ନିଦ୍ରାସୁଖଵିନାଶାର୍ଥଂ ମୂର୍ଖସ୍ତୁ ଦାରସଂଗ୍ରହମ୍ । କରୋତି ଵଞ୍ଚିତୋ ଧାତ୍ରା ଦୁଃଖାଯ ନ ସୁଖାଯ ଚ
ନିଦ୍ରାର ସୁଖ ନଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ, ମୂର୍ଖ ଲୋକ ବହୁ ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀ ଗ୍ରହଣ କରେ। ଭାଗ୍ୟରେ ଠକାଯାଇ, ସେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ।
ସୂତ ଉଵାଚ ଏଵଂଵିଧାନି ଵାକ୍ଯାନି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵ୍ଯାସଃ ଶୁକସ୍ଯ ଚ । ସମ୍ପ୍ରାପ ମହତୀଂ ଚିନ୍ତାଂ କିଂ କରୋମୀତ୍ଯସଂଶଯମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ଓ ଶୁକଙ୍କ ମନେ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା ଆସିଗଲା, କଣ କରିବି କି ନ କରିବି ବୋଲି ସନ୍ଦେହ ହେଲା।
ତସ୍ଯ ସୁସ୍ରୁଵୁରଶ୍ରୂଣି ଲୋଚନାଦୁଃଖଜାନି ଚ । ଵେପଥୁଶ୍ଚ ଶରୀରେଽଭୂଦ୍ଗ୍ଲାନିଂ ପ୍ରାପ ମନସ୍ତଥା
ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଦୁଃଖର ଅଶ୍ରୁ ବହିଲା, ଶରୀର କମ୍ପିଲା, ମନ ଅଳସ ହୋଇଗଲା।
ଶୋଚନ୍ତଂ ପିତରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୀନଂ ଶୋକପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଉଵାଚ ପିତରଂ ଵ୍ଯାସଂ ଵିସ୍ମଯୋତ୍ଫୁଲ୍ଲଲୋଚନଃ
ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୀନ ଓ ଶୋକରେ ଭାସୁଥିବା ଦେଖି, ଶୁକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଆଖି ବଡ଼ କରି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅହୋ ମାଯାବଲଂ ଚୋଗ୍ରଂ ଯନ୍ମୋହଯତି ପଣ୍ଡିତମ୍ । ଵେଦାନ୍ତସ୍ଯ ଚ କର୍ତାରଂ ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ଵେଦସମ୍ମିତମ୍
ହାଁ, ମାୟାର ଶକ୍ତି କେତେ ଭୟଙ୍କର! ଏହି ମାୟା ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବେଦାନ୍ତର ରଚନାକାର, ସମସ୍ତ କୁଝାଣି, ବେଦଜ୍ଞ ମଧ୍ୟକୁ ମୁଗ୍ଧ କରିଦିଏ।
ନ ଜାନେ କା ଚ ସା ମାଯା କିଂସ୍ଵିତ୍ସାତୀଵ ଦୁଷ୍କରା । ଯା ମୋହଯତି ଵିଦ୍ଵାଂସଂ ଵ୍ଯାସଂ ସତ୍ଯଵତୀସୁତମ୍
ମୁଁ ଜାଣେନି ଏହି ମାୟା କଣ, କିମ୍ବା କେତେ କଷ୍ଟକର। ଏହି ମାୟା ସତ୍ୟବତୀର ପୁଅ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ କରିଦେଉଛି।
ପୁରାଣାନାଂ ଚ ଵକ୍ତା ଚ ନିର୍ମାତା ଭାରତସ୍ଯ ଚ । ଵିଭାଗକର୍ତା ଵେଦାନାଂ ସୋଽପି ମୋହମୁପାଗତଃ
ଯିଏ ପୁରାଣର କଥାକୁ କହିଥାଏ, ଭାରତ ରଚନା କରିଥାଏ, ବେଦକୁ ବିଭାଜନ କରିଥାଏ— ସେ ମଧ୍ୟ ମୋହରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତାଂ ଯାମି ଶରଣଂ ଦେଵୀଂ ଯା ମୋହଯତି ଵୈ ଜଗତ୍ । ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦୀଂଶ୍ଚ କଥାନ୍ଯେଷାଂ ଚ କୀଦୃଶୀ
ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ମୁଗ୍ଧ କରନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଠାରେ ମୁଗ୍ଧ— ତେବେ ସାଧାରଣ ଲୋକ କଣ କରିବେ!
କୋଽପ୍ଯସ୍ତି ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ଯୋ ନ ମୁହ୍ଯତି ମାଯଯା । ଯନ୍ମୋହଂ ଗମିତାଃ ପୂର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁହରାଦଯଃ
ତିନି ଲୋକରେ କିଏ ଅଛି ଯିଏ ମାୟାରେ ମୁଗ୍ଧ ହେଉନାହିଁ? ଯାହାର ମୋହରେ ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମୁଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ।
ଅହୋ ବଲମହୋ ଵୀର୍ଯଂ ଦେଵ୍ଯା ଖଲୁ ଵିନିର୍ମିତମ୍ । ମାଯଯୈଵ ଵଶଂ ନୀତଃ ସର୍ଵଜ୍ଞ ଈଶ୍ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ
ହାଁ, ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ବଳ କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ! ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ, ଇଶ୍ୱର, ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ମାୟାରେ ବଶ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଵିଷ୍ଣ୍ଵଂଶସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସ ଇତି ପୌରାଣିକା ଜଗୁଃ । ସୋଽପି ମୋହାର୍ଣଵେ ମଗ୍ନୋ ଭଗ୍ନପୋତୋ ଵଣିଗ୍ଯଥା
ପୁରାଣକାରମାନେ କହନ୍ତି ବ୍ୟାସ ବିଷ୍ଣୁବଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ନୌକାରେ ବ୍ୟାପାରୀ ପରି, ମୋହର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଯାଇଛନ୍ତି।
ଅଶ୍ରୁପାତଂ କରୋତ୍ଯଦ୍ଯ ଵିଵଶଃ ପ୍ରାକୃତୋ ଯଥା । ଅହୋ ମାଯାବଲଂ ଚୈତଦ୍ଦୁସ୍ତ୍ଯଜଂ ପଣ୍ଡିତୈରପି
ଆଜି ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି ଅଶ୍ରୁ ଝରାଉଛନ୍ତି; ମାୟାର ଏହି ଶକ୍ତି ପଣ୍ଡିତମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଛାଡ଼ିବା ଦୁଃସାଧ୍ୟ।
କୋଽଯଂ କୋଽହଂ କଥଂ ଚେହ କୀଦୃଶୋଽଯଂ ଭ୍ରମଃ କିଲ । ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକେ ଦେହେ ପିତାପୁତ୍ରେତି ଵାସନା
ଏହିଏ କିଏ? ମୁଁ କିଏ? କିପରି ଏହି ଭ୍ରମ? ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱର ଦେହରେ 'ପିତା' ଓ 'ପୁଅ' ବୋଧ ଉପଜେ।
ବଲିଷ୍ଠା ଖଲୁ ମାଯେଯଂ ମାଯିନାମପି ମୋହିନୀ । ଯଯାଭିଭୂତଃ କୃଷ୍ଣୋଽପି କରୋତି ରୋଦନଂ ଦ୍ଵିଜଃ
ମାୟା ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମାୟାବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଠାରେ ମୁଗ୍ଧ। ଯାହା ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱିଜ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ରୁ ଝରାନ୍ତି।
ସୂତ ଉଵାଚ ତାଂ ନତ୍ଵା ମନସା ଦେଵୀଂ ସର୍ଵକାରଣକାରଣାମ୍ । ଜନନୀଂ ସର୍ଵଦେଵାନାଂ ବ୍ରହ୍ମାଦୀନାଂ ତଥେଶ୍ଵରୀମ୍
ସୂତ କହିଲେ— ମନରେ ସମସ୍ତ କାରଣର କାରଣ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ଜନନୀ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଯାହାଙ୍କ ଅଧୀନ, ସେଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ।
ପିତରଂ ପ୍ରାହ ଦୀନଂ ତଂ ଶୋକାର୍ଣଵପରିପ୍ଲୁତମ୍ । ଅରଣୀସମ୍ଭଵୋ ଵ୍ଯାସଂ ହେତୁମଦ୍ଵଚନଂ ଶୁଭମ୍
ଅରଣୀରୁ ଜନ୍ମିଥିବା, ଦୁଃଖର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବିଥିବା, ଦୁଃଖିତ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ, ଶୁକ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା କହିଲେ।
ପାରାଶର୍ଯ ମହାଭାଗ ସର୍ଵେଷାଂ ବୋଧଦଃ ସ୍ଵଯମ୍ । କିଂ ଶୋକଂ କୁରୁଷେ ସ୍ଵାମିନ୍ଯଥାଜ୍ଞଃ ପ୍ରାକୃତୋ ନରଃ
ପାରାଶରଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ସବୁଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେବାରେ ସ୍ଵୟଂ ସମର୍ଥ; ଏହିପରି ଶୋକ କାହିଁକି କରୁଛ, ମାନ୍ୟବ, ଏକ ସାଧାରଣ ଅଜ୍ଞା ଲୋକର ଭଳି?
