ଯ ଚିନ୍ମାତ୍ରେ ମଦ୍ରୂପେ ଵିଲଯୋ ଭଵେତ୍
ପାହାଡ଼, ଯେଉଁଠି ଏପରି ପରା ଭକ୍ତି ତଥ୍ୟରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେ ଲୋକ ମୋର ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ।
ଭକ୍ତେସ୍ତୁ ଯା ପରା କାଷ୍ଠା ସୈଵ ଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ଯ ଚ ସୀମା ସା ଜ୍ଞାନେ ତଦୁଭଯଂ ଯତଃ
ଭକ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଜ୍ଞାନ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ବିରାଗର ସୀମା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଭକ୍ତୌ କୃତାଯାଂ ଯସ୍ଯାପି ପ୍ରାରବ୍ଧଵଶତୋ ନଗ । ନ ଜାଯତେ ମମ ଜ୍ଞାନଂ ମଣିଦ୍ଵୀପଂ ସ ଗଚ୍ଛତି
ପାହାଡ଼, ଯଦି ଭକ୍ତି କରିଥିବା ଲୋକରେ ଭାଗ୍ୟ କାରଣରୁ ମୋର ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ନହୁଏ, ତେବେ ସେ ମଣିଦ୍ୱୀପକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ।
ତତ୍ର ଗତ୍ଵାଖିଲାନ୍ଭୋଗାନନିଚ୍ଛନ୍ନପି ଚର୍ଚ୍ଛତି । ତଦନ୍ତେ ମମ ଚିଦ୍ରୂପଜ୍ଞାନଂ ସମ୍ଯଗ୍ଭଵେନ୍ନଗ
ସେଉଁଠି ଗଲା ପରେ, ଚାହିବା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ; ତାହାର ଶେଷରେ, ପାହାଡ଼, ମୋର ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପର ସଠିକ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ତେନ ମୁକ୍ତଃ ସଦୈଵ ସ୍ଯାଜ୍ଜ୍ଞାନାନ୍ମୁକ୍ତିର୍ନ ଚାନ୍ଯଥା । ଇହୈଵ ଯସ୍ଯ ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଧୃଦ୍ଗତପ୍ରତ୍ଯଗାତ୍ମନଃ
ସେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସଦା ମୁକ୍ତ ରହେ; ଜ୍ଞାନ ଛଡ଼ା ମୁକ୍ତି ହୁଏନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯାହାର ହୃଦୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ତାହା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ହୁଏ।
ମମ ସଂଵିତ୍ପରତନୋସ୍ତସ୍ଯ ପ୍ରାଣା ଵ୍ରଜନ୍ତି ନ । ବ୍ରହ୍ମୈଵ ସଂସ୍ତଦାପ୍ନୋତି ବ୍ରହ୍ମୈଵ ବ୍ରହ୍ମ ଵେଦ ଯଃ
ଯେଉଁଠି ଜୀବନ ମୋର ଜ୍ଞାନରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତାହାର ପ୍ରାଣ ବିଦା ହୁଏନାହିଁ; ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଯେ ବ୍ରହ୍ମ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମ ହୋଇଯାଏ।
କଣ୍ଠଚାମୀକରସମମଜ୍ଞାନାତ୍ତୁ ତିରୋହିତମ୍ । ଜ୍ଞାନାଦଜ୍ଞାନନାଶେନ ଲବ୍ଧମେଵ ହି ଲଭ୍ଯତେ
ଗଳାରେ ପିନ୍ଧିଥିବା ସୁନା ଭଳି, ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୁଚି ଯାଏ; ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅଜ୍ଞାନ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଏହି ଲଭ୍ୟ ହୁଏ।
ଵିଦିତାଵିଦିତାଦନ୍ଯନ୍ନଗୋତ୍ତମ ଵପୁର୍ମମ । ଯଥାଦର୍ଶେ ତଥାତ୍ମନି ଯଥା ଜଲେ ତଥା ପିତୃଲୋକେ
ପାହାଡ଼ର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଣା ଓ ଅଜଣା ଭିତରେ ମୋର ରୂପ ଅନ୍ୟ; ଏହା ଦର୍ପଣରେ ଦେଖିବା ଭଳି, ଜଳରେ ଦେଖିବା ଭଳି, ପିତୃଲୋକରେ ଦେଖିବା ଭଳି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଛାଯାତପୌ ଯଥା ସ୍ଵଚ୍ଛୌ ଵିଵିକ୍ତୌ ତଦ୍ଵଦେଵ ହି । ମମ ଲୋକେ ଭଵେଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ଦ୍ଵୈତଭାଵଵିଵର୍ଜିତମ୍
ସ୍ୱଚ୍ଛ ଏବଂ ଅଲଗା ସ୍ଥାନରେ ଛାୟା ଓ ତାପ ଯେପରି ଅଲଗା ରହେ, ତେଉଁପରି ମୋର ଲୋକରେ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱୈତ ଭାବ ଛଡ଼ି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଯସ୍ତୁ ଵୈରାଗ୍ଯଵାନେଵ ଜ୍ଞାନହୀନୋ ମ୍ରିଯେତ ଚେତ୍ । ବ୍ରହ୍ମଲୋକେ ଵସେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଂ ତତଃ ପରମ୍
ଯଦି କେହି ବିରାଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ମରିଯାଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବସିଥାଏ, ତାପରେ ଅଧିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ।
ଶୁଚୀନାଂ ଶ୍ରୀମତାଂ ଗେହେ ଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ଜନିଃ ପୁନଃ । କରୋତି ସାଧନଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତତୋ ଜ୍ଞାନଂ ହି ଜାଯତେ
ସେ ପୁନଃ ଶୁଚି ଓ ଧନୀ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା; ପରେ ଧ୍ୟାନ ଓ ସାଧନା କରିଥିବା, ତାପରେ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଅନେକଜନ୍ମଭୀ ରାଜଞ୍ଜ୍ଞାନଂ ସ୍ଯାନ୍ନୈକଜନ୍ମନା । ତତଃ ସର୍ଵପ୍ରଯତ୍ନେନ ଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ଯତ୍ନମାଶ୍ରଯେତ୍
ରାଜା, ଜ୍ଞାନ ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏକ ଜନ୍ମରେ ନୁହେଁ; ଏହିପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଲାଗି ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ ଦେଇ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ନୋଚେନ୍ମହାନ୍ ଵିନାଶଃ ସ୍ଯାଜ୍ଜନ୍ମୈତଦ୍ଦୁର୍ଲଭଂ ପୁନଃ । ତତ୍ରାପି ପ୍ରଥମେ ଵର୍ଣେ ଵେଦପ୍ରାପ୍ତିଶ୍ଚ ଦୁର୍ଲଭା
ନହେଲେ ବଡ଼ ଧ୍ୱଂସ ହେବ; ଏପରି ଜନ୍ମ ପୁନିଥରେ ମିଳିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର। ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ, ପ୍ରଥମ ବର୍ଣ୍ଣରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଶମାଦିଷଟ୍କସମ୍ପତ୍ତିର୍ଯୋଗସିଦ୍ଧିସ୍ତଥୈଵ ଚ । ତଥୋତ୍ତମଗୁରୁପ୍ରାପ୍ତିଃ ସର୍ଵମେଵାତ୍ର ଦୁର୍ଲଭମ୍
ଶାନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଛଅଟି ଗୁଣ ଲାଭ, ଯୋଗ ସିଦ୍ଧି, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଗୁରୁଙ୍କ ସାଙ୍ଗ ମିଳିବା—ଏ ସବୁ ଏଠାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତଥେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପଟୁତା ସଂସ୍କୃତତ୍ଵଂ ତନୋସ୍ତଥା । ଅନେକଜନ୍ମପୁଣ୍ଯୈସ୍ତୁ ମୋକ୍ଷେଚ୍ଛା ଜାଯତେ ତତଃ
ସେପରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ତୀକ୍ଷ୍ଣତା, ଦେହର ଶୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଏହା ସବୁ ଅନେକ ଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହାପରେ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ଇଚ୍ଛା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ସାଧନେ ସଫଲେଽପ୍ଯେଵଂ ଜାଯମାନେଽପି ଯୋ ନରଃ । ଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ନୈଵ ଯତତେ ତସ୍ଯ ଜନ୍ମ ନିରର୍ଥକମ୍
ଏପରି ସବୁ ସୁଯୋଗ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମକୁ ବ୍ୟର୍ଥ କରେ।
ତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ଯଥାଶକ୍ତ୍ଯା ଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ଯତ୍ନମାଶ୍ରଯେତ୍ । ପଦେ ପଦେଽଶ୍ଵମେଧସ୍ଯ ଫଲମାପ୍ନୋତି ନିଶ୍ଚିତମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ରାଜା, ଯେଉଁଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଅଛି, ତାହା ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ।
ଘୃତମିଵ ପଯସି ନିଗୂଢଂ ଭୂତେ ଭୂତେ ଚ ଵସତି ଵିଜ୍ଞାନମ୍ । ସତତଂ ମନ୍ଥଯିତଵ୍ଯଂ ମନସା ମନ୍ଥାନଭୂତେନ
ଯେପରି ଦୁଧ ଭିତରେ ଘୃତ ଲୁଚିଥାଏ, ସେପରି ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ରହିଛି। ଏହାକୁ ମନକୁ ମଥାନ କଠି ବନାଇ ସବୁବେଳେ ମଥିବା ଦରକାର।
ଜ୍ଞାନଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା କୃତାର୍ଥଃ ସ୍ଯାଦିତି ଵେଦାନ୍ତଡିଣ୍ଡିମଃ । ସର୍ଵମୁକ୍ତଂ ସମାସେନ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଲେ ମଣିଷର କାମ ସାର୍ଥକ ହୁଏ—ଏହି କଥା ବେଦାନ୍ତ ଗଞ୍ଜନରେ ଘୋଷିତ। ସମସ୍ତ କଥା ସଂକ୍ଷେପରେ କୁହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ଦେଵୀଗୀତାଯାଂ ମହୋତ୍ସଵଵ୍ରତସ୍ଥାନଵର୍ଣନମ୍ ହିମାଲଯ ଉଵାଚ କତି ସ୍ଥାନାନି ଦେଵେଶି ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯାନି ମହୀତଲେ । ମୁଖ୍ଯାନି ଚ ପଵିତ୍ରାଣି ଦେଵୀପ୍ରିଯତମାନି ଚ
ଦେବୀଗୀତାରେ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ଓ ବ୍ରତ ସ୍ଥାନର ବର୍ଣ୍ଣନା। ହିମାଳୟ କହିଲେ: ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବୀ, ପୃଥିବୀରେ କେତେ ମୁଖ୍ୟ, ପବିତ୍ର ଓ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି ଯାହା ଦେଖିବା ଉଚିତ?
