ଇତି ଧ୍ଯାନେନ ମାଂ ରାଜନ୍ ସାକ୍ଷାତ୍କୃତ୍ଯ ନରୋତ୍ତମଃ । ମଦ୍ରୂପ ଏଵ ଭଵତି ଦ୍ଵଯୋରପ୍ଯେକତା ଯତଃ
ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରି, ମୋର ରୂପରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ, କାରଣ ଦୁଇଟିର ଏକତ୍ୱ ହୁଏ।
ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯାନଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାମାତ୍ମାନଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଅଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସକାର୍ଯସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣେ ନାଶକୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଯୋଗ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖି, ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ତାହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବକୁ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱ କରିପାରିବ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଯୋଗଂ ଵଦ ମହେଶାନି ସାଙ୍ଗଂ ସଂଵିତ୍ପ୍ରଦାଯକମ୍ । କୃତେନ ଯେନ ଯୋଗ୍ଯୋଽହଂ ଭଵେଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନେ
ହିମାଳୟ କହିଲେ: ମହାଦେବୀ, ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଶିଖାଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଯାହା କରି ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବି।
ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ନ ଯୋଗୋ ନଭସଃ ପୃଷ୍ଠେ ନ ଭୂମୌ ନ ରସାତଲେ । ଐକ୍ଯଂ ଜୀଵାତ୍ମନୋରାହୁର୍ଯୋଗଂ ଯୋଗଵିଶାରଦାଃ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ଯୋଗ ନ ଆକାଶ ଉପରେ, ନ ଭୂମିରେ, ନ ତଳପାତାଳରେ ଅଛି; ଯୋଗ ହେଉଛି ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରତ୍ଯୂହାଃ ଷଡାଖ୍ଯାତା ଯୋଗଵିଘ୍ନକରାନଘ । କାମକ୍ରୋଧୌ ଲୋଭମୋହୌ ମଦମାତ୍ସର୍ଯସଞ୍ଜ୍ଞକୌ
ଏହି ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ ଛଅଟି ବାଧା ଅଛି, ଯାହାକୁ ଯୋଗର ବିଘ୍ନ କୁହାଯାଏ: କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମଦ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା।
ଯୋଗାଙ୍ଗୈରେଵ ଭିତ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ଯୋଗିନୋ ଯୋଗମାପ୍ନୁଯୁଃ । ଯମଂ ନିଯମମାସନପ୍ରାଣାଯାମୌ ତତଃ ପରମ୍
ଏହି ବାଧାଗୁଡିକୁ ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି: ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଏବଂ ପରେ—
ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ଧାରଣାଖ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ସାର୍ଧଂ ସମାଧିନା । ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାନ୍ଯାହୁରେତାନି ଯୋଗିନାଂ ଯୋଗସାଧନେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ସହିତ—ଏହି ଆଠଟି ଯୋଗ ଅଙ୍ଗ, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ ସାଧନା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଦଯାଽଽର୍ଜଵମ୍ । କ୍ଷମା ଧୃତିର୍ମିତାହାରଃ ଶୌଚଂ ଚେତି ଯମା ଦଶ