ଅଦ୍ଯାହଂ ତଵ ପୁତ୍ରୋଽସ୍ମି ନ ଜାନେ ପୂର୍ଵଜନ୍ମନି । କୋଽହଂ କସ୍ତ୍ଵଂ ମହାଭାଗ ଵିଭ୍ରମୋଽଯଂ ମହାତ୍ମନି
ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ କିଏ ଥିଲି ଜାଣେନି; ମୁଁ କିଏ, ତୁମେ କିଏ, ମହାଭାଗ, ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ, ମହାତ୍ମା.
କୁରୁ ଧୈର୍ଯଂ ପ୍ରବୁଧ୍ଯସ୍ଵ ମା ଵିଷାଦେ ମନଃ କୃଥାଃ । ମୋହଜାଲମିମଂ ମତ୍ଵା ମୁଞ୍ଚ ଶୋକଂ ମହାମତେ
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧର, ଜାଗି ଉଠ, ମନକୁ ନିରାଶାରେ ପକାଇ ଦେବା ନାହିଁ; ଏହାକୁ ମୋହର ଜାଲ ବୋଲି ଭାବି, ଶୋକ ପରିତ୍ୟାଗ କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ.
କ୍ଷୁଧାନିଵୃତ୍ତିର୍ଭକ୍ଷ୍ଯେଣ ନ ପୁତ୍ରଦର୍ଶନେନ ଚ । ପିପାସା ଜଲପାନେନ ଯାତି ନୈଵାତ୍ମଜେକ୍ଷଣାତ୍
ଭୋକ ଖାଇବାରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ; ପିପାସା ଜଳ ପିଇବାରେ ନିବାରି ଯାଏ, ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ନୁହେଁ.
ଘ୍ରାଣଂ ସୁଖଂ ସୁଗନ୍ଧେନ କର୍ଣଜଂ ଶ୍ରଵଣେନ ଚ । ସ୍ତ୍ରୀସୁଖଂ ତୁ ସ୍ତ୍ରିଯା ନୂନଂ ପୁତ୍ରୋଽହଂ କିଂ କରୋମି ତେ
ନାକ ଗନ୍ଧରେ ସୁଖ ପାଏ, କାନ ଶୁଣିବାରେ; ଜନନୀର ସୁଖ ଜନନୀ ସହିତ, ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେଇ, ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିପାରିବି?
ଅଜୀଗର୍ତେନ ପୁତ୍ରୋଽପି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଭୂଭୁଜେ । ପଶୁକାମାଯ ଯଜ୍ଞାର୍ଥେ ଦତ୍ତୋ ମୌଲ୍ଯେନ ସର୍ଵଥା
ଅଜୀଗର୍ତ୍ତ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗୋ ଓ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୂଲ୍ୟରେ ବିକ୍ରି କରିଥିଲେ.
ସୁଖାନାଂ ସାଧନଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଂ ଧନାତ୍ସୁଖସମୁଚ୍ଚଯଃ । ଧନମର୍ଜଯ ଲୋଭଶ୍ଚେତ୍ପୁତ୍ରୋଽହଂ କିଂ କରୋମ୍ଯହମ୍
ସୁଖ ପାଇଁ ଧନ ଦରକାର, ଧନରେ ସୁଖ ଜମା ହୁଏ; ଲୋଭରେ ଧନ ଚାହିଁଲେ, ମୁଁ ତୁମର ପୁତ୍ର ହେଇ କଣ କରିପାରିବି?
ମାଂ ପ୍ରବୋଧଯ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ତ୍ଵଂ ଦୈଵଜ୍ଞୋଽସି ମହାମତେ । ଯଥା ମୁଚ୍ଯେଯମତ୍ଯନ୍ତଂ ଗର୍ଭଵାସଭଯାନ୍ମୁନେ
ମୋତେ ଜ୍ଞାନରେ ଜାଗାଇ ଦେ, ତୁମେ ଦୈବଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ; ଯେପରି ମୁଁ ଗର୍ଭବାସର ଭୟରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତ ହେଇପାରିବି, ମୁନି.
ଦୁର୍ଲଭଂ ମାନୁଷଂ ଜନ୍ମ କର୍ମଭୂମାଵିହାନଘ । ତତ୍ରାପି ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଵୈ ଦୁର୍ଲଭଂ ଚୋତ୍ତମେ କୁଲେ
ମାନବ ଜନ୍ମ ଏହି କର୍ମ ଭୂମିରେ ଦୁର୍ଲଭ, ନିର୍ମଳ; ତାହା ସହିତ ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବେ ଜନ୍ମ ମିଳିବା ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ.
ବଦ୍ଧୋଽହମିତି ମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ନାପସର୍ପତି ଚିତ୍ତତଃ । ସଂସାରଵାସନାଜାଲେ ନିଵିଷ୍ଟା ଵୃଦ୍ଧିଗାମିନୀ
ମୁଁ ବାନ୍ଧା ହେବାର ଭାବନା ମୋ ମନରୁ ଯାଏନି; ସଂସାର ଆସାର ଜାଲରେ ଏହା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଛି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି.
ସୂତ ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ତଦା ଵ୍ଯାସଃ ପୁତ୍ରେଣାମିତବୁଦ୍ଧିନା । ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଶୁକଂ ଶାନ୍ତଂ ଚତୁର୍ଥାଶ୍ରମମାନସମ୍
ସୂତ କହିଲେ: ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଅସୀମ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ପୁତ୍ର ଶୁକଙ୍କୁ, ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଆଶ୍ରମରେ ଲଗ୍ନ ଥିବା ଶୁକଙ୍କୁ, ବ୍ୟାସ ଉତ୍ତର ଦେଲେ.
ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ ପଠ ପୁତ୍ର ମହାଭାଗ ମଯା ଭାଗଵତଂ କୃତମ୍ । ଶୁଭଂ ନ ଚାତିଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ପୁରାଣଂ ବ୍ରହ୍ମସମ୍ମିତମ୍
ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ପଠ, ପୁତ୍ର, ମହାଭାଗ, ମୋତେ ଲେଖା ଭାଗବତ; ଶୁଭ, ଅତି ବିସ୍ତୃତ ନୁହେଁ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମ୍ମତ ପୁରାଣ.
ସ୍କନ୍ଧା ଦ୍ଵାଦଶ ତତ୍ରୈଵ ପଞ୍ଚଲକ୍ଷଣସଂଯୁତମ୍ । ସର୍ଵେଷାଂ ଚ ପୁରାଣାନାଂ ଭୂଷଣଂ ମମ ସମ୍ମତମ୍
ଏହି ପୁରାଣରେ ବାରଟି ସ୍କନ୍ଧ ଅଛି, ପାଞ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ଯୁକ୍ତ; ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ମଧ୍ୟରେ ଏହାକୁ ମୁଁ ଅଳଙ୍କାର ଭାବେ ଗଣି.
ସଦସଜ୍ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନଂ ଶ୍ରୁତମାତ୍ରେଣ ଜାଯତେ । ଯେନ ଭାଗଵତେନେହ ତତ୍ପଠ ତ୍ଵଂ ମହାମତେ
ଏହି ଭାଗବତ କେବଳ ଶୁଣିଲେ, ସତ୍-ଅସତ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ତେଣୁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହା ପଠ.