ଵ୍ରତାନ୍ଯପି ତଥା ଯାନି ତୁଷ୍ଟିଦାନ୍ଯୁତ୍ସଵା ଅପି । ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦେଵ ମେ ମାତଃ କୃତକୃତ୍ଯୋ ଯତୋ ନରଃ
ଏହିପରି କେଉଁଠି କେଉଁଠି ବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ସବ ଅଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନତା ମିଳେ? ଦେବୀମା, ଏହା ସବୁ କୁହ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ କାମ୍ୟ ସଫଳତା ପାଏ।
ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ସର୍ଵଂ ଦୃଶ୍ଯଂ ମମ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵେ କାଲା ଵ୍ରତାତ୍ମକାଃ । ଉତ୍ସଵାଃ ସର୍ଵକାଲେଷୁ ଯତୋଽହଂ ସର୍ଵରୂପିଣୀ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ସେ ସବୁ ମୋର ସ୍ଥାନ। ସମସ୍ତ ସମୟ ବ୍ରତର ରୂପ, ସମସ୍ତ ଉତ୍ସବ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଅଛି, କାରଣ ମୁଁ ସମସ୍ତ ରୂପର।
ତଥାପି ଭକ୍ତଵାତ୍ସଲ୍ଯାତ୍କିଞ୍ଚିତ୍କିଞ୍ଚିଦଥୋଚ୍ଯତେ । ଶୃଣୁଷ୍ଵାଵହିତୋ ଭୂତ୍ଵା ନଗରାଜ ଵଚୋ ମମ
ତଥାପି, ଭକ୍ତଙ୍କୁ ଭଲପାଇ, କିଛି କଥା କୁହୁଛି। ନଗରାଜ, ମୋ କଥା ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।
କୋଲାପୁରଂ ମହାସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ର ଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ସଦା ସ୍ଥିତା । ମାତୁଃ ପୁରଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ରେଣୁକାଧିଷ୍ଠିତଂ ପରମ୍
କୋଳାପୁର ଏକ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ସଦା ବସିଛନ୍ତି। ଦ୍ୱିତୀୟ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ମାଆଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ଯାହା ରେଣୁକା ଦ୍ୱାରା ପାଳିତ।
ତୁଲଜାପୁରଂ ତୃତୀଯଂ ସ୍ଯାତ୍ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗଂ ତଥୈଵ ଚ । ହିଙ୍ଗୁଲାଯା ମହାସ୍ଥାନଂ ଜ୍ଵାଲାମୁଖ୍ଯାସ୍ତଥୈଵ ଚ
ତୃତୀୟ ହେଉଛି ତୁଳଜାପୁର, ଏହାପରେ ସପ୍ତଶୃଙ୍ଗ। ହିଙ୍ଗୁଳାଙ୍କର ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ ଜ୍ୱାଳାମୁଖୀଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ।
ଶକମ୍ଭର୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଭ୍ରାମର୍ଯାଃ ସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍ । ଶ୍ରୀରକ୍ତଦନ୍ତିକାସ୍ଥାନଂ ଦୁର୍ଗାସ୍ଥାନଂ ତଥୈଵ ଚ
ଶାକମ୍ଭରୀଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ, ଭ୍ରାମରୀଙ୍କ ଉତ୍ତମ ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରୀ ରକ୍ତଦନ୍ତିକାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଓ ଦୁର୍ଗାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ।
ଵିନ୍ଧ୍ଯାଚଲନିଵାସିନ୍ଯାଃ ସ୍ଥାନଂ ସର୍ଵୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ଅନ୍ନପୂର୍ଣମହାସ୍ଥାନଂ କାଞ୍ଚୀପୁରମନୁତ୍ତମମ୍
ବିନ୍ଧ୍ୟାଚଳରେ ବସିଥିବା ଦେବୀଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ, ଅନ୍ନପୂର୍ଣ୍ଣାଙ୍କର ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ କାଞ୍ଚୀପୁର ଅପୂର୍ବ ସ୍ଥାନ।
ଭୀମାଦେଵ୍ଯାଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଵିମଲାସ୍ଥାନମେଵ ଚ । ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ୍ରଲାମହାସ୍ଥାନଂ କୌଶିକୀସ୍ଥାନମେଵ
ଭୀମାଦେବୀଙ୍କ ପରମ ସ୍ଥାନ, ବିମଳାଙ୍କ ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରୀଚନ୍ଦ୍ରଳାଙ୍କ ବଡ଼ ସ୍ଥାନ ଓ କୌଶିକୀଙ୍କ ସ୍ଥାନ।