ଜପଧ୍ଯାନାଦିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସଗର୍ଭଂ ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ତଦପେତଂ ଵିଗର୍ଭଂ ଚ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ପରେ ଵିଦୁଃ
ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଏହା ସହିତ ଯାହା ଅଛି, ତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସଗର୍ଭ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ନାହିଁ, ତାକୁ ପରମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଗର୍ଭ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହନ୍ତି।
କ୍ରମାଦଭ୍ଯସ୍ଯତଃ ପୁଂସୋ ଦେହେ ସ୍ଵେଦୋଦ୍ଗମୋଽଧମଃ । ମଧ୍ଯମଃ କମ୍ପସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୂମିତ୍ଯାଗଃ ପରୋ ମତଃ
ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ସହିତ, ଶରୀରର ଘମ ଆସିବା ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଫଳ; କମ୍ପନ ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ ଫଳ, ଓ ଭୂମି ଛାଡ଼ିବାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯ ଗୁଣାଵାପ୍ତିର୍ଯାଵଚ୍ଛୀଲନମିଷ୍ଯତେ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଚରତାଂ ଵିଷଯେଷୁ ନିରର୍ଗଲମ୍
ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଭ୍ୟାସରେ ଗୁଣ ଲାଭ ହେଉଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଚାଲିଥାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଷୟରେ ଅନାୟାସରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି—
ବଲାଦାହରଣଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଽଭିଧୀଯତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଗୁଲ୍ଫଜାନୂରୁମୂଲାଧୋଲିଙ୍ଗନାଭିଷୁ
ସେଠାରୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଅଙ୍ଗୁଠି, ଗୁଠି, ହାଠ, ଉରୁ ମୂଳ, ନାଭି ତଳେ—
ହୃଦ୍ଗ୍ରୀଵାକଣ୍ଠଦେଶେଷୁ ଲମ୍ବିକାଯାଂ ତତୋ ନସି । ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ମସ୍ତକେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ଯଥାଵିଧି
ହୃଦୟ, ଗଳା, କଣ୍ଠ, ଲମ୍ବିକା, ପରେ ନାକ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟ, ମାଥା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ—
ଧାରଣଂ ପ୍ରାଣମରୁତୋ ଧାରଣେତି ନିଗଦ୍ଯତେ । ସମାହିତେନ ମନସା ଚୈତନ୍ଯାନ୍ତରଵର୍ତିନା
ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରାଣ ଓ ବାୟୁକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ସହିତ—
ଆତ୍ମନ୍ଯଭୀଷ୍ଟଦେଵାନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ଧ୍ଯାନମିହୋଚ୍ଯତେ । ସମତ୍ଵଭାଵନା ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵାତ୍ମପରମାତ୍ମନୋଃ
ଏଠାରେ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ମନେ ଯେ, ନିଜ ଅଭିଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏବଂ ଜୀବ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ ସଦା କରିବା।
ସମାଧିମାହୁର୍ମୁନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତମଷ୍ଟାଙ୍ଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଇଦାନୀଂ କଥଯେ ତେଽହଂ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍
ମୁନିମାନେ ଏହିକୁ 'ସମାଧି' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଲକ୍ଷଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଵିଶ୍ଵଂ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ନଗ । ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଗ୍ନିତେଜୋଭିର୍ଜୀଵବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯରୂପକମ୍
ହେ ପାହାଡ଼, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ। ଏହି ଦେହ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ତେଜରେ ତିଆରି, ଏବଂ ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଏକତାର ରୂପ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଦର୍ଧେନ ଶରୀରେ ନାଡଯୋ ମତାଃ । ତାସୁ ମୁଖ୍ଯା ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାଭ୍ଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଦେହରେ ତିନି କୋଟି ନାଡ଼ୀ ଅଛି, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଧିକ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶଟି ପ୍ରମୁଖ ନାଡ଼ୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ ରହିଛି।
ପ୍ରଧାନା ମେରୁଦଣ୍ଡେଽତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଗ୍ରରୂପିଣୀ । ଇଡା ଵାମେ ସ୍ଥିତା ନାଡୀ ଶୁଭ୍ରା ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରରୂପିଣୀ
ମୁଖ୍ୟ ନାଡ଼ୀଗୁଡ଼ିକ ମେରୁଦଣ୍ଡରେ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି ଅଛି। ବାମ ପାଖରେ ଥିବା ଇଡ଼ା ନାଡ଼ୀ ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରର ରୂପ।
ଶକ୍ତିରୂପା ତୁ ସା ନାଡୀ ସାକ୍ଷାଦମୃତଵିଗ୍ରହା । ଦକ୍ଷିଣେ ଯା ପିଙ୍ଗଲାଖ୍ଯା ପୁଂରୂପା ସୂର୍ଯଵିଗ୍ରହା
ଏହି ନାଡ଼ୀ ଶକ୍ତିର ରୂପ ଓ ଏହି ନିଜେ ଅମୃତର ଆକୃତି। ଡାହାଣ ପାଖରେ ଥିବା ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ ପୁରୁଷ ରୂପ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତତ୍ତ୍ୱ।
ସର୍ଵତେଜୋମଯୀ ସା ତୁ ସୁଷୁମ୍ନା ଵହ୍ନିରୂପିଣୀ । ତସ୍ଯା ମଧ୍ଯେ ଵିଚିତ୍ରାଖ୍ଯେ ଇଚ୍ଛାଜ୍ଞାନକ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍
ସମସ୍ତ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଷୁମ୍ନା ଅଗ୍ନିର ଆକୃତି। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ବିଚିତ୍ରା ନାଡ଼ୀ ଅଛି, ଯାହା ଇଚ୍ଛା, ଜ୍ଞାନ ଓ କ୍ରିୟାର ମିଶ୍ରଣ।
ମଧ୍ଯେ ସ୍ଵଯଂଭୂଲିଙ୍ଗଂ ତୁ କୋଟିସୂର୍ଯସମପ୍ରଭମ୍ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ମାଯାବୀଜଂ ତୁ ହରାତ୍ମାବିନ୍ଦୁନାଦକମ୍
ଏହି ନାଡ଼ୀର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା କୋଟି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ମାୟାବୀଜ, ହର ଆତ୍ମା, ବିନ୍ଦୁ ଓ ନାଦ ଅଛି।
ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଶିଖାକାରା କୁଣ୍ଡଲୀ ରକ୍ତଵିଗ୍ରହା । ଦେଵ୍ଯାତ୍ମିକା ତୁ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ମଦଭିନ୍ନା ନଗାଧିପ
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଶିଖା ଆକୃତିର କୁଣ୍ଡଳିନୀ ଅଛି, ଯାହା ଲାଲ ରୂପରେ ଅଛି। ଏହି ଦେବୀର ଆତ୍ମା, ହେ ପାହାଡ଼ରାଜ, ଏହା ମୋ ସହିତ ଅଭିନ୍ନ।
ତଦ୍ବାହ୍ଯେ ହେମରୂପାଭଂ ଵାଦିସାନ୍ତଚତୁର୍ଦଲମ୍ । ଦ୍ରୁତହେମସମପ୍ରଖ୍ଯଂ ପଦ୍ମଂ ତତ୍ର ଵିଚିନ୍ତଯେତ୍
ଏହାର ବାହାରେ, ବାଦି ଶେଷରେ, ସୁନା ପରି ଚାରିଟି ପାଖୁଡ଼ି ଥିବା ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି। ସେଠାରେ ଦ୍ରବ ସୁନା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ପଦ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତ୍ଵନଲପ୍ରଖ୍ଯଂ ଷଡ୍ଦଲଂ ହୀରକପ୍ରଭମ୍ । ବାଦିଲାନ୍ତଷଡ୍ଵର୍ଣେନ ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଗ୍ନି ପରି ଚଉଁହା ଏବଂ ହୀରା ପରି ଚମକୁଥିବା ଛଅଟି ପାଖୁଡ଼ି ଥିବା ଏକ ପଦ୍ମ ଅଛି। 'ବ' ରୁ 'ଳ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଛଅଟି ଅକ୍ଷର ଥିବା ଏହି ପଦ୍ମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ।
ମୂଲମାଧାରଷଟ୍କୋଣଂ ମୂଲାଧାରଂ ତତୋ ଵିଦୁଃ । ସ୍ଵଶବ୍ଦେନ ପରଂ ଲିଙ୍ଗଂ ସ୍ଵାଧିଷ୍ଠାନଂ ତତୋ ଵିଦୁଃ
ମୂଳ ହେଉଛି ଷଟ୍କୋଣ ଆକୃତିର ମୂଳାଧାର; ସେଠାରୁ ନିଜ ନାମରେ ପରମ ଲିଙ୍ଗ ଜଣାଯାଏ, ଏବଂ ତା'ପରେ ସ୍ୱାଧିଷ୍ଠାନ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ।
ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ନାଭିଦେଶେ ତୁ ମଣିପୂରଂ ମହାପ୍ରଭମ୍ । ମେଘାଭଂ ଵିଦ୍ଯୁଦାଭଂ ଚ ବହୁତେଜୋମଯଂ ତତଃ
ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ନାଭି ଅଞ୍ଚଳରେ ମଣିପୁର ଅଛି, ଯାହା ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହା ମେଘ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ବହୁତ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ମଣିଵଦ୍ଭିନ୍ନଂ ତତ୍ପଦ୍ମଂ ମଣିପଦ୍ମଂ ତଥୋଚ୍ଯତେ । ଦଶଭିଶ୍ଚ ଦଲୈର୍ଯୁକ୍ତଂ ଡାଦିଫାନ୍ତାକ୍ଷରାନ୍ଵିତମ୍
ମଣି ପରି ଅଲଗା ଏହି ପଦ୍ମକୁ 'ମଣିପଦ୍ମ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ପଦ୍ମରେ ଦଶଟି ପାଖୁଡ଼ି ଅଛି, ଯେଉଁଠି 'ଡ଼' ରୁ 'ଫ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଅଛି।
ଵିଷ୍ଣୁନାଧିଷ୍ଠିତଂ ପଦ୍ମଂ ଵିଷ୍ଣ୍ଵାଲୋକନକାରଣମ୍ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵେଽନାହତଂ ପଦ୍ମମୁଦ୍ଯଦାଦିତ୍ଯସନ୍ନିଭମ୍
ଏହି ପଦ୍ମ ଉପରେ ବିଷ୍ଣୁ ବିରାଜିତ, ଏହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଦେଖିବାର କାରଣ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅନାହତ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି।
କାଦିଠାନ୍ତଦଲୈରର୍କପତ୍ରୈଶ୍ଚ ସମଧିଷ୍ଠିତମ୍ । ତନ୍ମଧ୍ଯେ ବାଣଲିଙ୍ଗଂ ତୁ ସୂର୍ଯାଯୁତସମପ୍ରଭମ୍
ଏହି ପଦ୍ମ 'କ' ରୁ 'ଠ' ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅକ୍ଷର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିରଣରେ ଅଛି। ଏହାର ମଧ୍ୟରେ ବାଣ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯାହା ଦଶ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମମଯଂ ଶବ୍ଦାନାହତଂ ତତ୍ର ଦୃଶ୍ଯତେ । ଅନାହତାଖ୍ଯଂ ତତ୍ପଦ୍ମଂ ମୁନିଭିଃ ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ସେଠାରେ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମର ଗଠନ, ଅନାହତ ଶବ୍ଦ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ। ଏହି 'ଅନାହତ' ପଦ୍ମକୁ ମୁନିମାନେ ବଡ଼ ମହିମା କରନ୍ତି।
ଆନନ୍ଦସଦନଂ ତତ୍ତୁ ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତଂ ପରମ୍ । ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଵିଶୁଦ୍ଧାଖ୍ଯଂ ଦଲଂ ଷୋଡଶପଙ୍କଜମ୍
ଏହା ଆନନ୍ଦର ନିବାସ, ଯେଉଁଠି ପରମ ପୁରୁଷ ବିରାଜିତ। ଏହାଠାରୁ ଉପରେ 'ବିଶୁଦ୍ଧ' ନାମକ ପଦ୍ମ ଅଛି, ଯାହାର ଷୋଳ ଟି ପାଖୁଡ଼ି ଅଛି।
ସ୍ଵରୈଃ ଷୋଡଶଭିର୍ଯୁକ୍ତଂ ଧୂମ୍ରଵର୍ଣମ୍ ମହାପ୍ରଭମ୍ । ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ତନୁତେ ଯସ୍ମାଜ୍ଜୀଵସ୍ଯ ହଂସଲୋକନାତ୍
ଷୋଳ ଟି ସ୍ୱର ଥିବା, ଧୂସର ରଙ୍ଗ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ସେହି ପବିତ୍ର ଶକ୍ତି ହଁସ ଲୋକରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ ।
ଵିଶୁଦ୍ଧଂ ପଦ୍ମମାଖ୍ଯାତମାକାଶାଖ୍ଯଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍ । ଆଜ୍ଞାଚକ୍ରଂ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ଆତ୍ମନାଧିଷ୍ଠିତଂ ପରମ୍
ସେହି ପବିତ୍ର ପଦ୍ମକୁ 'ବିଶୁଦ୍ଧ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଆକାଶ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟ କୁହନ୍ତି, ଏହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ । ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି ଆଜ୍ଞା ଚକ୍ର, ଯାହା ଆତ୍ମାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆସନ ।
ଆଜ୍ଞାସଂକ୍ରମଣଂ ତତ୍ର ତେନାଜ୍ଞେତି ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ । ଦ୍ଵିଦଲଂ ହକ୍ଷସଂଯୁକ୍ତଂ ପଦ୍ମଂ ତତ୍ସୁମନୋହରମ୍
ସେଠି ଆଜ୍ଞା ଦେବାର କ୍ରମ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହାକୁ 'ଆଜ୍ଞା' ବୋଲି କୁହନ୍ତି । ସେହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ ପଦ୍ମଟି ଦୁଇଟି ପତ୍ର ଥାଏ, ଯେଉଁଠାରେ 'ହ' ଓ 'କ୍ଷ' ଅକ୍ଷର ଅଙ୍କିତ ଅଛି ।
କୈଲାସାଖ୍ଯଂ ତଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ତୁ ରୋଧିନୀ ତୁ ତଦୂର୍ଧ୍ଵତଃ । ଏଵଂ ତ୍ଵାଧାରଚକ୍ରାଣି ପ୍ରୋକ୍ତାନି ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ସେଠାରୁ ଉପରେ ଅଛି କୈଳାସ ନାମକ ସ୍ଥାନ, ଏବଂ ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଉପରେ ଅଛି ରୋଧିନୀ । ଏଭଳି, ହେ ଶୁଭ୍ରଚରିତ, ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଆଧାର ଚକ୍ର ବିବରଣ କରାଯାଇଛି ।
ସହସ୍ରାରଯୁତଂ ବିନ୍ଦୁସ୍ଥାନଂ ତଦୂର୍ଧ୍ଵମୀରିତମ୍ । ଇତ୍ଯେତତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଯୋଗମାର୍ଗମନୁତ୍ତମମ୍
ତାହାଠାରୁ ଆଉ ଉପରେ ଅଛି ହଜାର ରେଖା ଥିବା ବିନ୍ଦୁ ସ୍ଥାନ । ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଯୋଗ ମାର୍ଗ ତୁମକୁ କହାଯାଇଛି ।
ଆଦୌ ପୂରକଯୋଗେନାପ୍ଯାଧାରେ ଯୋଜଯେନ୍ମନଃ । ଗୁଦମେଢ୍ରାନ୍ତରେ ଶକ୍ତିସ୍ତାମାକୁଞ୍ଚ୍ଯ ପ୍ରବୋଧଯେତ୍
ପ୍ରଥମେ ପୂରକ ବ୍ୟାୟାମ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ମୂଳ ଆଧାରରେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ୍ । ଗୁଦ ଓ ଯୌନେନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଶକ୍ତିକୁ ସଂକୋଚିତ କରି ଜାଗ୍ରତ କରିବା ଦରକାର ।