ତତ୍ତ୍ଵମସ୍ଯାଦି ଵାକ୍ଯଂ ତୁ ଜୀଵବ୍ରହ୍ମୈକ୍ଯବୋଧକମ୍ । ଐକ୍ଯେ ଜ୍ଞାତେ ନିର୍ଭଯସ୍ତୁ ମଦ୍ରୂପୋ ହି ପ୍ରଜାଯତେ
'ତୁମେ ସେଇ' ଓ ଏପରି ବାକ୍ୟ ଜୀବ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଏକତା ଜଣାଇଥାଏ; ଏହି ଏକତା ଜାଣିଲେ ଭୟ ନାସ୍ତ, ଏବଂ ସେ ମୋ ଦେହର ଅନୁଭବ କରେ।
ପଦାର୍ଥାଵଗତିଃ ପୂର୍ଵଂ ଵାକ୍ଯାର୍ଥାଵଗତିସ୍ତତଃ । ତତ୍ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାକ୍ଯାର୍ଥୋ ଗିରେଽହଂ ପରିକୀର୍ତିତଃ
ପ୍ରଥମେ ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ବୁଝିବା, ପରେ ବାକ୍ୟର ଅର୍ଥ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର; 'ସେଇ' ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ, ହେ ପାହାଡ଼, ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଛି।
ତ୍ଵଂ ପଦସ୍ଯ ଚ ଵାଚ୍ଯାର୍ଥୋ ଜୀଵ ଏଵ ନ ସଂଶଯଃ । ଉଭଯୋରୈକ୍ଯମସିନା ପଦେନ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ତୁମେ ଏହି ଶବ୍ଦର ମୂଳ ଅର୍ଥ, ଅର୍ଥାତ୍ ଜୀବ; ଏହି କଥାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। 'ଅସି' ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିର ଏକତାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କହନ୍ତି।
ଵାଚ୍ଯାର୍ଥଯୋର୍ଵିରୁଦ୍ଧତ୍ଵାଦୈକ୍ଯଂ ନୈଵ ଘଟେତ ହ । ଲକ୍ଷଣାତଃ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯା ତତ୍ତ୍ଵମୋଃ ଶ୍ରୁତିସଂସ୍ଥଯୋଃ
ଏହି ଦୁଇଟିର ସରଳ ଅର୍ଥ ପ୍ରତିକୂଳ ଥିବାରୁ ସେମାନଙ୍କର ଏକତା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ 'ତତ୍ତ୍ୱମସି' ବିଷୟରେ ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଏକତା ବୁଝାଯାଏ, ସେହିପରି ଏଠି ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଚିନ୍ମାତ୍ରଂ ତୁ ତଯୋର୍ଲକ୍ଷ୍ଯଂ ତଯୋରୈକ୍ଯସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ । ତଯୋରୈକ୍ଯଂ ତଥା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵାଭେଦେନାଦ୍ଵଯୋ ଭଵେତ୍
ଏହି ଦୁଇଟିର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା; ଏହି ଦୁଇଟିର ଏକତା ସମ୍ଭବ। ଏପରି ଏକତାକୁ ଜାଣିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ଅଦ୍ୱୟତାରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
ଦେଵଦତ୍ତଃ ସ ଏଵାଯମିତିଵଲ୍ଲକ୍ଷଣା ସ୍ମୃତା । ସ୍ଥୂଲାଦି ଦେହରହିତୋ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପଦ୍ଯତେ ନରଃ
'ଏହି ହେଉଛି ସେଇ ଦେବଦତ୍ତ' ବୋଲି ଯେପରି ଉପଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖ ହୁଏ, ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଓ ତାହା ସହିତ ଥିବା ସବୁକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ପଞ୍ଚୀକୃତମହାଭୂତସମ୍ଭୂତଃ ସ୍ଥୂଲଦେହକଃ । ଭୋଗାଲଯୋ ଜରାଵ୍ଯାଧିସଂଯୁତଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍
ପାଞ୍ଚୀକୃତ ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ତିଆରି; ଏହା ଭୋଗର ଆଶ୍ରୟ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରେ ପଡ଼େ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କ୍ଷେତ୍ର।
ମିଥ୍ଯାଭୂତୋଽଯମାଭାତି ସ୍ଫୁଟଂ ମାଯାମଯତ୍ଵତଃ । ସୋଽଯଂ ସ୍ଥୂଲ ଉପାଧିଃ ସ୍ଯାଦାତ୍ମନୋ ମେ ନଗେଶ୍ଵର
ଏହା ମିଥ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ମାୟାର ତିଆରି। ଏହି ଷ୍ଠୂଳ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଉପାଧି, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଜ୍ଞାନକର୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯଯୁତଂ ପ୍ରାଣପଞ୍ଚକସଂଯୁତମ୍ । ମନୋବୁଦ୍ଧିଯୁତଂ ଚୈତତ୍ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ତତ୍କଵଯୋ ଵିଦୁଃ
ଏହି ଦେହ ଜ୍ଞାନେନ୍ଦ୍ରିୟ, କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ, ପଞ୍ଚ ପ୍ରାଣ, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଯୁକ୍ତ; ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଅପଞ୍ଚୀକୃତଭୂତୋତ୍ଥଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହୋଽଯମାତ୍ମନଃ । ଦ୍ଵିତୀଯୋଽଯମୁପାଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ସୁଖାଦେରଵବୋଧକଃ
ଅପଞ୍ଚୀକୃତ ଭୂତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱିତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି ଦେହ ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭୋଗକୁ ଅନୁଭବ କରେ।
ଅନାଦ୍ଯନିର୍ଵାଚ୍ଯମିଦମଜ୍ଞାନଂ ତୁ ତୃତୀଯକଃ । ଦେହୋଽଯମାତ୍ମନୋ ଭାତି କାରଣାତ୍ମା ନଗେଶ୍ଵର
ଏହି ଆଦିହୀନ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ ଅଜ୍ଞାନ ତୃତୀୟ ଉପାଧି; ଏହି କାରଣ ଦେହ ଆତ୍ମାର ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ, ହେ ପାହାଡ଼ର ଶ୍ୱାମୀ।
ଉପାଧିଵିଲଯେ ଜାତେ କେଵଲାତ୍ମାଵଶିଷ୍ଯତେ । ଦେହତ୍ରଯେ ପଞ୍ଚକୋଶା ଅନ୍ତଃସ୍ଥାଃ ସନ୍ତି ସର୍ଵଦା
ଉପାଧିଗୁଡ଼ିକ ନଶ୍ଟ ହେଲେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ତିନି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ କୋଶ ସଦା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି।
ପଞ୍ଚକୋଶପରିତ୍ଯାଗେ ବ୍ରହ୍ମ ପୁଚ୍ଛଂ ହି ଲଭ୍ଯତେ । ନେତିନେତୀତ୍ଯାଦିଵାକ୍ଯୈର୍ମମ ରୂପଂ ଯଦୁଚ୍ଯତେ
ପଞ୍ଚ କୋଶକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବ୍ରହ୍ମ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଧାର, ସେହିଠାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। 'ଏହା ନୁହେଁ, ଏହା ନୁହେଁ' ପରି ବାକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମୋର ସ୍ୱରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।
ନ ଜାଯତେ ମ୍ରିଯତେ ତତ୍କଦାଚି- ନ୍ନାଯଂ ଭୂତ୍ଵା ନ ବଭୂଵ କଶ୍ଚିତ୍ । ଅଜୋ ନିତ୍ଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋଽଯଂ ପୁରାଣୋ ନ ହନ୍ଯତେ ହନ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ
ଏହା କେବେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ, କେବେ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଏକଥା ହେଲେ ଏହା ଥିଲା ପରେ କେବେ ନାଶ ହୁଏନାହିଁ। ଏହା ଅଜନ୍ମା, ଚିରନ୍ତନ, ଶାଶ୍ୱତ ଓ ପୁରାତନ; ଦେହ ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ନଶ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ।
ହତଂ ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହନ୍ତୁଂ ହତଶ୍ଚେନ୍ମନ୍ଯତେ ହତମ୍ । ଉଭୌ ତୌ ନ ଵିଜାନୀତୌ ନାଯଂ ହନ୍ତି ନ ହନ୍ଯତେ
ଯଦି କେହି ଭାବେ ଏହା ହତ୍ୟା କରେ କିମ୍ବା ଏହା ହତ୍ୟା ହେଉଛି ବୋଲି ଭାବେ, ଦୁହେଁ ଅଜ୍ଞାନୀ; କାରଣ ଏହା କାହାକୁ ମାରେନାହିଁ, ଏହାକୁ କେହି ମାରିପାରେନାହିଁ।
ଅଣୋରଣୀଯାନ୍ମହତୋ ମହୀଯା- ନାତ୍ମାସ୍ଯ ଜନ୍ତୋର୍ନିହିତୋ ଗୁହାଯାମ୍ । ତମକ୍ରତୁଃ ପଶ୍ଯତି ଵୀତଶୋକୋ ଧାତୁଃ ପ୍ରସାଦାନ୍ମହିମାନମସ୍ଯ
ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ବଡ଼ଠାରୁ ବଡ଼, ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ହୃଦୟ ଗୁହାରେ ଲୁଚିଛି। ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେ ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଏହି ମହିମାକୁ ଦେଖିପାରେ।
ଆତ୍ମାନଂ ରଥିନଂ ଵିଦ୍ଧି ଶରୀରଂ ରଥମେଵ ତୁ । ବୁଦ୍ଧିଂ ତୁ ସାରଥିଂ ଵିଦ୍ଧି ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହମେଵ ଚ
ଆତ୍ମାକୁ ରଥି, ଦେହକୁ ରଥ ବୋଲି ଜାଣ; ବୁଦ୍ଧିକୁ ସାରଥି ଓ ମନକୁ ରଶି ବୋଲି ଜାଣ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ହଯାନାହୁର୍ଵିଷଯାଂସ୍ତେଷୁ ଗୋଚରାନ୍ । ଆତ୍ମେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋଯୁକ୍ତଂ ଭୋକ୍ତେତ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଘୋଡ଼ା, ତାହାର ବିଷୟକୁ ତାଙ୍କର ଚାଳିବା ରାସ୍ତା ବୋଲି କହାଯାଏ। ଆତ୍ମା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ଏହାକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଭୋଗୀ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ଯସ୍ତ୍ଵଵିଦ୍ଵାନ୍ଭଵତି ଚାମନସ୍କଶ୍ଚ ସଦାଶୁଚିଃ । ନ ତତ୍ପଦମଵାପ୍ନୋତି ସଂସାରଂ ଚାଧିଗଚ୍ଛତି
ଯିଏ ଅଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ଅଶୁଚି, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଚକ୍ରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞାନଵାନ୍ଭଵତି ସମନସ୍କଃ ସଦା ଶୁଚିଃ । ସ ତୁ ତତ୍ପଦମାପ୍ନୋତି ଯସ୍ମାଦ୍ଭୂଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଯିଏ ଜ୍ଞାନୀ, ଯାହାର ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ସଦା ପବିତ୍ର, ସେ ସେଇ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯାଠାରୁ ପୁନି ଜନ୍ମ ହୁଏନାହିଁ।
ଵିଜ୍ଞାନସାରଥିର୍ଯସ୍ତୁ ମନଃ ପ୍ରଗ୍ରହଵାନ୍ନରଃ । ସୋଽଧ୍ଵନଃ ପାରମାପ୍ନୋତି ମଦୀଯଂ ଯତ୍ପରଂ ପଦମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ରଥର ସାରଥି ଭାବେ ଅଛି ଏବଂ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଜୀବନର ଦୁଃଖ ଦୁର୍ଗମ ପଥ ଅଟକାଇ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧାମକୁ ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି।
ଇତ୍ଥଂ ଶ୍ରୁତ୍ଯା ଚ ମତ୍ଯା ଚ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନା । ଭାଵଯେନ୍ମାମାତ୍ମରୂପାଂ ନିଦିଧ୍ଯାସନତୋଽପି
ଏପରି ଭାବେ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମାକୁ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ମୋତେ ଆତ୍ମାର ରୂପରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଧ୍ୟାନରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ।
ଯୋଗଵୃତ୍ତେଃ ପୁରା ସ୍ଵସ୍ମିନ୍ଭାଵଯେଦକ୍ଷରତ୍ରଯମ୍ । ଦେଵୀପ୍ରଣଵସଞ୍ଜ୍ଞସ୍ଯ ଧ୍ଯାନାର୍ଥଂ ମନ୍ତ୍ରଵାଚ୍ଯଯୋଃ
ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ ପୂର୍ବରୁ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଭାବେ ଦେବୀ ପ୍ରଣବ ନାମକ ତିନିଟି ଅକ୍ଷରକୁ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ହକାରଃ ସ୍ଥୂଲଦେହଃ ସ୍ଯାଦ୍ରକାରଃ ସୂକ୍ଷ୍ମଦେହକଃ । ଈକାରଃ କାରଣାତ୍ମାସୌ ହ୍ରୀଙ୍କାରୋଽହଂ ତୁରୀଯକମ୍
'ହ' ଅକ୍ଷର ହେଉଛି ଏହି ଶରୀର, 'ର' ଅକ୍ଷର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଶରୀର, 'ଈ' ଅକ୍ଷର କାରଣ ଆତ୍ମା, ଏବଂ 'ହ୍ରୀଁ' ମୁଁ ସେଇ ଚତୁର୍ଥ ଅବସ୍ଥା।
ଏଵଂ ସମଷ୍ଟିଦେହେଽପି ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବୀଜତ୍ରଯଂ କ୍ରମାତ୍ । ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟ୍ଯୋରେକତ୍ଵଂ ଭାଵଯେନ୍ମତିମାନ୍ନରଃ
ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ଟି ଦେହରେ ତିନିଟି ବୀଜକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବୁଝି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକ ସମସ୍ଟି ଓ ବ୍ୟଷ୍ଟିର ଏକତ୍ୱକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।
ସମାଧିକାଲାତ୍ପୂର୍ଵଂ ତୁ ଭାଵଯିତ୍ଵୈଵମାଦୃତଃ । ତତୋ ଧ୍ଯାଯେନ୍ନିଲୀନାକ୍ଷୋ ଦେଵୀଂ ମାଂ ଜଗଦୀଶ୍ଵରୀମ୍
ସମାଧି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ, ଏପରି ଭାବେ ଆଦର ସହିତ ଚିନ୍ତା କରି, ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଶାନ୍ତ କରି, ମୋତେ, ଦେବୀ ଭାବେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଈଶ୍ୱରୀ ଭାବେ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଣାପାନୌ ସମୌ କୃତ୍ଵା ନାସାଭ୍ଯନ୍ତରଚାରିଣୌ । ନିଵୃତ୍ତଵିଷଯାକାଙ୍କ୍ଷୋ ଵୀତଦୋଷୋ ଵିମତ୍ସରଃ
ଉଶ୍ୱାସ ଓ ନିଶ୍ୱାସକୁ ସମାନ କରି, ନାକ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ନ ରଖି, ଦୋଷ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇବା ଉଚିତ।
ଭକ୍ତ୍ଯା ନିର୍ଵ୍ଯାଜଯା ଯୁକ୍ତୋ ଗୁହାଯାଂ ନିଃସ୍ଵନେ ସ୍ଥଲେ । ହକାରମ୍ ଵିଶ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ରକାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍
ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଭକ୍ତି ସହିତ, ହୃଦୟ ଗୁହାର ଶାନ୍ତି ମଧ୍ୟରେ, 'ହ' ଅକ୍ଷର ଭାବରେ ବିଶ୍ୱ ଆତ୍ମାକୁ 'ର' ଅକ୍ଷରରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ।
ରକାରଂ ତୈଜସଂ ଦେଵମୀକାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍ । ଈକାରଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମାତ୍ମାନଂ ହ୍ରୀଙ୍କାରେ ପ୍ରଵିଲାପଯେତ୍
'ର' ଅକ୍ଷର ତେଜସ୍ବୀ ଦେବତାକୁ 'ଈ' ଅକ୍ଷରରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ 'ଈ' ଅକ୍ଷର ପ୍ରାଜ୍ଞ ଆତ୍ମାକୁ 'ହ୍ରୀଁ' ରେ ଲୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଵାଚ୍ଯଵାଚକତାହୀନଂ ଦ୍ଵୈତଭାଵଵିଵର୍ଜିତମ୍ । ଅଖଣ୍ଡଂ ସଚ୍ଚିଦାନନ୍ଦଂ ଭାଵଯେତ୍ତଚ୍ଛିଖାନ୍ତରେ
ଶିର ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ, ଯାହା ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କରୁ ମୁକ୍ତ, ଦ୍ୱିତୀୟତା ନାହିଁ, ଅଖଣ୍ଡ ଏବଂ ସତ୍-ଚିତ୍-ଆନନ୍ଦ ରୂପ, ତାହାକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ।