ଅନାଦ୍ଯନିର୍ଵାଚ୍ଯମିଦମଜ୍ଞାନଂ ତୁ ତୃତୀଯକଃ । ଦେହୋଽଯମାତ୍ମନୋ ଭାତି କାରଣାତ୍ମା ନଗେଶ୍ଵର
ଏହି ଆଦିହୀନ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ ଅଜ୍ଞାନ ତୃତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି କାରଣ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଉପାଧିଵିଲଯେ ଜାତେ କେଵଲାତ୍ମାଵଶିଷ୍ଯତେ । ଦେହତ୍ରଯେ ପଞ୍ଚକୋଶା ଅନ୍ତଃସ୍ଥାଃ ସନ୍ତି ସର୍ଵଦା
ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ତିନି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ କୋଶ ସଦା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।
ପଞ୍ଚକୋଶପରିତ୍ଯାଗେ ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛଂ ହି ଲଭ୍ଯତେ । ନେତିନେତୀତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯୈର୍ମମ ରୂପଂ ଯଦୁଚ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚ କୋଶକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସେହିଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ପରି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତତ୍କଦାଚି- ନ୍ନାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ନ ବଭୂଵ କଶ୍ଚିତ୍ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଏକଥା ହେଲେ ଏହା ଥିଲା ପରେ କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଚିରନ୍ତନ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ହତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହନ୍ତୁଂ ହତଶ୍ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହତମ୍ । ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୌ ନାଯଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ଭାବେ ଏହା ହତ୍ୟା କରେ କିମ୍ବା ଏହା ହତ୍ୟା ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବେ, ଦୁହେଁ ଅଜ୍ଞାନୀ; କାରଣ ଏହା କାହାକୁ ମାରେନାହିଁ, ଏହାକୁ କେହି ମାରିପାରେନାହିଁ।
ଅଣୋରଣୀଯାନ୍ମହତୋ ମହୀଯା- ନାତ୍ମାସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ନିହିତୋ ଗୁହାଯାମ୍ । ତମକ୍ରତୁଃ ପଶ୍ଯତି ଵୀତଶୋକୋ ଧାତୁଃ ପ୍ରସାଦାନ୍ମହିମାନମସ୍ଯ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ଠାରୁ ବଡ଼, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ମହିମାକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେଵ ତୁ । ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ
ଆତ୍ମାକୁ ରଥି, ଦେହକୁ ରଥ ବୋଲି ଜାଣ; ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଓ ମନକୁ ରଶି ବୋଲି ଜାଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂସ୍ତେଷୁ ଗୋଚରାନ୍ । ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା, ତାହାର ବିଷୟକୁ ତାଙ୍କର ଚାଳିବା ରାସ୍ତା ବୋଲି କହାଯାଏ। ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭୋଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵତି ଚାମନସ୍କଶ୍ଚ ସଦାଶୁଚିଃ । ନ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ଅଶୁଚି, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତି ସମନସ୍କଃ ସଦା ଶୁଚିଃ । ସ ତୁ ତତ୍ପଦମାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ପବିତ୍ର, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ।
ଵିଜ୍ଞାନସାରଥିର୍ଯସ୍ତୁ ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ନରଃ । ସୋଽଧ୍ଵନଃ ପାରମାପ୍ନୋତି ମଦୀଯଂ ଯତ୍ପରଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଅଛି ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅଟକାଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଚ ମତ୍ଯା ଚ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଭାଵଯେନ୍ମାମାତ୍ମରୂପାଂ ନିଦିଧ୍ଯାସନତୋଽପି
