ଵିଷ୍ଣ୍ଵଂଶସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସ ଇତି ପୌରାଣିକା ଜଗୁଃ । ସୋଽପି ମୋହାର୍ଣଵେ ମଗ୍ନୋ ଭଗ୍ନପୋତୋ ଵଣିଗ୍ଯଥା
ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନୌକାରେ ବ୍ୟାପାରୀ ପରି, ମୋହର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ରୁପାତଂ କରୋତ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଵଶଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା । ଅହୋ ମାଯାବଲଂ ଚୈତଦ୍ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ପଣ୍ଡିତୈରପି
ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି; ମାୟାର ଏହି ଶକ୍ତି ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ।
କୋଽଯଂ କୋଽହଂ କଥଂ ଚେହ କୀଦୃଶୋଽଯଂ ଭ୍ରମଃ କିଲ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ପିତାପୁତ୍ରେତି ଵାସନା
ଏହିଏ କିଏ? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ଭ୍ରମ? ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେହରେ 'ପିତା' ଓ 'ପୁଅ' ବୋଧ ଉପଜେ।
ବଲିଷ୍ଠା ଖଲୁ ମାଯେଯଂ ମାଯିନାମପି ମୋହିନୀ । ଯଯାଭିଭୂତଃ କୃଷ୍ଣୋଽପି କରୋତି ରୋଦନଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ମାୟା ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଠାରେ ମୁଗ୍ଧ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ ତାଂ ନତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣାମ୍ । ଜନନୀଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ତଥେଶ୍ଵରୀମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମନରେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଜନନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୀନଂ ତଂ ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଅରଣୀସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସଂ ହେତୁମଦ୍ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଅରଣୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ।
ପାରାଶର୍ଯ ମହାଭାଗ ସର୍ଵେଷାଂ ବୋଧଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ । କିଂ ଶୋକଂ କୁରୁଷେ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଜ୍ଞଃ ପ୍ରାକୃତୋ ନରଃ
ପାରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସବୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାରେ ସ୍ଵୟଂ ସମର୍ଥ; ଏହିପରି ଶୋକ କାହିଁକି କରୁଛ, ମାନ୍ୟବ, ଏକ ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞା ଲୋକର ଭଳି?
ଅଦ୍ଯାହଂ ତଵ ପୁତ୍ରୋଽସ୍ମି ନ ଜାନେ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି । କୋଽହଂ କସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଵିଭ୍ରମୋଽଯଂ ମହାତ୍ମନି
ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନି; ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ, ମହାଭାଗ, ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ, ମହାତ୍ମା.
କୁରୁ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମା ଵିଷାଦେ ମନଃ କୃଥାଃ । ମୋହଜାଲମିମଂ ମତ୍ଵା ମୁଞ୍ଚ ଶୋକଂ ମହାମତେ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଜାଗି ଉଠ, ମନକୁ ନିରାଶାରେ ପକାଇ ଦେବା ନାହିଁ; ଏହାକୁ ମୋହର ଜାଲ ବୋଲି ଭାବି, ଶୋକ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ.
କ୍ଷୁଧାନିଵୃତ୍ତିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯେଣ ନ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେନ ଚ । ପିପାସା ଜଲପାନେନ ଯାତି ନୈଵାତ୍ମଜେକ୍ଷଣାତ୍
ଭୋକ ଖାଇବାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ପିପାସା ଜଳ ପିଇବାରେ ନିବାରି ଯାଏ, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ.
ଘ୍ରାଣଂ ସୁଖଂ ସୁଗନ୍ଧେନ କର୍ଣଜଂ ଶ୍ରଵଣେନ ଚ । ସ୍ତ୍ରୀସୁଖଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯା ନୂନଂ ପୁତ୍ରୋଽହଂ କିଂ କରୋମି ତେ
ନାକ ଗନ୍ଧରେ ସୁଖ ପାଏ, କାନ ଶୁଣିବାରେ; ଜନନୀର ସୁଖ ଜନନୀ ସହିତ, ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେଇ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି?
ଅଜୀଗର୍ତେନ ପୁତ୍ରୋଽପି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଭୂଭୁଜେ । ପଶୁକାମାଯ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦତ୍ତୋ ମୌଲ୍ଯେନ ସର୍ଵଥା
ଅଜୀଗର୍ତ୍ତ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୋ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି କରିଥିଲେ.