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଦୟା, ସରଳତା, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ସଂଯମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶୌଚ—ଏହି ଦଶଟି ହେଉଛି ଯମ।
ତପଃ ସନ୍ତୋଷ ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ଦାନଂ ଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନମ୍ । ସିଦ୍ଧାନ୍ତଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ହ୍ରୀର୍ମତିଶ୍ଚ ଜପୋ ହୁତମ୍
ତପସ୍ୟା, ସନ୍ତୋଷ, ଆସ୍ଥା, ଦାନ, ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା, ଧର୍ମ ଶୁଣିବା, ଲଜ୍ଜା, ବିବେକ, ଜପ ଓ ହୋମ—
ଦଶୈତେ ନିଯମାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯା ପର୍ଵତନାଯକ । ପଦ୍ମାସନଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଚ ଭଦ୍ରଂ ଵଜ୍ରାସନଂ ତଥା
ଏହି ଦଶଟି ନିୟମକୁ ମୁଁ କହିଛି, ହେ ପାହାଡ଼ର ମହାରାଜ। ପଦ୍ମାସନ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ଭଦ୍ର ଓ ବଜ୍ରାସନ—
ଵୀରାସନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ କ୍ରମାଦାସନପଞ୍ଚକମ୍ । ଊର୍ଵୋରୁପରି ଵିନ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଯକ୍ପାଦତଲେ ଶୁଭେ
ବୀରାସନ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଆସନ ଅନୁକ୍ରମରେ। ଉରୁ ଉପରେ ପାଉଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖିବା—
ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠୌ ଚ ନିବଧ୍ନୀଯାଦ୍ଧସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଵ୍ଯୁତ୍କ୍ରମାତ୍ତତଃ । ପଦ୍ମାସନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋଗିନାଂ ହୃଦଯଙ୍ଗମମ୍
ଅଙ୍ଗୁଠିକୁ ହାତରେ ପଛଦିଗରୁ ବାନ୍ଧିଲେ, ଏହାକୁ ପଦ୍ମାସନ କୁହାଯାଏ, ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ କରନ୍ତି।
ଜାନୂର୍ଵୋରନ୍ତରେ ସମ୍ଯକ୍କୃତ୍ଵା ପାଦତଲେ ଶୁଭେ । ଋଜୁକାଯୋ ଵିଶେଦ୍ଯୋଗୀ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ତତ୍ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ଜାଙ୍ଘ ଓ ଉରୁ ମଧ୍ୟରେ ପାଉଁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ରଖି, ଦେହକୁ ସିଧା କରି ଯୋଗୀ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହାକୁ ସ୍ୱସ୍ତିକ କୁହାଯାଏ।
ସୀଵନ୍ଯାଃ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋର୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଗୁଲ୍ଫଯୁଗ୍ମଂ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍ । ଵୃଷଣାଧଃ ପାଦପାର୍ଷ୍ଣୀ ପାର୍ଷ୍ଣିଭ୍ଯାଂ ପରିବନ୍ଧଯେତ୍
ସିବନ୍ଧିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଗୁଠିକୁ ଭଲରେ ରଖି, ଶିଶ୍ନ ତଳେ ପାଉଁର ତଳକୁ ଏକାଠି କରିବା ଉଚିତ।
ଭଦ୍ରାସନମିତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯୋଗିଭିଃ ପରିପୂଜିତମ୍ । ଉର୍ଵୋଃ ପାଦୌ କ୍ରମାନ୍ନ୍ଯସ୍ଯ ଜାନ୍ଵୋଃ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ମୁଖାଙ୍ଗୁଲୀ
ଏହାକୁ ଭଦ୍ରାସନ କୁହାଯାଏ, ଯୋଗୀମାନେ ଏହାକୁ ଗର୍ବ କରନ୍ତି। ପାଉଁକୁ ଉରୁ ଉପରେ ଅନୁକ୍ରମରେ ରଖି, ଅଙ୍ଗୁଳିଗୁଡ଼ିକୁ ହାତରେ ନେଇ ଜାଙ୍ଘ ଦିଗକୁ ଦେଖାଇବା—
କରୌ ଵିଦଧ୍ଯାଦାଖ୍ଯାତଂ ଵଜ୍ରାସନମନୁତ୍ତମମ୍ । ଏକଂ ପାଦମଧଃ କୃତ୍ଵା ଵିନ୍ଯସ୍ଯୋରୁଂ ତଥୋତ୍ତରେ
ହାତକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ରଖିଲେ, ଏହାକୁ ବଜ୍ରାସନ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆସନ। ଏକ ପାଉଁକୁ ତଳେ ଓ ଉରୁକୁ ଉପରେ ରଖିବା—
ଋଜୁକାଯୋ ଵିଶେଦ୍ଯୋଗୀ ଵୀରାସନମିତୀରିତମ୍ । ଇଡଯାଽଽକର୍ଷଯେଦ୍ଵାଯୁଂ ବାହ୍ଯଂ ଷୋଡଶମାତ୍ରଯା
ଦେହକୁ ସିଧା କରି ଯୋଗୀ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହାକୁ ବୀରାସନ କୁହାଯାଏ। ବାମ ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ଅଣ୍ଡାଇ, ବାହାରେ ଷୋଳ ଗଣନା—
ଧାରଯେତ୍ପୂରିତଂ ଯୋଗୀ ଚତୁଃଷଷ୍ଟ୍ଯା ତୁ ମାତ୍ରଯା । ସୁଷୁମ୍ନାମଧ୍ଯଗଂ ସମ୍ଯଗ୍ଦ୍ଵାତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ରଯା ଶନୈଃ
ଯୋଗୀ ପ୍ରାଣକୁ ଚାରିଷଠି ଗଣନା ଧରି ରଖେ; ପରେ ଏହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ନାଡ଼ୀକୁ ତେଇ, ବତିସ ଗଣନା ଧୀରେ ଧୀରେ—
ନାଡ୍ଯା ପିଙ୍ଗଲଯା ଚୈଵ ରେଚଯେଦ୍ଯୋଗଵିତ୍ତମଃ । ପ୍ରାଣାଯାମମିମଂ ପ୍ରାହୂର୍ଯୋଗଶାସ୍ତ୍ରଵିଶାରଦାଃ
ପିଙ୍ଗଳା ନାଡ଼ୀ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁକୁ ବାହାର କରିବାକୁ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ କହିଛନ୍ତି; ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମକୁ ଯୋଗ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗର୍ବ କରନ୍ତି।
ଭୂଯୋ ଭୂଯଃ କ୍ରମାତ୍ତସ୍ଯ ବାହ୍ଯମେଵଂ ସମାଚରେତ୍ । ମାତ୍ରାଵୃଦ୍ଧିଃ କ୍ରମେଣୈଵ ସମ୍ଯଗ୍ଦ୍ଵାଦଶ ଷୋଡଶ
ପୁନିପୁନି ଏହି କ୍ରମରେ ବାହ୍ୟ ଶ୍ୱାସକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ; ଗଣନା ଦୀର୍ଘ ହେଉଛି, ଠିକ୍ ଭାବରେ ବାର ଓ ଷୋଳ।
ଜପଧ୍ଯାନାଦିଭିଃ ସାର୍ଧଂ ସଗର୍ଭଂ ତଂ ଵିଦୁର୍ବୁଧାଃ । ତଦପେତଂ ଵିଗର୍ଭଂ ଚ ପ୍ରାଣାଯାମଂ ପରେ ଵିଦୁଃ
ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଏହା ସହିତ ଯାହା ଅଛି, ତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନେ ସଗର୍ଭ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ଏହା ଛାଡ଼ି ଯେଉଁଥିରେ କିଛି ନାହିଁ, ତାକୁ ପରମ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିଗର୍ଭ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହନ୍ତି।
କ୍ରମାଦଭ୍ଯସ୍ଯତଃ ପୁଂସୋ ଦେହେ ସ୍ଵେଦୋଦ୍ଗମୋଽଧମଃ । ମଧ୍ଯମଃ କମ୍ପସଂଯୁକ୍ତୋ ଭୂମିତ୍ଯାଗଃ ପରୋ ମତଃ
ଅନୁକ୍ରମରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ସହିତ, ଶରୀରର ଘମ ଆସିବା ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ ଫଳ; କମ୍ପନ ହେଉଛି ମଧ୍ୟମ ଫଳ, ଓ ଭୂମି ଛାଡ଼ିବାକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମନାଯାଏ।
ଉତ୍ତମସ୍ଯ ଗୁଣାଵାପ୍ତିର୍ଯାଵଚ୍ଛୀଲନମିଷ୍ଯତେ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଚରତାଂ ଵିଷଯେଷୁ ନିରର୍ଗଲମ୍
ସର୍ବୋତ୍ତମ ଅଭ୍ୟାସରେ ଗୁଣ ଲାଭ ହେଉଛି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଭ୍ୟାସ ଚାଲିଥାଏ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ବିଷୟରେ ଅନାୟାସରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି—
ବଲାଦାହରଣଂ ତେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରୋଽଭିଧୀଯତେ । ଅଙ୍ଗୁଷ୍ଠଗୁଲ୍ଫଜାନୂରୁମୂଲାଧୋଲିଙ୍ଗନାଭିଷୁ
ସେଠାରୁ ଶକ୍ତିବାନ୍ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଫେରାଇବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କୁହାଯାଏ। ଅଙ୍ଗୁଠି, ଗୁଠି, ହାଠ, ଉରୁ ମୂଳ, ନାଭି ତଳେ—
ହୃଦ୍ଗ୍ରୀଵାକଣ୍ଠଦେଶେଷୁ ଲମ୍ବିକାଯାଂ ତତୋ ନସି । ଭ୍ରୂମଧ୍ଯେ ମସ୍ତକେ ମୂର୍ଧ୍ନି ଦ୍ଵାଦଶାନ୍ତେ ଯଥାଵିଧି
ହୃଦୟ, ଗଳା, କଣ୍ଠ, ଲମ୍ବିକା, ପରେ ନାକ, ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟ, ମାଥା, ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ଦ୍ୱାଦଶାନ୍ତରେ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ—
ଧାରଣଂ ପ୍ରାଣମରୁତୋ ଧାରଣେତି ନିଗଦ୍ଯତେ । ସମାହିତେନ ମନସା ଚୈତନ୍ଯାନ୍ତରଵର୍ତିନା
ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକରେ ପ୍ରାଣ ଓ ବାୟୁକୁ ଧରି ରଖିବାକୁ ଧାରଣା କୁହାଯାଏ; ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଚେତନା ସହିତ—
ଆତ୍ମନ୍ଯଭୀଷ୍ଟଦେଵାନାଂ ଧ୍ଯାନଂ ଧ୍ଯାନମିହୋଚ୍ଯତେ । ସମତ୍ଵଭାଵନା ନିତ୍ଯଂ ଜୀଵାତ୍ମପରମାତ୍ମନୋଃ
ଏଠାରେ ଧ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ମନେ ଯେ, ନିଜ ଅଭିଷ୍ଟ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ କରିବା, ଏବଂ ଜୀବ ଆତ୍ମା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖିବା ଅଭ୍ୟାସ ସଦା କରିବା।
ସମାଧିମାହୁର୍ମୁନଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତମଷ୍ଟାଙ୍ଗଲକ୍ଷଣମ୍ । ଇଦାନୀଂ କଥଯେ ତେଽହଂ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗମନୁତ୍ତମମ୍
ମୁନିମାନେ ଏହିକୁ 'ସମାଧି' ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହା ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଲକ୍ଷଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ରଯୋଗ ବିଷୟରେ କହିବି।
ଵିଶ୍ଵଂ ଶରୀରମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପଞ୍ଚଭୂତାତ୍ମକଂ ନଗ । ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଗ୍ନିତେଜୋଭିର୍ଜୀଵବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯରୂପକମ୍
ହେ ପାହାଡ଼, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଦେହ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପାଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଗଠିତ। ଏହି ଦେହ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ତେଜରେ ତିଆରି, ଏବଂ ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କର ଏକତାର ରୂପ।
ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତଦର୍ଧେନ ଶରୀରେ ନାଡଯୋ ମତାଃ । ତାସୁ ମୁଖ୍ଯା ଦଶ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତାଭ୍ଯସ୍ତିସ୍ରୋ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଦେହରେ ତିନି କୋଟି ନାଡ଼ୀ ଅଛି, ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ଅଧିକ ଅଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦଶଟି ପ୍ରମୁଖ ନାଡ଼ୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତିନିଟି ବିଶେଷ ଭାବରେ ରହିଛି।