ଏପରି ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମୋତେ ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଧ୍ୟାନରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ଯୋଗଵୃତ୍ତେଃ ପୁରା ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ଭାଵଯେଦକ୍ଷରତ୍ରଯମ୍ । ଦେଵୀପ୍ରଣଵସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଧ୍ଯାନାର୍ଥଂ ମନ୍ତ୍ରଵାଚ୍ଯଯୋଃ
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଭାବେ ଦେବୀ ପ୍ରଣବ ନାମକ ତିନିଟି ଅକ୍ଷରକୁ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ହକାରଃ ସ୍ଥୂଲଦେହଃ ସ୍ଯାଦ୍ରକାରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହକଃ । ଈକାରଃ କାରଣାତ୍ମାସୌ ହ୍ରୀଙ୍କାରୋଽହଂ ତୁରୀଯକମ୍
'ହ' ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ଏହି ଶରୀର, 'ର' ଅକ୍ଷର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, 'ଈ' ଅକ୍ଷର କାରଣ ଆତ୍ମା, ଏବଂ 'ହ୍ରୀଁ' ମୁଁ ସେଇ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।
ଏଵଂ ସମଷ୍ଟିଦେହେଽପି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବୀଜତ୍ରଯଂ କ୍ରମାତ୍ । ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟ୍ଯୋରେକତ୍ଵଂ ଭାଵଯେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ
ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ଟି ଦେହରେ ତିନିଟି ବୀଜକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ସମସ୍ଟି ଓ ବ୍ୟଷ୍ଟିର ଏକତ୍ୱକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ସମାଧିକାଲାତ୍ପୂର୍ଵଂ ତୁ ଭାଵଯିତ୍ଵୈଵମାଦୃତଃ । ତତୋ ଧ୍ଯାଯେନ୍ନିଲୀନାକ୍ଷୋ ଦେଵୀଂ ମାଂ ଜଗଦୀଶ୍ଵରୀମ୍
ସମାଧି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ, ଏପରି ଭାବେ ଆଦର ସହିତ ଚିନ୍ତା କରି, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମୋତେ, ଦେବୀ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ନାସାଭ୍ଯନ୍ତରଚାରିଣୌ । ନିଵୃତ୍ତଵିଷଯାକାଙ୍କ୍ଷୋ ଵୀତଦୋଷୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ଉଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସକୁ ସମାନ କରି, ନାକ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନ ରଖି, ଦୋଷ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇବା ଉଚିତ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଯୁକ୍ତୋ ଗୁହାଯାଂ ନିଃସ୍ଵନେ ସ୍ଥଲେ । ହକାରମ୍ ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ରକାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍
ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭକ୍ତି ସହିତ, ହୃଦୟ ଗୁହାର ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ, 'ହ' ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାକୁ 'ର' ଅକ୍ଷରରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ।
ରକାରଂ ତୈଜସଂ ଦେଵମୀକାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍ । ଈକାରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମାତ୍ମାନଂ ହ୍ରୀଙ୍କାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍
'ର' ଅକ୍ଷର ତେଜସ୍ବୀ ଦେବତାକୁ 'ଈ' ଅକ୍ଷରରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ 'ଈ' ଅକ୍ଷର ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମାକୁ 'ହ୍ରୀଁ' ରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାଚ୍ଯଵାଚକତାହୀନଂ ଦ୍ଵୈତଭାଵଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅଖଣ୍ଡଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଂ ଭାଵଯେତ୍ତଚ୍ଛିଖାନ୍ତରେ
ଶିର ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ତାହାକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ଇତି ଧ୍ଯାନେନ ମାଂ ରାଜନ୍ ସାକ୍ଷାତ୍କୃତ୍ଯ ନରୋତ୍ତମଃ । ମଦ୍ରୂପ ଏଵ ଭଵତି ଦ୍ଵଯୋରପ୍ଯେକତା ଯତଃ
ଏହିପରି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ରାଜା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୁଷ୍ୟ ମୋତେ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କରି, ମୋର ରୂପରେ ଏକତ୍ୱ ପାଇଁଥାଏ, କାରଣ ଦୁଇଟିର ଏକତ୍ୱ ହୁଏ।
ଯୋଗଯୁକ୍ତ୍ଯାନଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମାମାତ୍ମାନଂ ପରାତ୍ପରମ୍ । ଅଜ୍ଞାନସ୍ଯ ସକାର୍ଯସ୍ଯ ତତ୍କ୍ଷଣେ ନାଶକୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଯୋଗ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ମୋତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖି, ଅଜ୍ଞାନ ସହିତ ତାହାର ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବକୁ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ୱ କରିପାରିବ।
ଶ୍ରୀଦେଵୀଵିରାଡ୍ରୂପଦର୍ଶନସହିତଂ ଦେଵକୃତତତ୍ସ୍ତଵଵର୍ଣନମ୍ ହିମାଲଯ ଉଵାଚ ଯୋଗଂ ଵଦ ମହେଶାନି ସାଙ୍ଗଂ ସଂଵିତ୍ପ୍ରଦାଯକମ୍ । କୃତେନ ଯେନ ଯୋଗ୍ଯୋଽହଂ ଭଵେଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଦର୍ଶନେ
ହିମାଳୟ କହିଲେ: ମହାଦେବୀ, ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୋଗ ଶିଖାଅ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, ଯାହା କରି ମୁଁ ତତ୍ତ୍ୱ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହେବି।
ଶ୍ରୀଦେଵ୍ଯୁଵାଚ ନ ଯୋଗୋ ନଭସଃ ପୃଷ୍ଠେ ନ ଭୂମୌ ନ ରସାତଲେ । ଐକ୍ଯଂ ଜୀଵାତ୍ମନୋରାହୁର୍ଯୋଗଂ ଯୋଗଵିଶାରଦାଃ
ଶ୍ରୀଦେବୀ କହିଲେ: ଯୋଗ ନ ଆକାଶ ଉପରେ, ନ ଭୂମିରେ, ନ ତଳପାତାଳରେ ଅଛି; ଯୋଗ ହେଉଛି ଜୀବ ଓ ପରମାତ୍ମାର ଏକତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରତ୍ଯୂହାଃ ଷଡାଖ୍ଯାତା ଯୋଗଵିଘ୍ନକରାନଘ । କାମକ୍ରୋଧୌ ଲୋଭମୋହୌ ମଦମାତ୍ସର୍ଯସଞ୍ଜ୍ଞକୌ
ଏହି ଏକତ୍ୱ ପାଇଁ ଛଅଟି ବାଧା ଅଛି, ଯାହାକୁ ଯୋଗର ବିଘ୍ନ କୁହାଯାଏ: କାମ, କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ମଦ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା।
ଯୋଗାଙ୍ଗୈରେଵ ଭିତ୍ତ୍ଵା ତାନ୍ଯୋଗିନୋ ଯୋଗମାପ୍ନୁଯୁଃ । ଯମଂ ନିଯମମାସନପ୍ରାଣାଯାମୌ ତତଃ ପରମ୍
ଏହି ବାଧାଗୁଡିକୁ ଯୋଗର ଅଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗି, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି: ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମ, ଏବଂ ପରେ—
ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ଧାରଣାଖ୍ଯଂ ଧ୍ଯାନଂ ସାର୍ଧଂ ସମାଧିନା । ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗାନ୍ଯାହୁରେତାନି ଯୋଗିନାଂ ଯୋଗସାଧନେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି ସହିତ—ଏହି ଆଠଟି ଯୋଗ ଅଙ୍ଗ, ଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗ ସାଧନା ପାଇଁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
ଅହିଂସା ସତ୍ଯମସ୍ତେଯଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଦଯାଽଽର୍ଜଵମ୍ । କ୍ଷମା ଧୃତିର୍ମିତାହାରଃ ଶୌଚଂ ଚେତି ଯମା ଦଶ
ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଚୋରି ନକରିବା, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ଦୟା, ସରଳତା, କ୍ଷମା, ଧୃତି, ସଂଯମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଶୌଚ—ଏହି ଦଶଟି ହେଉଛି ଯମ।
ତପଃ ସନ୍ତୋଷ ଆସ୍ତିକ୍ଯଂ ଦାନଂ ଦେଵସ୍ଯ ପୂଜନମ୍ । ସିଦ୍ଧାନ୍ତଶ୍ରଵଣଂ ଚୈଵ ହ୍ରୀର୍ମତିଶ୍ଚ ଜପୋ ହୁତମ୍
ତପସ୍ୟା, ସନ୍ତୋଷ, ଆସ୍ଥା, ଦାନ, ଦେବତାଙ୍କର ପୂଜା, ଧର୍ମ ଶୁଣିବା, ଲଜ୍ଜା, ବିବେକ, ଜପ ଓ ହୋମ—
ଦଶୈତେ ନିଯମାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ମଯା ପର୍ଵତନାଯକ । ପଦ୍ମାସନଂ ସ୍ଵସ୍ତିକଂ ଚ ଭଦ୍ରଂ ଵଜ୍ରାସନଂ ତଥା
ଏହି ଦଶଟି ନିୟମକୁ ମୁଁ କହିଛି, ହେ ପାହାଡ଼ର ମହାରାଜ। ପଦ୍ମାସନ, ସ୍ୱସ୍ତିକ, ଭଦ୍ର ଓ ବଜ୍ରାସନ—