ସୁଖାନାଂ ସାଧନଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଧନାତ୍ସୁଖସମୁଚ୍ଚଯଃ । ଧନମର୍ଜଯ ଲୋଭଶ୍ଚେତ୍ପୁତ୍ରୋଽହଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ସୁଖ ପାଇଁ ଧନ ଦରକାର, ଧନରେ ସୁଖ ଜମା ହୁଏ; ଲୋଭରେ ଧନ ଚାହିଁଲେ, ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେଇ କଣ କରିପାରିବି?
ମାଂ ପ୍ରବୋଧଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଦୈଵଜ୍ଞୋଽସି ମହାମତେ । ଯଥା ମୁଚ୍ଯେଯମତ୍ଯନ୍ତଂ ଗର୍ଭଵାସଭଯାନ୍ମୁନେ
ମୋତେ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗାଇ ଦେ, ତୁମେ ଦୈବଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯେପରି ମୁଁ ଗର୍ଭବାସର ଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବି, ମୁନି.
ଦୁର୍ଲଭଂ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ କର୍ମଭୂମାଵିହାନଘ । ତତ୍ରାପି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଵୈ ଦୁର୍ଲଭଂ ଚୋତ୍ତମେ କୁଲେ
ମାନବ ଜନ୍ମ ଏହି କର୍ମ ଭୂମିରେ ଦୁର୍ଲଭ, ନିର୍ମଳ; ତାହା ସହିତ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ମିଳିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ.
ବଦ୍ଧୋଽହମିତି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ନାପସର୍ପତି ଚିତ୍ତତଃ । ସଂସାରଵାସନାଜାଲେ ନିଵିଷ୍ଟା ଵୃଦ୍ଧିଗାମିନୀ
ମୁଁ ବାନ୍ଧା ହେବାର ଭାବନା ମୋ ମନରୁ ଯାଏନି; ସଂସାର ଆସାର ଜାଲରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି.
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଦା ଵ୍ଯାସଃ ପୁତ୍ରେଣାମିତବୁଦ୍ଧିନା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁକଂ ଶାନ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମମାନସମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅସୀମ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କୁ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ଶୁକଙ୍କୁ, ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ.
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ପଠ ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ ମଯା ଭାଗଵତଂ କୃତମ୍ । ଶୁଭଂ ନ ଚାତିଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପଠ, ପୁତ୍ର, ମହାଭାଗ, ମୋତେ ଲେଖା ଭାଗବତ; ଶୁଭ, ଅତି ବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମତ ପୁରାଣ.
ସ୍କନ୍ଧା ଦ୍ଵାଦଶ ତତ୍ରୈଵ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପୁରାଣାନାଂ ଭୂଷଣଂ ମମ ସମ୍ମତମ୍
ଏହି ପୁରାଣରେ ବାରଟି ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି, ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଗଣି.
ସଦସଜ୍ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ଜାଯତେ । ଯେନ ଭାଗଵତେନେହ ତତ୍ପଠ ତ୍ଵଂ ମହାମତେ
ଏହି ଭାଗବତ କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ପଠ.
ଵଟପତ୍ରଶଯାନାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ବାଲରୂପିଣେ । କେନାସ୍ମି ବାଲଭାଵେନ ନିର୍ମିତୋଽହଂ ଚିଦାତ୍ମନା
ବଟପତ୍ର ଉପରେ ଶିଶୁ ରୂପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ; ମୁଁ ଚେତନା ଆତ୍ମା ହେଇ, କିଏ ଏହି ଶିଶୁ ଭାବରେ ମୋତେ ତିଆରି କଲେ?
କିମର୍ଥଂ କେନ ଦ୍ରଵ୍ଯେଣ କଥଂ ଜାନାମି ଚାଖିଲମ୍ । ଇତ୍ଯେଵଂ ଚିନ୍ତ୍ଯମାନାଯ ମୁକୁନ୍ଦାଯ ମହାତ୍ମନେ
କିଏ, କିଏ ଦ୍ରବ୍ୟରେ, କିପରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିପାରିବି? ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ମହାତ୍ମା ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ—
ଶ୍ଲୋକାର୍ଧେନ ତଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଭଗଵତ୍ଯାଖିଲାର୍ଥଦମ୍ । ସର୍ଵଂ ଖଲ୍ଵିଦମେଵାହଂ ନାନ୍ଯଦସ୍ତି ସନାତନମ୍
ଭଗବତୀ ଅର୍ଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ଅର୍ଥ କହିଲେ: 'ଏହି ସମସ୍ତ ମୁଁ ନିଜେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନିତ୍ୟ ନାହିଁ.'
ତଦ୍ଵଚୋ ଵିଷ୍ଣୁନା ପୂର୍ଵଂ ସଂଵିଜ୍ଞାତଂ ମନସ୍ଯପି । କେନୋକ୍ତା ଵାଗିଯଂ ସତ୍ଯା ଚିନ୍ତଯାମାସ ଚେତସା
ଏହି ଉକ୍ତି ପୂର୍ବରୁ ବିଷ୍ଣୁ ମନରେ ବୁଝିଥିଲେ; 'ଏହି ସତ୍ୟ କଥା କିଏ କହିଲେ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତନ କଲେ.
କଥଂ ଵେଦ୍ମି ପ୍ରଵକ୍ତାରଂ ସ୍ତ୍ରୀପୁଂସୌ ଵା ନପୁଂସକମ୍ । ଇତି ଚିନ୍ତାପ୍ରପନ୍ନେନ ଧୃତଂ ଭାଗଵତଂ ହୃଦି
ମୁଁ କିପରି ଜାଣିପାରିବି କିଏ ଏହା କହିବେ—ସେ ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ, ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ତାହା ନୁହେଁ? ଏପରି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ି, ଭାଗବତକୁ ହୃଦୟରେ ଧରିଥିଲି।
ପୁନଃ ପୁନଃ କୃତୋଚ୍ଚାରସ୍ତସ୍ମିନେଵାସ୍ତଚେତସା । ଵଟପତ୍ରେ ଶଯାନଃ ସନ୍ନଭୂଚ୍ଚିନ୍ତାସମନ୍ଵିତଃ
ସେଇ ଭାବରେ ମନ ଲଗାଇ, ସେ ଶବ୍ଦକୁ ବାରମ୍ବାର ଉଚ୍ଚାରଣ କରୁଥିଲେ; ବଟବୃକ୍ଷ ପତ୍ର ଉପରେ ଶୋଇ ଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ମନ ଚିନ୍ତାରେ ଭରିଯାଇଥିଲା।
ତଦା ଶାନ୍ତା ଭଗଵତୀ ପ୍ରାଦୁରାସ ଚତୁର୍ଭୁଜା । ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାପଦ୍ମଵରାଯୁଧଧରା ଶିଵା
ସେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ମହାଦେବୀ ଚାରିଟି ହାତରେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଓ ପଦ୍ମ ଧରି, ମଙ୍ଗଳମୟ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଦିଵ୍ଯାମ୍ବରଧରା ଦେଵୀ ଦିଵ୍ଯଭୂଷଣଭୂଷିତା । ସଂଯୁତା ସଦୃଶୀଭିଶ୍ଚ ସଖୀଭିଃ ସ୍ଵଵିଭୂତିଭିଃ
ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଦିବ୍ୟ ଗହନାରେ ଶୋଭିତ; ତାଙ୍କ ସହ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ଏବଂ ନିଜ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ସଖୀମାନେ ଥିଲେ।
ପ୍ରାଦୁର୍ବଭୂଵ ତସ୍ଯାଗ୍ରେ ଵିଷ୍ଣୋରମିତତେଜସଃ । ମନ୍ଦହାସ୍ଯଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜାନା ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀଃ ଶୁଭାନନା
ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ, ମୃଦୁ ହାସ୍ୟ ହେଉଥିବା ଶୁଭ ମୁହଁର ମହାଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ସୂତ ଉଵାଚ ତାଂ ତଥା ସଂସ୍ଥିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ହୃଦଯେ କମଲେକ୍ଷଣଃ । ଵିସ୍ମିତଃ ସଲିଲେ ତସ୍ମିନ୍ନିରାଧାରା ମନୋରମାମ୍
ସୂତ କହିଲେ—ସେଉଁଠି ଏଭଳି ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖି, କମଳନୟନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହୃଦୟ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଗଲା; ସେଇ ଜଳରେ, କୌଣସି ଆଧାର ନଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଥିଲା।